loading...
   
 
  HISTORIA E SHQIPËRIS





 HISTORIA  E  POPULLIT  SHQIPTAR
Akademia Shqiptare e Shkencave - Shtëpia Botuese  «TOEN A»  Tiranë, 2002

P A R A T H  Ë N  I E
Në vitin 1959  u botua në Tiranë vëllimi i parë i Historisë së  Shqipërisë, i cili, së bashku me vëllimin  e  dytë,  që  doli  më  1965,  përbën  veprën  e  parë  shkencore  përgjithësuese  për Historinë e Shqipërisë, të hartuar nga një grup autorësh.Historia e lashtë (Ilirët) përbënte pjesën e parë të vëllimit të parë të botimit të vitit 1959.Ajo shërbeu si bazë për hartimin e tekstit të ri të Historisë së Shqipërisë që u përgati t dhe u botua si maket për diskutim në vitin 1973.  Pjesa e parë e vëllimit të parë të këtij botimi të ri (1973) përfshinte periudhën e historisë së lashtë, nga fillimet e shoqërisë njerëzore e deri në fillimet e mesjetës së hershme shqiptare.  Ajo u përgatit nga prof.  Selim Islami (redaktor përgjegjës), prof. dr. Muzafer Korkuti, prof. Frano Prendi dhe prof. dr. Skënder Anamali.Në vitin 1977,historia  e lashtë u  botua  e ripunuar dhe e  plotësuar me  të dhëna  të reja nga këta autorë, në formë  dispense, për përdorim të brendshëm.  Ky tekst, me pak shkurtime, u botua edhe në frëngjisht  më  1985  si  vëllim  më  vete,  për  t’u  shfrytëzuar  nga  studiuesit  dhe nga  lexuesit  e huaj, me titullin Les Illyriens - Aperçu historique, Tirana, 1985.Pjesa  e  parë,  Ilirët,  që  përfshihet  në  këtë  botim  të  ri  (vëllimi  i  parë),  është  mbështetur  në variantet  e  vitit  1977  dhe  1985,  por  të  ripunuara  dhe  të  plotësuara  prej  të  njëjtit  grup autorësh: Krerët I dhe II janë hartuar nga prof. dr. Muzafer Korkuti. Krerët III dhe V janë hartuar nga prof. Selim Islami. Kreu IV është hartuar nga prof. Frano Prendi.Krerët VI, VII dhe VIII janë hartuar nga prof. dr. Skënder Anamali.Prof.  dr. Edi  Shukriu  ka  shkruar  në pjesën  Mbretëria  Dardane  (Kreu  VI)  sythet: Territori,popullsia e kultura dhe Dardania paraurbane.Përgatitja për boti m  (redaktimi) e  pjesës  Ilirët,  me ndryshimet  përkatëse u bë  nga  prof. dr.Muzafer Korkuti.
Faqe - 2

Faqe - 3 -----  « ILIRËT »

 K R E U    I
LINDJA DHE FORMIMI I BASHKËSISË PRIMITIVE
1.  SHFAQJA E SHOQËRISË NJERËZORE.  PALEOLITI
Gjurm ët m ë të hershm e të jetës njerëzore Historia e shoqërisë njerëzore fillon që në kohën kur nga kopeja e majmunëve antropoidë u formuan  grupet  e  para të  njerëzve  primi gjenë.   Kjo  ndarje  e  njeriut  nga  bota  e  kafshëve  u krye nëpërmjet një procesi shumë të gjatë, të ndërlikuar dhe të papërsëritshëm.Periudha  më  e  hershme  e  zhvillimit  të  kësaj  shoqërie  primitive  njihet  arkeologjikisht  me emrin  e  paleolitit  (nga  greqishtja  palaios  -  i  vjetër,  lithos  -  gur)  dhe  përfshin  periudhën afërsisht  nga 1  500 000  deri  në 10 000  vjet  më  parë. Kjo  epokë  ndahet  nga  ana  e  saj  në paleolit të ulët, të mesëm dhe të lartë. Në  vendin tonë  nuk janë zbuluar mbeturina kulturore nga paleoliti i ulët, që zë një pjesë  të madhe të epokës së pleistocenit e vjen deri në kohën e vërshimit të akullnajave Riss. Gjurmët më të hershme të qenies së njeriut në territorin e Shqipërisë  shfaqen në periudhën musteriane,  që  i  përket  paleolitit  të  mesëm  (100  000-30  000  vjet  më  parë).Këto përfaqësohen  nga  vegla  prej  stralli  të  punuara  mirë,  me  forma  tipike  musteriane,  të  cilat  i kanë  shërbyer njeriut  primitiv  për  procese të  ndryshme pune  që lidheshin drejtpërdrejt me sigurimin e ushqimit të tij të përditshëm.  Të tilla vegla, si prefëse, kruese, gërryese, etj., janë gjetur,  deri më  sot,  në stacionin  prehistorik  të  Xarës në rrethin e  Sarandës,  në  stacionin e Kryegjatës, në afërsi  të  Apolonisë (Fier)  dhe  në stacionin  e  Gajtanit  në rrethin  e  Shkodrës. Nga  format  dhe  përmasat  e  tyre  të  vogla  këto  vegla  ngjasojnë mjaft  me  veglat  e  strallit  të zbuluara në  depoziti met musteriane  të  krahinave fqinje të  Greqisë  Veriore, të Thesalisë,  të Malit të Zi etj.. Tipi fizik i njeriut në këtë kohë ishte ai i neandertalit .Në procesin e antropogjenezës ky tip paraqet një hallkë më të zhvilluar në krahasim me pitekantropin e paleolitit të ulët.Dyndja nga veriu në jug e akullimit të periudhës gjeologjike Riss bëri që edhe në vendin tonë klima  të  pësojë  ndryshime  të  mëdha.    Në  malet  e  larta  të  Shqipërisë  u  formuan  akuj  të përhershëm,  që  zbritën  deri  në  lartësinë  1  000  m  mbi  nivelin  e  detit.    Si  pasojë  e  këtyre ndryshimeve  klimatike  ndryshoi  dhe  fauna  e  flora  e vendit.  Nga  kafshët e vjetra qëndruan vetëm  ato që mundën  ta  përballonin  të  ftohtit.    Krahas  tyre  u  shfaqën  dhe kafshët karakteristike  vetëm  për  kushtet  e  klimës  së  ftohtë.Të  tilla  ishin  mamuthi, rinoceronti leshtor, bizoni, dreri i veriut, ariu i shpellës, hiena e shpellës, dhia e egër etj..
Faqe - 4
 
Të  ftohtët  ndikoi  edhe  në  mënyrën  e  jetesës.    Në  luftën  për  të  përballuar  vështirësitë klimatike dhe për të mbijetuar, njeriu i kësaj kohe bëri hapa të rëndësishëm drejt përparimit; u  strehua  në  shpella  pasi  triumfoi  në luftën për jetë a  vdekje me  kafshët  e  egra  që i  kishin zënë  që  më  përpara  këto  vend-strehime  natyrore.    U  vesh  duke  shfrytëzuar  lëkurët  e kafshëve,  mësoi  të  ndezë  vetë  zjarrin,  të  cilin  e  përdori  me  sukses  kundër  të  ftohtit  dhe bishave  të  egra,  por  sidomos  për  të  përmirësuar  strukturën  e  ushqimit,  duke  përdorur gjerësisht mi shin e pjekur, i cili luajti një rol të madh në përmirësimin e mëtejshëm biologjik të tij.Zjarri qe një arritje shumë  e rëndësishme për kohën, sepse i dha njeriut për të  parën herë  zotërimin  mbi  një  fuqi  të  caktuar  të  natyrës,  që  e  ndau  atë  përfundimisht  nga bota e kafshëve. Banorët  e  paleolitit  të  mesëm  jetonin  me  prodhimet,  që  i  gjenin  të  gatshme  në  natyrë dhe sidomos me gjueti, e  cila përbënte edhe drejtimin  kryesor të veprimtarisë së neandertalasve.Me mbledhjen e frutave dhe të zhardhokëve, me ruajtjen e zjarrit, me rritjen e fëmijëve, me përgatitjen e lëkurës për veshje, etj., merrej gruaja, ndërsa burri dilte për gjah ose merrej me përgatitjen  e  veglave  të  punës  dhe  të  armëve.Gjuetia  e  kafshëve  të  mëdha,  në  kushtet  e nivelit  të  atëhershëm,  primitiv  të  veglave  të  punës,  mund  të  bëhej  vetëm  në  mënyrë kolektive.Në këto rrethana ajo ndihmoi  shumë në forcimin e lidhjeve të brendshme midis anëtarëve të grupeve dhe së bashku me krijimin e lidhjeve të gjakut shpuri në organizimin e bashkësisë primitive. Lindja e gjinisë matriarkale Paleoliti i lartë është përfaqësuar shumë më gjerë.  Vegla pune të kësaj periudhe janë zbuluar me  shumicë  në  sipërfaqen  e  stacionit  të  Xarës  (Xara  II),  në  shpellën  e  Shën  Marinës  në Bogas të Sarandës, në shpellën e Konispolit, në Kryegjatë, në Rrëzë të Dajtit dhe në Gajtanin III, pra në një  rreze të tillë që nënkupton shtrirjen e vendbanimeve të  kësaj kohe në pjesën më të madhe të territorit të Shqipërisë.Këto materiale përbëhen kryesisht nga vegla stralli tëtipit  aurinjacien,  të  një  përvoje  më  të  përparuar  teknike  dhe  me  forma  më  të larmishme,kryesisht  thika,  kruese  dhe  gërryese.    Së  bashku  me  veglat  prej  stralli  në  depozitën  rrëzë Dajtit  janë  gjetur  edhe  disa vegla  prej  kocke, të  cilat  në  këtë  kohë  marrin  një  përdorim  të gjerë krahas përsosjes së mëtejshme të punimit të strallit.  Në shtresën paleolitike të shpellës së Shën Marinës përveç veglave të punës janë gjetur dhe gjurmë zjarri, si dhe fosile kafshësh të pleistocenit të vonë (capra ibex - dhi e egër), që tregojnë për një faunë të ngjashme me atë të paleolitit të mesëm, gjë që është dhe e kuptueshme, pasi klima dhe në këtë kohë vazhdoi të ishte e ftohtë dhe e lagësht si m ë parë.Përparësi kanë të dhënat që janë zbuluar në shtresën më të hershme të shpellës së Konispolit I, të datuar 26 370 vjet më parë, si një seri veglash pune të përgatitura nga gur-stralli i bardhë me  retush  të  varfër,  kocka  kafshësh  të  egra  si  edhe  farë  rrushi  të  egër  dhe  thjerrëza  të karbonizuara, të cilat janë tipike për Mesdheun Lindor paraneolitik.Gjuetia  e  kafshëve  të  egra  vazhdon  edhe  në  këtë  etapë  të fundit  të  zhvillimit  paleolitik  tëvendit  tonë, të jetë mjeti kryesor i sigurimit të ushqimit.  Madje në  këtë  kohë  përsosen dhe
Faqe - 5
 
më tepër armët e gjuetisë si dhe format e saj.  Mbledhja e prodhimeve të gatshme, gjithashtu,mbetet një nga mënyrat e siguri mit të ushqimit të përditshëm.Gjatë kësaj  epoke  përfundon  procesi  i  gjatë  dhe  i  ndërlikuar i antropogjenezës.Nga neandertali, me tipare ende shtazore, kalohet tani në tipin e njeriut të sotëm - homo sapiens.Si  rrjedhim  i përsosjes  së  veglave  të  punës  prej stralli  e  kocke  u  rrit  ndjeshëm  mundësia e sigurimit  më  me  shumicë  të  produkteve  ushqimore,  gjë  që  solli  ndryshime  dhe  në organizimin e bashkësisë primitive.Formohen  tani  grupe  të  qëndrueshme  njerëzish  të  bashkuar  jo  vetëm  nga  forma  e përbashkët e prodhimit, por edhe nga  lidhjet e gjakut  dhe  nga origjina e  tyre e përbashkët.Gradualisht  kalohet  në  bërthamën  e  parë  të  organizimit  shoqëror,  në  gjininë  matriarkale.Ishte matriarkale, pasi gruaja luante rol të dorës së parë në ekonomi dhe në jetën shoqërore të kësaj bashkësie  gjinore.   Forma kryesore  e familjes në këtë gjini  ishte  martesa  me  grupe, prej së cilës origjina e fëmijëve përcaktohej vetëm nëpërmjet nënës.Në epokën e mezolitit (guri i mesëm) 10 000-7 000 vjet p.e. re ndodhën ndryshi me të mëdha në florën dhe në faunën e kontinentit, rrjedhimisht edhe në territorin e Ballkanit.  U zhdukën të gjitha kafshët tipike të pleistocenit, si mamuthi, rinoceronti etj., kurse një pjesë e kafshëve që vazhduan të  jetonin  ndryshuan  përhapjen  gjeografike.Në  kushtet e reja gjeo-klimatike,njeriu  i  mezolitit  filloi  të  kalojë  nga  ekonomia  që  mbështetej  në  gjuetinë  e  mbledhjen  e produkteve të gatshme, në fillimet e bujqësisë e të blegtorisë primitive.Epoka e mezoliti t  dallohet nga ajo  e paleolitit edhe prej veglave  të punës, të  cilat janë bërë nga  ashkla  stralli  shumë  të  vogla  me  forma  të  rregullta  gjeometrike,  si  trekëndësha,trapezoidale, në formë segmenti etj., me përmasa të vogla 4-6 cm, ndaj quhen mikrolite.Në  territorin  e  Shqipërisë  vendbanime  mezolitike  janë  zbuluar  në  shpellën  e  Konispolit (Konispol II) dhe në Kryegjatë.  Në të dyja këto vendbanime veglat prej stralli janë të cilësisë shumë  të  mirë,  kanë  forma  tipike  mezolitike,  me  retush  të  imët  të  cilësisë  së  lartë.Në Konispol ato janë datuar saktësisht në vitet 8 500 p.e. sonë (në bazë të C14).Me epokën mezolitike lidhet pjesërisht edhe vendbanimi i Vlushës (rrethi i Skraparit), ku janë zbuluar vegla stralli tipike mezolitike.  Këto vegla janë gjetur së bashku me fragmente enësh shumë  primitive,  fakt  që  e  daton  Vlushën  në  fillimet  e  epokës  neolitike.Sidoqoftë,ato i takojnë një kulture me tradita të forta mezolitike, dhe Vlusha përfaqëson një kulturë që vë në lidhje  të  drejtpërdrejtë  epokën  e  mezolitit  me  fillimet  e  epokës  së  neolitit.Të  marra  së bashku,  Konispoli  II,  Kryegjata  dhe  Vlusha,  përbëjnë  një  dëshmi  të  rëndësishme  për formimin e kulturës neolitike në territorin e Shqipërisë.
Faqe - 6
 
2.  NEOLITI
Vendbanim et neolitike - Neoliti (nga  greq.  neos - i ri dhe lithos - gur)  përfaqëson  etapën e  fundit dhe njëkohësisht më  të zhvilluarën  të epokës së  gurit.  Ai përfshin një kohë që fillon nga mijëvjeçari i shtatë dhe mbaron nga fundi i mijëvjeçarit të katërt p.e. sonë.  Arkeologjikisht neoliti ndahet në tri periudha  të  mëdha:  e  hershme,  e  mesme  dhe  e  vonë.    Në  këtë  të  fundit  përfshihet  dhe periudha e bakrit ose eneoliti(nga bashkimi i fjalës lat.  eneos - bakër dhe greq.  lithos - gur),që përbën etapën e fundit dhe kalimtare për epokën e bronzit.Në  këta  tridhjetë  vjetët  e  fundit  janë  zbuluar  e  gërmuar  një  numër  i  madh  vendbanimesh neolitike me shtrirje gati në tërë territorin e Shqipërisë, si në Maliq, në Cakran, në Vashtëmi,në Burimas, në Podgorie, në Barç e në Dërsnik të rrethit të Korçës, në Kamnik të Kolonjës,në Blaz e Nezir të Matit, në Cakran të Fierit, në Burim, në Gradec e në Cetush të Dibrës, në Kolsh  të Kukësit, në  Rajcë e në Rashtan të  Librazhdit e  nga  gjetje të rastit në  pika të tjera.Më  mirë  është  njohur  e  studiuar  pellgu  i  Korçës,  i  cili  gjatë  epokës  prehistorike  ka  pasur kushte  shumë  të  mira  gjeoklimatike.    Ai  paraqet  sot  zonën  më  të  pasur  e  më  të  zhvilluar kulturore  të  neolitit  si  edhe  pellgun  ku  mund  të  ndiqet  pa  ndërprerje  zhvillimi  i kulturës neolitike  në  gjithë  shtrirjen  e tij  kohore.    Materialet  e  gjetura  në  këto  qendra  prehistorike,krahas  atyre  të  dala  në  dritë  shumë  kohë  më  parë  si  në  Velçë  të  Vlorës  ose  rastësisht  në rrethet  e  tjera  të  vendit,  kanë  dhënë  mundësi  që  të  njihen  aspekte  të  ndryshm e  të  jetës ekonomike, shoqërore dhe kulturore të banorëve neolitikë të terri torit tonë, ndërsa përhapja e gjerë e këtyre vendbanimeve dhe e gjetjeve rastësore neolitike ka treguar se ky territor gjatë kësaj epoke ka qenë i banuar dendur dhe pa ndërprerje.Jeta  në  vendin  tonë  gjatë  neolitit  u  zhvillua  në  kushte  shumë  të  përshtatshme  natyrore.Klima e ftohtë dhe e lagësht e paleolitit, e cila kishte filluar që në mezolit t’i lëshonte vendin një klime më të butë, tani merr pak a shumë karakterin e klimës së sotme.Si rrjedhim edheflora e fauna thuajse nuk ndryshojnë prej asaj të ditëve tona.Këto  rrethana  të  favorshme  natyrore  ndihmuan  që  vendi  ynë  gjatë neolitit  të  arrijë  në  një nivel të lartë zhvillimi ekonomik dhe kulturor për atë  kohë.Njeriu nga skllav i natyrës,  siç ishte  në paleolit, shndërrohet  tani,  pak e nga pak,në zotërues  i saj.Në këtë kohë lindin e zhvillohen forma të ndryshme të veprimtarisë prodhuese të njeriut, të cilat me plot të drejtë mund  të  merren  si  zanafilla  e  degëve  të  veçanta  të  ekonomisë  dhe  të  përparimit  teknik  e kulturor të shoqërisë së sotme.Të tilla janë bujqësia e blegtoria, prodhimi i qeramikës, tjerrja dhe endja, teknika e ndërtimit të banesave etj..Përsoset në këtë kohë edhe teknika e punimit të veglave prej kocke dhe prej guri.Hyn në  përdorim  të gjerë  dhe bëhet  karakteristike për epokën dhe teknika e lëmimit të gurit.  Nga fundi i neolitit (eneolit), për të parën herë dalin dhe veglat e objektet prej bakri, të cilat shënojnë dhe fillimet e metalurgjisë në vendin tonë.Në  këto periudha të largëta të  prehistorisë,  vendbanimet i  ndeshim  zakonisht  nëpër tarraca lumore, pranë burimeve ose në vende  me  toka  pjellore dhe të  pasura  me pyje që strehonin
Faqe - 7
 
shumë kafshë të egra.  Por krahas këtyre, vazhdonin të shërbenin si vendbanim edhe shpellat (shpella e Velçës, e Trenit, e Konispolit, e Blazit etj.).  Banesat paraqiten dy llojesh: në formë gropash  nëndhese  (Cakran)  dhe  të  tilla  të ndërtuara  drejt  mbi  tokë  (Maliq,  Kamnik,  Kolsh etj.). Zakonisht këto kishin planimetri drejtkëndëshe dhe ishin një ose dy dhomëshe.  Muret e tyre thureshin me thupra ose me kallama dhe lyheshin pastaj me baltë në njërën ose në të dy  faqet  e  tyre.    Dyshemetë  ishin  gjithashtu  prej  balte;  në  disa  raste  ato  vendoseshin  mbi shtroje trarësh për të izoluar lagështirën.  Në Dunavec dhe në Maliq të Korçës janë zbuluar banime  të  ngritura  mbi  hunj  (palafite).    Mbi  hunjtë  vertikalë  qëndronte  një platformë  prej trarësh të vendosur horizontalisht e mbi të ngriheshin banesat (kasollet) të shtruara me baltë.Palafiti i  Maliqit ka qenë i  rrethuar  me  një gardh që e mbronte nga vërshimi i  ujit apo nga rreziqe të tjera.Ekonom ia.  Lulëzim i i gjinisë m atriarkale Nga materialet e  zbuluara në vendbanimet  neolitike të vendit tonë del se  bujqësia  përbënte një nga format kryesore të prodhi mit dhe sidomos tek ato bashkësi primitive që banonin në toka pjellore,  si  p.sh.   në  pellgun  e  Korçës, në  fushën  e  Cakrani t  (Fier)  etj..Toka  punohej cekët me shat prej guri ose briri dreri.  Kjo ishte forma më primitive e punimit të tokës.Në këtë  kohë mbillej  gruri  si  dhe  llojet  e  tjera  të  drithërave.Këtë  e  tregoj në  farërat e karbonizuara të zbuluara në shtresat neolitike të Podgories, të Konispolit,  të Maliqit apo në muret e banesave të lyera me baltë të përzier me byk drithërash, siç i gjejmë në vendbanimet më të hershme neolitike (Vashtëmi, Kolsh etj.). Në depozitimet neolitike të vendit tonë, përzier me mbeturina të ndryshme të kulturës, janë zbuluar  me  shumicë  dhe  kocka  bagëtish  të  imëta  dhe  të  trasha,  që  tregojnë  se  krahas bujqësisë  banorët  neolitikë  merreshin  edhe  me  blegtori.    Prej  bagëtive  ata  siguronin qumështin, mishin,  leshin,  lëkurën etj..   Një  pjesë të këtyre produkteve ata i  siguronin dhe nëpërmjet gjuetisë  së kafshëve të  egra, kockat dhe brirët  e të cilave i ndeshim  gjithashtu në qendrat  e  banuara  të kësaj  kohe.    Dreri  ishte  një  nga  kafshët  e  egra  më  të  parapëlqyera  të gjahut, i cili përveç mishit  dhe  lëkurës, u siguronte bujqve  primitivë edhe  brirët  me  të cilët bënin vegla të ndryshme bujqësore, si shetër, çekanë etj., dhe që i gjejmë të përfaqësuar mirë sidomos në vendbanimin e Dunavecit e të Maliqit.  Po këtu janë zbuluar edhe shumë pesha rrjetash,  gropa  etj.,  që  dëshmojnë  se  një  formë  tjetër  e  si gurimit  të  ushqimit  të  banorëve neolitikë të Dunavecit e të Maliqit ishte dhe peshkimi.Banorët neolitikë të  vendit tonë dinin  gjithashtu të tirrnin fijen dhe të endnin prej saj rroba me  anë  të  vegjës  primitive  vertikale.    Këtë  e  tregojnë  rrotullat  e  boshtit  dhe  peshat  për tërheqjen e fijes në vegjë, të zbuluara në Maliq e gjetkë.Që në etapën më të hershme të neolitit shfaqen dhe enët prej balte të pjekur, që përbëjnë si kudo  gjetjet  më  të  shumta  e  më  të  rëndësishme  në  vendbanimet  e  kësaj  kohe.Prodhimi primitiv i tyre ashtu si edhe ai i tekstilit dhe i prodhimeve bujqësore, ishte i lidhur me punën e gruas.Çdo bashkësi neolitike i përgatiste vetë enët sipas nevojave të saj.Ato punoheshin me  dorë  në  forma  e  madhësi  të  ndryshme,  me  faqe  të  trasha  ose  të  holla,  me  ose  pa
Faqe - 8
 
zbukurime sipas qëllimit të tyre praktik.Zhvillimi i madh, për atë kohë, i prodhimit, i cili gjeti shprehjen e vet në shtimin e llojeve të veglave  të punës dhe në  përmirësimin teknik  të  punimit të  tyre, në zhvillimin  e  formave  të tilla  të  ekonomisë,  siç  ishin bujqësia  dhe  blegtoria  etj.,  solli  ndryshime  dhe në organizimin shoqëror,  që  u  pasqyrua  në  përmirësimin  e  mëtejshëm  të  strukturës  gjinore.Gjinia matriarkale e lindur  që  në  paleolitin e lartë  dhe  e  zhvilluar  dalëngadalë  gjatë  mezolitit arrin tani fazën e lulëzimit të saj.  Në fushën ekonomike kjo fazë e zhvillimit gjinor ishte e lidhur kryesisht me zhvillimin e bujqësisë  primitive, e cila duke  qenë punë e gruas,  i jepte asaj një vend  me  rëndësi  në  prodhimin  shoqëror.    Paraqitja  e  saj  me  figurat  e  shumta  prej  balte,dëshmon  se  ajo  kishte  një  pozitë  parësore  në  gjini.    Martesa  me  grupe,  karakteristike  për periudhën e hershme të matriarkatit, zëvendësohet tani në periudhën e lulëzimit të saj me një formë të re më të përsosur, me martesën me çifte.Gjatë  gjithë  kohës  së  neolitit,  gjinia  mbetet  e  vetmja  njësi  shoqërore  dhe  ekonomike  në bashkësinë primitive.  Në këtë gjini kishte jo vetëm bashkësi familjesh me çifte, por edhe një organizim  pune  dhe  konsumi   kolektiv.    Puna  e  përbashkët  i  shpinte  njerëzit  në  pronën  e përbashkët mbi mjetet e prodhimit dhe mbi produktet e prodhimit. Ndërmjet  gjinive,  që  jetonin  në  afërsi  të  njëra-tjetrës,  u  vendosën  gjatë  kësaj  periudhe marrëdhënie  të  tilla  ekonomike  e  shoqërore  që  shpunë  në  formimin  e  bashkësive  fisnore. Midis  këtyre  njësive  të  mëdha  fisnore  fqinje  ose  më  të  largëta,  ekzistonin  marrëdhënie këmbimi.  Në vendbanimet tona neolitike janë ndeshur sende të sjella nga krahina të largëta, siç  janë  p.sh.,  importet  e poçerisë  diminiane  të  Thesalisë  në  depozitimet  e  vendbanimit  të Cakranit apo të Kamnikut etj..Arti dhe botëkuptim i Arti  i  bujqve  dhe  i  blegtorëve  neolitikë  priret  drejt  formave  dekorative  gjeometrike  dhe figurative skematike.Arti dekorativ neolitik shfaqet me tërë përmbajtjen e tij sidomos në prodhimet e poçerisë, ku shumë  nga  format  e  enëve  me  harmoninë  dhe  me elegancën  e  trupit  të  tyre  i  tejkalojnë kërkesat e ngushta utilitare dhe hyj në në fushën e realizimeve artistike.Në  tërë  kulturat  neolitike  të  vendit  tonë qeramika paraqitet  e  zbukuruar me  ornamente  të shumta  të  realizuara  me  teknika  të  ndryshme (pikturim,  gërvishtje,  ngulitje,  inkrustim,  etj.) dhe  trajtime  të  veçanta  stilistike,sipas  fazave  të  zhvillimit  përparues  të  saj.Motivet  e zbukurimit përbëhen nga vija të drejta ose të përkulura me kombinime nga më të ndryshmet, si dhe nga figura gjeometrike: trekëndësha e rombe me fushë të zbrazët ose të vizatuar, nga rrathë,  spirale,  meandra,  etj..    Këto  motive,  përveç  zhvillimit  të  thjeshtë  për  të  zbukuruar enët, kanë shërbyer, në mjaft raste, edhe si simbole grafike për të paraqitur ambientin, sendet apo fuqitë e natyrës sipas botëkuptimit magjik të njerëzve neolitikë.
Faqe - 9
 
Arti  figurativ  i  kësaj  kohe  përfaqësohet  kryesisht  nga  figurat  antropomorfe apo  zoomorfe prej  balte  të  pjekur, të cilat  kryesisht  janë  të  vogla.Tipari  më  karakteristik i tyre  është skematizimi  i  formës,  nganjëherë  jashtë  masës,  ashtu  sikurse  është  në  artin  dekorativ  të qeramikës  gjeometrizim i i  theksuar  i  ornamentit.    Këto figura qeniesh  paraqiten  në  formë cilindrike,  plaçke  apo steatopi gjike (vithegjera),  në këmbë  ose  ulur. Një pjesë e tyre janë  të ngjashme me tipat përkatës të Azisë së Përparme dhe të Mesdheut Lindor, gjë që tregon për lidhje  e  ndikime  kulturore të  drejtpërdrejta  të  kulturave  neolitike  të  vendit  tonë  me  ato  të këtij areali.Këto prodhime plastike, shpesh me vlera artistike, personifikonin, nga ana tjetër, ato fuqi të panjohura, të cilat  sipas  bujqve  dhe  blegtorëve  primitivë,  kishin  në dorë  pjellorinë  e  tokës dhe  mbarështimi n  e kafshëve.Kështu,  figurat  e  grave,  të  cilat  mbizotërojnë  në  plastikën
antropomorfe  neolitike,  janë  të  lidhura me  kultin  e  pjellorisë  së  tokës-nënë,  ndërsa ato  që riprodhojnë figura zoomorfe -  me kultin  e kafshëve  shtëpiake, që luanin, ashtu sikurse dhe bujqësia, një rol të rëndësishëm në ekonominë e bashkësisë neolitike.Me kultin e tokës-nënë dhe  të kafshëve  lidhen  edhe  vazot  antropomorfe  e  zoomorfe  të  zbuluara  në  vendbanimet neolitike të Maliqit, të Dunavecit etj..Botëkuptimi  i  banorëve  neolitikë  është  shprehur  edhe  në  kultin  e  varrimit.Varrosja  e  të vdekurve  bëhej  pranë  ose  brenda  territorit  të  vendbanimit.Varret  nuk  kishin  ndonjë ndërtim të veçantë; kufoma vendosej në një gropë të cekët në pozicion fjetjeje dhe këmbë të mbledhura pa  takëm  funeral.  Riti  i varrimit brenda  territorit të  banuar  ose brenda banesës ishte i lidhur me një zakon shumë të përhapur në atë kohë në Ballkan dhe në përgjithësi në rajonin  e  gjerë të  Mesdheut.Siç duket,  ai kishte karakter flijimi  dhe  u  kushtohej fuqive që
mbronin vendbanimin.Grupet etno-kulturore neolitike Numri i konsiderueshëm i vendbanimeve neolitike të zbuluara në tërë territorin e Shqipërisë si edhe  përkatësia  kohore e tyre  nga neoliti  i hershëm në  neolitin  e  mesëm, të vonë,  duke përfshirë  dhe  epokën  e  bakrit,  e  bëjnë  të  mundur  të  veçojmë  disa  grupe  kulturore  dhe  ta ndjekim zhvillimin e kulturës pa ndërprerje nga fillimet e mijëvjeçarit të shtatë e deri në fund të mijëvjeçarit të katërt p.e. sonë. Neoliti  i  hershëm,  përfaqësohet  nga  Vlushi,  Podgoria  I,  Vashtëmia,  Kolshi  I,  Burimi  dhe Blazi I e  II. Vendbani mi i Vlushit karakterizohet nga një qeramikë  trashanike ngjyrë gri  të zezë, me forma tepër të thjeshta e me pak zbukurime të bëra me shtypj e.Qeramika gjendet së bashku m e vegla pune prej stralli tipike mezolitike, ndaj Vlushi i takon periudhës kalimtare nga mezoliti në neoli t. Kultura Podgorie I, Vashtëmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I, II, të cilat janë njohur e studiuar mirë,  i  takojnë  neolitit  të  hershëm  të  zhvilluar. Kjo  periudhë  në  territorin  e  Shqipërisë Juglindore  është dokumentuar nga kultura Podgorie  I. Falë  një shtrese kulturore  të  trashë rreth 3 m e mjaft të qartë, në Podgorie, dhe të një lënde shumë të pasur arkeologjike mund të
Faqe - 10
 
rindërtohet tabloja e asaj kulture, e cila karakterizohet nga qeramika njëngjyrëshe e kuqe me shkëlqim, nga qeramika e pikturuar me bojë të bardhë mbi sfond të kuq si edhe nga figurat steatopigjike prej balte e tryezat e thjeshta të kultit, të cilat i vënë në raporte të drej tpërdrejta kulturore  e  kronologjike  me  neolitin  e  hershëm  të  Thesalisë  (faza  Presesklo  e  pjesërisht Protosesklo),  si  edhe  me  neolitin  e  hershëm  të  Maqedonisë  (Vrshnik-Anzabegovo  Ib,  c). Elementet e tjera të pranishme në Podgorie I, si qeramika impreso e tipit të Devollit e ajo e tipit adriatik, si edhe qeramika barbotine e sheshtë e vënë atë në lidhje me kulturat e neolitit të hershëm adriatik e ballkano-qendror. Kultura  përfaqësuese  e  Shqipërisë  Verilindore,  Kolshi  I  ka  si  tregues  themelor  qeramikën barbotine  në  reliev  të  ngritur,  qeramikën  e  pikturuar  me  bojë  kafe  mbi  sfond  të  kuq  dhe qeramikën  impreso,  të  cilat  vendosen  mjaft  qartë  në  raporte  kulturore  e  kronologjike  me Rudnikun (Rudniku III) në Kosovë dhe me gjithë kulturat e fazës Starçevo II b të Ballkanit Qendror.Blazi I e II në zonën e Matit  ka qeramikë të tipit impreso-kardium me motive të ndryshme, si edhe qeramikë njëngjyrëshe gri e të zezë me shkëlqim që i japin kulturës së këtij vendbanimi shpellor karakterin adriatik lindor (Smilçiç I). Kalimi nga neoliti i hershëm  në neolitin  e mesëm shënon një  kthesë në  të gjithë zhvillimin kulturor të terri torit të vendit tonë, gjë që është pasqyruar mjaft qartë në kulturat Dunavec I - Cakran Blaz III, të cilat përfaqësojnë dhe tri fazat kryesore të zhvillimit të neoliti t të mesëm në Shqipëri.  Tipar themelor për të gjitha fazat e kësaj periudhe është qeramika ngjyrë gri, gri e zezë dhe e zezë me sipërfaqe të lëmuar me ose pa shkëlqim, si edhe qeramika barbotine e impreso të  trashëguara nga  neoliti i  hershëm.Qeramika shquhet  për  një larmi formash ku mbizotërojnë kupat  bikonike  me variante të ndryshme,  tasat trung konikë me fund të lartë, enët me trup sferik me profile të ndryshme etj..Qeramika e neolitit të mesëm dallohet edhe për pasurinë e  zbukurimeve të bëra me incizim e thellim, hera-herës të inkrustuara me bojë të kuqe ose të  bardhë,  për zbukurimet plastike  variantesh të  ndryshme,  për zbukurimin  me kanelyra, me pikturim etj.. Çdo  njëra  nga  tri  kulturat  përfaqësuese  ka  tiparet  dhe  veçoritë  lokale  që  burojnë  nga diferencat në kronologjinë relative si edhe nga pozita gjeografike, nga raportet e lidhjet që ato kishin me kulturat fqinje. Faza  Dunavec  I  që  përfaqëson shtresën më të  hershme  të neolitit  të  mesëm  është e lidhur me ekzistencën e një vendbanimi palafit, i cili, sot për sot, është më i hershmi në territorin e Ballkanit.   Në Dunavecin  I,  krahas  qeramikës së zezë  të  cilësisë  shumë  të  mirë vazhdoi  të përdorej gjerësisht qeramika barbotine me reliev të zhvilluar, traditë kjo e neolitit të hershëm Starçevian. Por tonin kulturës së Dunavecit I ia jepnin format e reja të enëve të zbukurimit në reliev, zbukurimet me incizim e ngulitje, zbukurimet me kanelyra, pikturimi gri etj..Gjatë  Dunavecit  II, krahas elementeve që  u  trashëguan nga  periudha paraardhëse, që  edhe këtu përbëjnë  shumicën, ka edhe një tog  elementesh të reja që e veçojnë atë  si  një fazë  më vete.Zbukurimi në reliev njeh zhvillimin e tij më të gjerë, po ashtu bëhet tipik zbukurimi me gërvishtje i llojit adriatik, kanelyra përmirësohet  cilësisht dhe, krahas pikturimit gri, del edhe
Faqe - 11
 
qeramika e pikturuar me bojë të kuqërremtë.  Në këtë fazë shfaqen edhe fragmentet e para të qeramikës dyngjyrëshe kuq e zi.Cakrani dhe Dunaveci II kanë  përputhje të plotë kulturore  e kronologjike.Për t’u  shënuar është  gjetja  në  Cakran  e  disa  fragmenteve  enësh  të  pikturuara  dhe  në  Dunavec  II  e  një fragmenti,  të  cilat  janë  të  importuara  nga  kultura  Thesalike  e  Diminit  të  hershëm  (faza Tsangli). Ato  japin  një  datë  të  saktë  për  ekzistencën  e  njëkohshme  të  Cakranit  e  të Dunavecit II me Tsanglin dhe në të njëjtën kohë dëshmojnë për zhvillimin e këmbimit midis trevave tona me Thesali në.   Edhe kultura e Kolshit II në territorin e Shqipërisë Verilindore gjen përputhje të plotë me atë të Cakranit.Faza  fundore e neolitit të mesëm është dëshmuar nga  Blazi  III  në territorin e Shqipërisë së brendshme qendrore.Ajo karakterizohet nga qeramika ngjyrë gri, gri e zezë e ngjyrë kafe e zbukuruar me motive linearo-gjeometrike e spiralike, të cilat janë elemente karakteristike për kulturat danilike të bregdetit dalmatin.  Krahas tyre ka edhe enë të zbukuruara me ornamente me  vija  të  thelluara,  të  cilat  mjaft  mirë  e  vënë  këtë  fazë  të  neolitit  të  mesëm  në  raporte kulturore e kronologjike me kulturën Lisiçiç (Hvar I) të neolitit të vonë të Adriatikut.Kulturat e neolitit të mesëm të vendit tonë kanë edhe disa tregues të rëndësishëm të kultit e të botës shpirtërore.Si shfaqje e re dhe kryesore janë ritonet, enë jo të zakonshme me katër këmbë me grykë vezake të vendosur pjerrtas me një dorezë të madhe në pjesën e sipërme të trupit dhe të lyera me bojë të kuqe.  Këto ritone sipas mendimit  të shumë studiuesve duhet të kenë shërbyer në ceremoni ri tuale kushtuar kulteve të rëndësishme, siç është ai i pjellorisë së tokës, i nënës së madhe, kulte që ishin të lidhura  me riprodhimin e  jetës, me pjellorinë  e tokës e të bagëtisë, të cilat ishin degët bazë të ekonomisë.Një kult tjetër i epokës neolitike është ai i varrimit të fëmijëve në vendbanim, të vendosur në pozicion kruspull, dëshmi e një flijimi për vetë vendbanimin.Kalimi nga periudha e neolitit të mesëm në neolitin e vonë është bërë shkallë-shkallë, gjë që provohet nga kultura e vendbanimeve të Dërsnikut, të Barçit II dhe të Maliqit I (Kamnik) ku disa  tregues të kulturës  vazhdojnë  edhe gjatë neolitit  të  vonë,madje  zhvillohen  më  tej dhe bëhen  karakteristike.E  tillë  është  qeramika  me  tone  të  çelëta  e  punuar  me  kujdes  dhe  e pikturuar me ngjyra të ndryshme, me motive të larmishme linearo-gjeometrike dhe meandro- spiralike.  Kjo qeramikë krijon efekte shumë të ngjashme me qeramikën e neolitit të vonë të Thesalisë, që njihet arkeologjikisht si faza e Diminit klasik.  Këto elemente kulturore luajtën një rol të rëndësishëm në formimin e kulturës së neolitit të vonë të vendit tonë. Fazën finale të epokës së  gurit të ri ose  siç quhet  ndryshe epoka e bakrit, e përfaqësojnë tri vendbanime me një vijimësi kulturore e kronologjike: Burimasi,  Maliqi II  a dhe  Maliqi II  b.Kultura e tyre karakterizohet nga përsosja e veglave të strallit, e veglave me gur të lëmuar dhe e atyre prej kocke e briri, si dhe dalja e veglave të para prej bakri (sëpata të tipit daltë, biza e grepa peshkimi), të cilat për shkak të cilësisë  së butë të bakrit nuk mundën të zëvendësonin veglat e traditës neolitike.
Faqe - 12
 
Tiparin themelor të kësaj faze e përbën qeramika, e cila dallohet për cil ësinë e punimit të saj,për larminë e formave të enëve, për ngjyrën e zezë e gri të zezë shpeshherë me shkëlqim, si edhe për zbukurimet e  shumëllojshme (me pikturim gri, me bojë të bardhë ose të kuqe,  me incizim,  me  ornamente  plastike  apo  kanelyra  etj.). Kultura  shquhet  edhe  për  një  pasuri e larmi objektesh kulti, si figura antropomorfe  e  zoomorfe, tavolina kulti  e objekte të tjera të karakterit ritual. Kultura  neolitike  e  vendit  tonë  u  zhvillua  në  lidhje  e  marrëdhënie  të  ngushta  me  kulturat bashkëkohëse  të  vendeve  fqinje,  si  me  kulturën  Crnobuki-Shuplevac  të  Pelagonisë,  me kulturën Rahmani të Thesalisë dhe me kulturat egjeane të bronzi t të hershëm. Të dhënat e deriatëhershme dëshmojnë kështu se kultura neolitike në vendin tonë zhvillohet pa  ndonjë  ndërprerje  dhe  mbi  një  bazë  autoktone.Njohuritë  e  deritanishm e  nuk  janë  të mjaftueshme për të përcaktuar se cilët ishin përfaqësuesit e grupeve apo të komplekseve më të  gjera etnokulturore ballkanike  të kësaj kohe.Mendimet e ndryshme  sipas të cilave  këto mund të kenë qenë ose jo popullsi indoevropiane mbeten ende të diskutueshme, sa kohë që të dhënat gjuhësore nga fusha e toponimisë së lashtë të Ballkanit është vështirë të përputhen me  siguri  me  të  dhënat  arkeologjike. Në  këto  rrethana, banorët  e  kësaj  lashtësie  të  largët, këto grupe kulturore ka shumë gjasë t’i takonin një popullsie paleoindoevropiane.

3.  EPOKA E BRONZIT.  KALIMI NË ORGANIZIMIN  FISNOR PATRIARKAL

 Gjurm ë të kohës së bronzit.  Vendbanim et Epoka e bronzit në  Shqipëri  përfshin mijëvjeçarin e  tretë dhe gjithë mijëvjeçarin e dytë p.e. sonë, e deri  në fundin  e shek.XII p.e.r. Ajo  njihet prej të dhënave  të fituara  nga  shtresat  e kulturës  së bronzit në  vendbanimet  e  Maliqit,  të Trenit  e  të  Sovijanit  në  pellgun  e  Korçës, nga shtresa e parë e vendbanimit  të Gajtanit në afërsi të Shkodrës, nga gjetjet në shpellën e Nezirit dhe nga vendbanimi i Badherës e kalaja e Kalivosë në rrethin e Sarandës.Gjithashtu njihet  nga  varrezat tumulare  në Mat,  në  Kukës,  në Barç  (Korçë),  në Pazhok  (Elbasan),  në Divjakë (Lushnjë), në Patos (Fier), në Vajzë e Dukat (Vlorë), në Piskovë (Përmet), nga tumat në luginën e Dropullit, nga tuma e Bajkajt (Sarandë) e nga depo e gjetj e të rastit të zbuluara buzë liqeneve të Shkodrës, të Pogradecit, të Prespës etj..Këto  të  dhëna  dëshm ojnë  se  territori  i  Shqipërisë  gjatë  kësaj  epoke  ka  qenë  i  populluar gjerësisht, që nga zonat e tij të ulëta fushore e deri në krahinat e brendshme dhe të vështira malore.Njerëzit banonin kryesisht në  vendbanime të  hapura.  Në një masë më të kufizuar janë shfrytëzuar dhe shpellat, ashtu siç kanë vazhduar të jenë në përdorim edhe palafitet, siç tregojnë gërmimet e viteve të  fundit në  vendbanimin palafit të  Sovijanit.Nga fundi i  kësaj epoke lindin edhe  vendbanimet e para të  fortifikuara, të cilat  rrethohen  me  mure gurësh  të palatuar e të  lidhur në  të  thatë apo me ledhe  e  hunj.Një pjesë  e  mirë e vendbanimeve  të këtij lloji, si kalaja e Gajtanit, qyteza e Margëlliçit (Fier) etj., që do të marrin zhvillim të plotë
Faqe - 13
 
dhe  do të bëhen karakteristike për  epokën  pasuese, atë të hekurit, e  kanë origjinën e vet në këtë periudhë.Banesat  kanë  qenë kasolle,  që  ndërtoheshin me lëndë  drusore,  kallama e kashtë.Ato janë njëkthinëshe zakonisht me planimetri katërkëndëshe, por duket se ka qenë në përdori m edhe tipi  me  bazë  të  rrumbullakët  e trup konik.Dyshemetë  kanë  qenë  të  shtruara  me  baltë  të ngjeshur e të rrahur, kurse muret të thurura me thupra e të lyera me baltë të përzier me byk. Në mes kishin nga një vatër të rrumbullakët; ka raste kur këtë e gjejmë të vendosur anash në formën  e  një  korite  që  nuk njihet  në banesat  neolitike. Vlen  të  përmendim një  kompleks banesash  të  bronzit  të  vonë  të  zbuluara  në  kalanë  e  Badherës,  të  cilat  kanë  formë katërkëndëshe ose  rrethore të ndërtuara  me  një  xokolaturë  gurësh,  mbi të  cilën  ngriheshin paretet dhe çatia prej materiali të lehtë. Lindja e m etalurgjisë së bronzit dhe përparim et në degët e tjera të ekonom isë Karakteristika themelore e kësaj epoke është lindja e metalurgjisë së bronzit, që i dha emrin dhe  vetë epokës.Për zhvillimin e saj  ndihmoi shumë dhe  pasuria me  bakër e  vendit  tonë, sidomos në zonat metalmbajtëse të Matit, të Kukësit, të Korçës etj..Vendin kryesor  në  prodhimin  e  metalurgjisë e zënë  veglat  e  punës dhe  sidomos armët,  siç janë sëpatat, drapërinjtë,  shpatat, kamat, thikat dhe  majat e heshtave  e të  shigjetave. Veglat dhe  armët  e  reja  nuk  mundën  të  përjashtonin plotësi sht nga  përdorimi  veglat  dhe  armët  e traditës neolitike.  Madje në periudhën e parë të bronzit ato  janë ende të  pakta e të dobëta, por  gradualisht  shtohen  e  përsosen  dhe  hyjnë  gjerësisht  në  përdori m,duke  ushtruar  një ndikim të fuqishëm në veprimtarinë ekonomike e shoqërore të njeriut.Përsosuria e derdhjes dhe  pastërtia e objekteve të  prodhuara në fundin e  epokës së  bronzit arrin një  nivel të  tillë teknik, që dëshmon se gjatë kësaj periudhe metalurgjia e bronzit kishte arritur lulëzimin e saj të  plotë  dhe  ishte  kthyer në  një zejtari të  mirëfilltë.Midis  këtyre  prodhimeve  meritojnë  të përmenden sëpatat  me  forma  karakteristike  vendase siç janë  sëpatat me emrin « shqiptaro-dalmate ».Krahas tyre qëndrojnë prodhimet vendase të imitacioneve egjeane ose m e origjinë nga  Evropa  Qendrore,  të  tilla,  si  sëpatat  dytehëshe  të  tipit  minoik,  shpatat  e  gjata  të  ti pit egjean, sëpatat e tipit kelt, etj., që dallojnë nga prototipat e tyre për veçantitë lokale.Arritjet  në  fushën e  metalurgjisë së bronzit  ndihmuan veprimtarinë  prodhuese dhe  u  bënë mbështetje për zhvillimin e degëve të tjera të ekonomisë, në mënyrë të veçantë të bujqësisë.Karakteri i saj ndryshoi edhe si pasojë e zhvillimit të blegtorisë.  Rritja e numrit të kafshëve shtëpiake, si  kali,  gjedhët  dhe bagëtitë  e imëta, që  i gjejmë  të  përfaqësuara  gjerësisht  midis materialit kockor në  shtresat kulturore të  vendbanimeve  të  bronzit  dhe në  varrezat  e  kësaj kohe, solli me vete ndryshime thelbësore në bujqësi. Nga kopshtet e vogla, që rrëmiheshin me vegla të thjeshta prej briri e druri, kalohet tani në shfrytëzi min e sipërfaqeve më të gjera, që  i  punonin  me  parmendë  druri,  duke  shfrytëzuar  forcën  tërheqëse  të  kafshëve. Tokat hapeshin me anë të djegies së pyjeve. Të  shkriftuara nga zjarri  i fortë  dhe të pasuruara  me plehun e hirit,  ato  ishin  të gatshme  për  t’u mbjellë. Bujkut primitiv  nuk  i mbetej  veçse  të hidhte farën dhe ta mbulonte atë me një lërim të cekët.Kjo tokë nuk mund të shfrytëzohej
Faqe - 14
 
për shumë vjet, sepse  ngjishej dhe nuk mund të punohej më  me veglat e thjeshta të  kohës,prandaj bujqit hapnin toka të reja, gjë që i dha bujqësisë së bronzit një karakter ekstensiv.Në krahasim me qeramikën e bukur dhe të një cilësie të lartë të neolitit të vonë, qeramika e bronzit  të hershëm paraqitet më primitive si në teknikën e punimit, ashtu dhe në sistemin e zbukurimit.  Por kjo është një qeramikë me forma të reja e të panjohura më parë, ndërsa një element i rëndësishëm në ndërtimin e saj janë vegjët.Më tipike në këtë qeramikë janë vazot me dy vegjë të larta mbi buzë, ato me dy ose katër vegjë unazore nën grykë, filxhanët me një vegjë  të  lartë  mbi  buzë  dhe  brokat  me  trup  të  fryrë  dhe  qafë  cilindri ke  me  një  vegjë  nën grykë.Tipar tjetër dallues i kësaj qeramike është zbukurimi me motive plastike shiritash me ose pa thellim.  E njohur në gjuhën arkeologjike, për këtë arsye, si qeramika « shiritore », ajo përbën  tani  një element  të  ri kulturor  që nuk  lidhet  me  traditën neolitike.Prototipat  e  saj janë me origjinë të largët nga Ponti në brigjet e Detit të Zi dhe shfaqja e saj në Ballkan, ashtu si  dhe  në  krahinat  e  tjera  të  Evropës  është  e  lidhur  me  dyndjen  e  madhe  të një  popullsie baritore që vjen nga stepat e Lindjes aty nga fundi i neolitit.Krahas kësaj qeramike do të vazhdojë të mbijetojë edhe ajo me forma tradicionale neolitike vendëse, e zbukuruar me ornamente të incizuara ose me kanelyra, e cila paraqitet më e pakët në  fillimet  e  shtresave  kulturore  dhe  gradualisht  vjen  e  zë  vend  parësor  në  qeramikën  e bronzit.Qeramika e bronzit të mesëm lidhet gjenetikisht me atë të bronzit të hershëm dhe riprodhon të njëjtat forma e si stem  zbukurimi, por me  një teknikë m ë të  përparuar. Shfaqen  tani dhe forma  të reja,  prej të cil ave  më  karakteristike  janë enët  pseudominoike me dy  vegjë  të larta mbi buzë, sahanët me dy vegjë horizontale poshtë buzëve ose që ngrihen mbi to, etj..Në bronzin e vonë prodhimi qeramik rigjallërohet.  Enët paraqiten me forma më të evoluara, më të pasura dhe më të përsosura nga pikëpamja teknologjike.Zakonisht enët me parete të holla  janë  të  pjekura  mirë  dhe  kanë  ngjyra  kryesisht  të  çelëta, okër, të  kuqe  dhe  gri  në  të blertë.Në fillim  kjo  qeramikë  është  e  thjeshtë, por në fazat  e mëpastajme  pasurohet  me zbukurime të pikturuara me motive të larmishme gjeometrike.Tek qeramika më e hershme e këtij tipi, pikturimi është bërë pas pjekjes së enës dhe ka ngjyrë të kuqe të praruar, kurse më vonë ai bëhet para pjekjes dhe merr pastaj ngjyrën kafe me nuanca të ndryshme.Në  literaturën  arkeologjike kjo  qeramikë është  pagëzuar  me  emrin  « devollite  », nga  emri  i krahinës  ku  është  zbuluar më  parë.Por  djepi i  saj  duket  se  është  pellgu  i  Korçës,ku  ajo kronologjikisht paraqitet deri  tani si më e hershme. Këndej  ajo  përhapet pastaj në të gjithë Shqipërinë  e  Jugut  dhe  në  krahinat  fqinje  të  Maqedonisë, të  Thesalisë  dhe  të  Epirit,  ku datohet si më e vonë. Nga fundi i bronzit, në sintaksën gjeometrike të sistemit zbukurues të qeramikës  «  devollite  »  futen  dhe  elemente  të  zbukurimit  mikenas,  si  rezultat  i  lidhjeve gjithnjë më të ngushta të kësaj treve me botën e Egjeut.Si e tillë qeramika « devollite » paraqitet si përfaqësuese e një grupi të veçantë kulturor me një shtrirje të gjerë në territorin jugor të Shqipërisë dhe të diferencuar nga ai i krahinave veriore, i  cili  nuk  zbaton  pikturimin  e  qeramikës  dhe  as  teknologjinë  e  grupit  «  devollit  », duke  u
Faqe - 15
 
treguar më konservator si ndaj formave, ashtu dhe ndaj zbukurimi t tradicional të periudhave pararendëse të epokës së bronzit.Prodhimet  zejtare  dhe  ato  bujqësore-blegtorale  bënë  të  mundshme  edhe  zhvillimin  e këmbimeve.Tregues i  rëndësishëm  në këtë drejtim janë depot ose objektet e fshehura, që përbëjnë një dukuri të  rëndomtë në  bronzin e  vonë dhe që ndeshen jo rrallë dhe në vendin tonë.Depo të tilla  janë  gjetur  buzë  liqenit të Shkodrës dhe  Bunës,  në  afërsi të  Shirokës  e Beltojës me sëpata të  tipit « shqiptaro-dalmat », në  një shpellë afër Koplikut  dhe në  fshatin Bushat me sëpata  të tipit « kelt », etj..   Këto  depo, që  krijohen  në raste rreziku  nga zejtarë endacakë, të cilët janë njëkohësisht dhe shitës të prodhimeve të tyre, gjenden zakonisht gjatë rrugës  natyrore.Ato përmbajnë  objekte  të  pavëna  në  përdorim,  shpesh  prodhime  të  një kallëpi, të cilat, për shkak të formave standarde, shërbej në edhe si njësi vlere për këmbim .Objektet  e  importit egjean,  italik  dhe  ato  me  prejardhje  nga  viset  e  Evropës  Qendrore,  të përfaqësuara në gjetjet arkeologjike të vendit tonë përmes armëve, qeramikës dhe sendeve të tjera të  luksit, janë  dëshmi  e përpjesëtimeve që marrin këmbimet gjatë bronzit.Zhvillimi  i tyre dhe lidhjet m e krahina  kaq të largëta u ndihmuan nga lindja në këtë kohë e transportit tokësor, që shfrytëzon forcën bartëse të kafshëve dhe sidomos shfaqja e anijeve me vela, që lejuan lundrimet në det të hapur dhe arritjen e brigjeve të tjera.Që  nga kjo kohë banorët e bronzit të vendit tonë, duket se kryen për herë të parë dhe kalimin e Adriatikut.Megjithatë duhet thënë se lidhjet midis krahinave të ndryshme, qofshin këto të afërta apo të largëta, nuk ishin të rregullta, prandaj dhe shkëmbimi i produkteve midis bashkësive mbetet gjithnjë një gjë e rastit.N dryshim et në strukturën shoqërore Përparimet në degët e ndryshme të ekonomisë çuan në rindarjen e punës midis sekseve dhe për pasojë në ndryshimin e pozitës shoqërore të burrit dhe të gruas.  Burri duke u marrë tani si  me  bujqësi  e  blegtori,  ashtu  edhe  me  prodhimin  metalurgjik,  zuri  vendin  drejtues  në ekonomi e shoqëri, ndërsa roli i gruas u dobësua.  Kjo solli ndryshime dhe në marrëdhëniet shoqërore,  të  cilat  u  shprehën  në  zëvendësimin  e  rendi t  gjinor  matriarkal  me  atë  patriarkal dhe në kalimin nga familja matriarkale me çifte në familjen patriarkale monogame, e cila u bë dhe  bërthamë  e  shoqërisë  fisnore  të  kësaj  kohe. Brenda  fisit  ajo  formonte  një  njësi  të pavarur  ekonomike  e shoqërore.Pjesëtarët  e  saj  i  lidhte  prona  e  përbashkët  e  familjes,prodhimi dhe  konsumi i përbashkët. Të gjithë pjesëtarët  e familjes ishi n të  barabartë midis tyre, kurse kryetari ishte i pari midis të barabartëve. Gjatë  epokës  së  bronzi t  struktura  e  fisit  u  bë  më  e  ndërlikuar.Midis  familjes  dhe  fisit  u krijua një hallkë tjetër, vëllazëria, e cila përmblidhte disa familje të mëdha patriarkale, të dala nga ndarja e familjes mëmë.Pasqyrë  e këtij  organizimi  shoqëror  janë m onumentet  skulpturore  të  kësaj  kohe,tumat,të cilat janë varre apo varreza kolektive të një familjeje, vëllazërie ose fisi.Inventari i varreve të
Faqe - 16
 
tyre  flet  dhe  për  diferencim  social  të  popullsisë  dhe një  shtresëzim  fillestar  të  saj,  që  e  ka bazën te përparimet e shënuara në ekonomi dhe te mundësia që u krijua për grumbullimin e një lloj pasurie prej kësaj.  Vetë ky fakt nënkupton krijimin e premisave për lindjen e pronës private, që do të sjellë në të ardhmen shpërbërjen e bashkësisë primitive.Prirja  për  të  shtuar  pasurinë,  për  të  fituar  toka  e kullota  të  reja  çoi  gjatë  kësaj  epoke  në konflikte e lufta të vazhdueshme.Lëvizjet dhe dyndjet e mëdha të popullsive që vërtetohen në mënyrë të qartë, përmes të dhënave arkeologjike, janë një shfaqje e kësaj dukurie.  Lindja e  vendbanimeve të fortifikuara,  përsosja  e  armëve  dhe  vendi  që  zënë  ato  në  inventarin e varreve,  dëshmojnë  se  nga  fundi  i  epokës  lufta  ishte  bërë  një  funksion  i  rregullt  në  jetë.Plaçkitjet dhe përfitimet e tjera që vinin prej saj, rritën një shtresë udhëheqësish ushtarakë, e cila  filloi  të  veçohet  nga  masa  e  gjerë  e  anëtarëve  të  fisit,  duke  u  pasuruar  përmes përvetësimit të pjesës më të madhe të plaçkës së luftës dhe të robërve të saj.Këta të fundit do  të  bëhen  pastaj  burim  për  format  më  të  hershme  të  shfrytëzimit  të  njeriut  si  skllav  në familjet patriarkale ose ndryshe për lindjen e skllavërisë patriarkale .Botëkuptim i dhe arti Niveli  i  ulët  i  faktorëve  të  prodhimit  dhe  karakteri  empirik  i  njohurive  krijuan  te  njeriu primitiv një botëkuptim magjik-mistik për botën që e rrethonte dhe fenomenet e veçanta të saj.Mbi këtë bazë gjatë epokës së bronzit vazhdojnë të jetojnë rite e besime të trashëguara nga  shoqëria  neolitike  siç  është  kulti  i  tokës-mëmë  që  vazhdon  të  ushtrohet  edhe  gjatë periudhës së parë të bronzit dhe që shprehet nëpërmjet figurave prej balte të pjekur, të cilat paraqesin gruan-mëmë,  apo  ri ti  i  flijimit  dhe  i  varrimit  të  fëmijëve  brenda  territorit  të vendbanimit, që  i  shërbejnë  mbrojtjes  nga  fuqitë  mistike  keqbërëse,  që  vërtetohen  me horizontin  e  bronzit  të hershëm në  Maliq  dhe  më  vonë  në  grupin  e  urnave  të  shtresës  së fundit të bronzit në Tren.Shqetësimi  për  fatin  e  njeriut  pas  vdekjes  krijoi  tek  njerëzit  primitivë  botëkuptimin  e vazhdimit të jetës përtej varrit, që shprehet në këtë epokë me kujdesin e veçantë që tregohet për të vdekurin, për plotësimin e riteve të varri mit dhe për ndërtimin e vetë varreve.Krahas varreve të  dysta  të trashëguara nga neoliti,  shfaqen në fillim të epokës  së bronzit varret  me tuma.Këto janë varre monumentale në formën e kodrave të vogla gjysmë sferike, të larta 1-4 m e me diametër 15-30 m, të ngri tura me dhé e me gurë.  Disa prej tyre kanë në bazë nga një ose  dy unaza  kufizuese me gurë, të cilat  shërbenin  si kufi për  masën  e dheut që  hidhej mbi varret.Në qendër të  tumës  zakonisht është  vendosur varri  më i  hershëm, për të cilin është  ngritur  tuma,  kurse përreth  e  mbi  të  janë  vendosur  varre  të  tjera  të  mëvonshme.Arkitektura e varreve është e thjeshtë në formë gropash të rrumbullakëta ose katërkëndëshe të rrethuara e të mbuluara me gurë, apo arkash katërkëndëshe prej druri apo gurësh.Varrimi  bëhej  duke  e  vendosur  trupin  me  këmbë  dhe  me  duar  të  mbledhura  në  pozicion fjetjeje.Kjo mënyrë varrimi e njohur që në neolit bëhet më karakteristike gjatë gjithë epokës së  bronzit.Varrimi  me  djegie  përkundrazi  ndeshet  më  rrallë.Në  këtë  rast  hiri  dhe mbeturinat e djegura të trupit vendoseshin zakonisht në gropa të mbuluara me gurë ose me
Faqe - 17
 
urna.Të vdekurit shoqëroheshin në varr me takëmin funerar, karakteri  i të cilit përcaktohej nga  seksi  dhe  pozita  shoqërore e  të  vdekurit.    Që  nga bronzi  i  mesëm  fillojnë  të  shfaqen dallimet  midis  varreve  me  inventar  të  pasur  e  të  thjeshtë.    Në  disa  raste  të  vdekurin  e shoqëronin në varr edhe kafshë që adhuroheshin, siç është rasti i varrit qendror  të tumës së madhe  të  Pazhokut,  i  cili  krahas  dy  skeleteve  përmbante  dhe  një  kokë  kau,  kafshë  kjo  e lidhur me kul tin e bujqësisë me parmendë,  mjaft  i përhapur si i  tillë  në botën  e Mesdheut. Dy  unazat  bashkëqendrore  me  gurë  të  kësaj  tume  janë  me  sa duket, shprehje  e  kultit  të diellit,  që  adhurohej  nga  përfaqësuesi t  e  këtyre tumave  si një  fuqi  jetëdhënëse  dhe  burim  i prodhimtarisë së tokës.Arti  i  kohës  së  bronzit  është  kryesisht  një  art  i  zbatuar  i  stilit  gjeometrik, që  përdoret  në zbukurimin e qeramikës dhe më pak në prodhimet prej bronzi.  Arti pl astik, që përfaqësohet me figurinat skematike të gruas-mëmë paraqitet tani në rënie. Ai nuk ka veçse pak jetë gjatë periudhës së  parë  të kësaj epoke  derisa më vonë zhduket krejt.Në bronzin  e hershëm një rënie ka edhe në zbukurimin e qeramikës,  por më pas, e sidomos në bronzin e vonë, ky  art njeh një  ngritje të re.   Në  qeramikën e tumave  të  Pazhokut  ai  është  zbatuar në  teknikën  e incizimit.Motivet janë trekëndësha e rombe të vargëzuara me fushën e mbushur me vija të pjerrëta  paralele.Në  qeramikën « devollite  »  këto  motive  janë  të  pikturuara  me  tone pashkëlqim ngjyrë të kuqe apo kafe.Thurja e harmonishme e kompozi cionale e tyre në enë me  forma  elegante  përfaqëson  një  nga  arritjet  më  të  mira  të  artit  dekorativ  të  epokës  së bronzit.Në prodhimet metalike zbukurimet janë të varfra.  Vlerat artistike i shohim të shprehura më tepër  në  format  e bukura të disa  veglave,  sidomos  te  sëpatat «  shkodrane  »  e  «  shqiptaro-dalmate » të zbukuruara në mykat e tyre me stolisje plastike brinjësh, që hijeshojnë formën e zhdërvjellët të vetë objekteve.
Faqe - 18
 
K R E U    I I
SHTHURJA E BASHKËSISË PRIMITIVE   I L I R Ë T (SHEK. XI - V   P.E. SONË)
Burimet historike dëshmojnë se në epokën e hekurit territori i Shqipërisë banohej nga ilirët, një nga popullsitë e mëdha të Evropës së atëhershme, që shtrihej në gjithë pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik.Rreth fundit të shekullit XII ose fillimit të shekullit XI para erës sonë në territorin e tyre shfaqen për të parën herë
objekte prej hekuri.Futja në përdorim e këtij materiali të ri, që i dha emrin epokës shënon, edhe për ilirët nismën e një periudhe të re historike.  Hekuri kishte cilësi të pakrahasueshme ndaj lëndëve të para të njohura deri atëhere për përgatitjen e veglave të punës dhe të armëve.Si i tillë, ai çoi në rritjen e rendimentit në sfera
të ndryshme të ekonomisë, në zhvillimin e mëtejshëm të këmbimit, në rritjen e pasurisë shoqërore, në thellimi e diferencimit shoqëror, në formimin e federatave fisnore si forma të organizimit politik.Në tërë përmbajtjen e vet kjo periudhë e historisë së ilirëve karakterizohet,  kështu, nga shthurja e plotë e organizimit fisnor dhe nga përgatitja e kushteve për lindjen e skllavopronarisë dhe të shteteve skllavopronare ilire.Ky proces nuk u krye njëlloj në të gjithë territorin e gjerë ilir.  M ë shpejt përparuan popullsitë që banonin në ultësirën bregdetare dhe në luginat e pllajat me kushte më të mira natyrore, ndërsa  më ngadalë ecnin fiset e zonave të thella e të varfra malore.Njohuritë tona për  këtë periudhë  mbështeten kryesisht në  të dhënat  arkeologjike, por këtu  vijnë në ndihmë për herë të parë edhe burimet e shkruara historike, të cilat u takojnë kryesisht ilirëve të Jugut.
Faqe - 19
 
1.  ORIGJINA DHE TRUALLI HISTORIK I ILIRËVE
Teoritë rreth origjinës Problemi i prejardhjes dhe i rrugës së formimit të trungut etnik ilir me veçoritë e tij gjuhësore e  kulturore, ka  përbërë  një  nga  synimet  më  kryesore  të  ilirologjisë.Rreth  tij  janë  shfaqur pikëpamje  të  ndryshme,  të  cilat  ndriçojnë  në  mënyrë  të  mjaftueshme  gjithë  këtë  proces  të ndërlikuar  etnogjenetik.Kërkimet  komplekse  arkeologjike,  gjuhësore  dhe  historike  të kohëve të fundit e kanë vendosur atë mbi një bazë më të shëndoshë dhe e kanë futur në një rrugë më të drejtë zgjidhjeje.Sado  të  ndryshme  që  mund  të  paraqiten  nga  forma  teoritë  mbi  prejardhjen  e  ilirëve,  në përmbajtje  ato shprehin  vetëm dy  pikëpamje,  njëra  nga të  cilat  i  quan  ilirët  si  të  ardhur  në Gadishullin  Ballkanik,  ndërsa  tjetra  si  popullsi  autoktone  të  formuar  në  truallin  historik  të Ilirisë.Midis teorive që i quajnë ilirët të ardhur në Gadishullin Ballkanik, ka mospërputhje si përsa i takon  vendit nga vijnë,  ashtu edhe kohës së  ardhjes së tyre.Disa e lidhin përhapjen e tyre me kulturën e Halshtatit, të tjerë me kulturën e Fushave me Urna, apo me kulturën Luzhice. Sipas  tyre,  në  kapërcyell  të  mijëvjeçarit  të  dytë  p.e.  sonë  ilirët  morën  pjesë  në  lëvizjet  e popujve që njihen me emrin dyndja dorike, egjeane apo panono-ballkanike dhe duke zbri tur
nga Evropa Qendrore, në  fillim të epokës së  hekurit, u ngulën në  Gadishullin Ballkanik në trojet e tyre historike.Pikëpamje  më  e  re  është  ajo  që  e  konsideron  kulturën  ilire  si  një  dukuri  të  formuar historikisht në vetë truallin ilir në bazë të një procesi të gjatë dhe të  pandërprerë të saj gjatë gjithë epokës së bronzit dhe fillimit të asaj të hekurit.Kjo tezë e zhvillimit të pandërprerë të kulturës, që jep mundësi të flitet edhe për një zhvillim të  pandërprerë  etnik,  gjen  prova  të  shumta  në  territorin  historik  të  ilirëve,  sidomos  me zbulimet e bëra në truallin e Shqipërisë në vendbanimin e Maliqit dhe në varrezat tumulare të Pazhokut,  të Vajzës, të Matit etj., kurse jashtë vendit tonë në varrezat  tumulare të  pllajës së Glasinacit (Bosnjë) e gjetkë.Përballë këtyre zbulimeve bëhet fare e paqëndrueshme teza që e lidh etnogjenezën e ilirëve me kulturën e Halshtatit apo me bartësit e kulturës së fushave me urna.Trualli i kësaj kulture të fundit nuk mund të lidhet  kurrsesi etnikisht me ilirët.Duke krahasuar  truallin  e  kulturës  së  fushave  me  urna  me  atë  të  kulturës  së  mirëfilltë  ilire  Mat-Glasinac në rajonin qendror të Ilirisë, vihen re ndryshime thelbësore si në kulturën materiale në  qeramikë,  në  objektet  metalike  etj.,  ashtu  edhe  në  atë  shpirtërore,  që  ka  një  rëndësi  të
veçantë në  përcaktimin etnik  të një  popullsie.Trualli i  Panonisë  ndjek mënyrën e varrimit me  djegie duke vendosur mbeturinat  e saj në  vazo të  veçanta  (urna), ndërsa ai i  Matit dhe i Glasinacit, varrimin në  tuma e kryesisht me vendosje kufome.Këto ndryshime në kulturë i veçojnë panonët edhe si një grup  etnik më vete që dallohet nga ai i ilirëve.Përveç kësaj të
Faqe - 20
 
dhënat  arkeologjike  kanë  treguar  se  dyndjet  panono-ballkanike,  dorike  a  egjeane  nuk  e përfshinë  pjesën  perëndimore  të  Gadishullit  Ballkanik  dhe  si  pasojë  nuk  shpunë  në ndryshime dhe  zhvendosje  të theksuara  të ilirëve.   Kjo  shihet qartë  si domos në  territorin e vendit  tonë,  ku  materialet  arkeologjike  të kësaj  kohe,  flasin jo  për  ndërprerje në  zhvillimin autokton  të  kulturës,  por  për  një  vazhdimësi  të  saj  që  nga  epoka  e  hershme  e  bronzit, pavarësisht se disa shfaqje të reja në prodhimin metalurgjik, të shek. XI-IX p.e. sonë, mund të  lidhen  me  ndikimet  kulturore  të  ardhura  përmes  dyndjeve  nga  veriu.Ky  zhvillim  i pandërprerë  kulturor  në  vendin  tonë  shfaqet  akoma  më  mirë  në qeramikë,  e  cila është  një tregues i rëndësishëm në përcaktimin etnik dhe kulturor të bartësve të saj.  Qeramika e kësaj kohe zhvillohet në tërë truallin ilir mbi bazën e poçerisë më të hershme të epokës së bronzit, pa pasur ndonjë ndryshim në kohën e kalimit nga epoka e bronzit në atë të hekurit, dhe duke e ruajtur këtë traditë autoktone të paktën deri në shek. VI p.e. sonë, kur historikisht dihet se këto krahina banoheshin nga bashkësi të qëndrueshme fisnore ilire.Të  gjitha  këto  të  dhëna  arkeologjike  të  grumbulluara  në  pesëdhjetë  vjetët  e  fundit,  në territorin  e  Shqipërisë  së  bashku  tregojnë  se  etnogjeneza  ilire  nuk  duhet  parë  kurrsesi  në lidhje me ardhjen e një popullsie nga veriu i Ballkanit, por si një proces historik shumë i gjatë dhe  i  ndërlikuar  autokton.Ky  proces  fillon  shumë  kohë  përpara  këtyre  dyndjeve (dorike, egjeane  a  panono-ballkanike)  dhe  konkretisht  me  dyndjen  e  madhe  të  periudhës  kalimtare nga neoliti në epokën e bronzi t, që përfshin treva të gjera të Evropës dhe të Azisë, duke sjellë me vete ndryshime të dukshme etnike në Evropën neolitike.Kjo dyndje e cilësuar indo-evropiane, që ndodhi në kapërcyell të mijëvjeçarit të tretë, u krye nga grupe të  ndryshme popullsish  baritore  të  ardhura  nga  stepat e Lindjes.Është provuar arkeologjikisht  se  ajo  nuk  u  bë  menjëherë,  por  valë-valë  dhe  se  krahinat  perëndimore  të Ballkanit, midis tyre dhe territori i Shqipërisë u prekën prej saj më vonë se sa ato lindore. Gjatë  kësaj dyndjeje  grupe  të ndryshme kulturore  të Evropës  u zhdukën pa lënë gjurmë, të tjera u përzien me popullsitë  migratore,  të  cilat u imponuan me  këtë rast  vendasve gjuhën, kulturën, në një farë mase edhe zakonet e veta.Kështu ndodhi, p.sh. me kulturat neolitike të Vinçes, të Butmirit, të Lisiçi-Hvarit në  territorin e Jugosllavisë, të cilat qenë zëvendësuar me kulturat e reja Kostalace, Vuçedole etj.; e njëjta gjë ndodhi edhe me kulturën neolitike të Maliqit, e cila qe zëvendësuar nga një  kulturë  më e ulët e  karakterizuar me qeramikën e  saj trashanike, që i atribuohet pikërisht kësaj dyndjeje.Në  procesin  e  shtjellimit  të  këtyre  ngjarjeve  dhe  të  përzierjeve  etnike  dhe  kulturore  të popullsive  neolitike vendase, paraindoevropiane  ose  sipas  disa studiuesve, indoevropiane  të hershme, me ardhësit e rinj indoevropianë të stepave u formua edhe baza mbi të cilën nisën të  zhvillohen  në  kushte  të  veçanta  edhe  proceset  etnogjenetike  të  popullsive  të  vjetra historike  të  Ballkanit  Perëndimor,  rrjedhimisht  dhe  procesi  i  formimit  historik  të  trungut etnik ilir  me tipare të përbashkëta kulturore, të dallueshme prej bashkësive të tjera  fqinje jo
ilire.Në  këtë  proces, i  cili  u zhvillua  gjatë  gjithë  mijëvjeçarit  të  dytë p.e.  sonë, diferencimi dhe asimilimi i popullsive, ashtu sikurse dhe lidhjet ekonomike e kulturore, luajtën një rol të rëndësishëm.Në qoftë se në periudhën e hershme të epokës së bronzit, kultura e krahinave
Faqe - 21
 
ballkano-perëndimore,  ishte  shumë  larg  për  t’i  dhënë  asaj  karakter  të përcaktuar  ilir,  të dallueshëm  prej  atyre  të territoreve të  tjera, ky diferencim  i tipareve  kulturore  vjen e bëhet gjithnjë më i theksuar në periudhën e mesme e sidomos në atë të fundit të epokës së bronzit.Në  rrugën e këtij  zhvillimi  të brendshëm krahi nat  jugore  të kësaj treve ishin të kthyera  më tepër me fytyrë drejt jugut, nga bota e përparuar e Egjeut, me të cilën qenë në marrëdhënie të ngushta  ekonomike  e  kulturore.Veriu, përkundrazi,  shfaq  prirje  drejt  Evropës  Qendrore por  me  lidhje  më  të  dobëta  me  të.Këto  lidhje  ndikuan  sadopak  në  formimin  dhe  nëdiferencimin në fund të bronzit e në fillim të hekurit të dy grupeve të mëdha kulturore ilire,atij jugor dhe verior.Kështu  duke  zënë  fill  në  kapërcyell  të  epokës  së  bronzit,  procesi  i  formimit  të  etnosit  ilir përshkon në mijëvjeçarin e dytë rrugën e gjatë të diferencimit nga masa e pasigurt etnike që u formua pas shkatërrimit të botës neolitike dhe përfundon  nga fundi i  këtij mijëvjeçari.Si  e tillë,  kjo  epokë  krijon  në  pjesën  perëndimore  të  Ballkanit  atë  substrat  etno-kulturor, mbi bazën e të cilit formohet më vonë etnosi dhe kultura ilire.  Bartësit e këtij substrati mund të identifikohen me atë popullsi parailire, që në burimet historike njihet si pellazge.Pavarësisht  nga  kjo  hipotezë  për  parailirët,  thelbësor  është  fakti  se  në  fund  të  epokës  së bronzit, në pjesën perëndimore të Ballkanit ishte formuar një bashkësi e gjerë kulturore dhe etnike, e cila  në epokën e hekurit  në bazë  të zhvillimit  të brendshëm  ekonomiko-shoqëror, do të vazhdonte të zhvillonte më tej kulturën e vet duke i dhënë asaj një fytyrë gjithnjë më të përcaktuar etnike.Kjo  është  dhe  periudha e  formimit të  plotë të  bashkësisë  së madhe ilire dhe  të  grupeve  të  veçanta  etnokulturore,  ashtu  siç  përmenden  tek  autorët  më  të  hershëm antikë. Trualli historik i ilirëve Sipas burimeve historike, nocioni ilir - Iliri, ka pasur gjatë historisë së vet një kuptim disi të ndryshëm gjeografiko-historik.Me  emrin  ilir  në  fillim  njiheshin  vetëm  krahinat  jugore  të  ilirëve.Këtu  banonin  sipas burimeve më të vona letrare edhe ilirët e mirëfilltë, siç i quan ata historiani romak, Plini Plak.Ky emër u shtri  gradualisht prej grekëve edhe në vise  të tjera të njohura më vonë prej tyre,popullsitë e të cilave, pavarësisht nga veçoritë e zhvillimit të tyre lokal, paraqitnin elemente të një trungu të përbashkët etno-kulturor.Në  kohën e historianit grek Herodotit (shek. V p.e. sonë), emri ilir  shtrihej mbi një territor mjaft të  gjerë, i cili arrinte në lindje  deri tek rrjedhja e lumit Moravë.Një shekull më vonë,sipas  Pseudo-Skylaksit,  ky  emërtim  do  të  përfshinte  territore  akoma  më  të  gjera  në veriperëndim të  Ballkanit.   Sipas  tij ilirët shtriheshin përgjatë Adriatikut  duke filluar që nga liburnët  në  veri  e  deri  tek  kufijtë  e  Kaonisë  në  jug.Përhapjen  më  të  madhe  dhe përfundimtare  të  emrit  dhe  të  territorit  ilir,na  e  jep  Apiani  i  Aleksandrisë,  i  cili  duke përmbledhur gjithë sa ishte thënë përpara tij mbi topografinë  e ilirëve,  shkruante: « grekërit quanin ilirë ata që banonin mbi Maqedoninë dhe Trakinë, që nga kaonët dhe thesprotët deri
Faqe - 22
 
tek lumi Istër.Dhe kjo është gjatësia e vendit, ndërsa gjerësia prej maqedonëve dhe thrakëve malorë tek paionët deri në Jon dhe në rrëzë të Alpeve ».Nga studim et më të reja  të mbështetura jo vetëm në burimet e shkruara historike, por edhe në  të  dhënat  arkeologjike  si  dhe  në  ato  gjuhësore,  rezulton  se  trualli  historik  i ilirëve përfshinte  tërë  pjesën  perëndimore  të  Gadishullit  Ballkanik,  që  nga  rrjedhja  e  lumenjve Moravë e Vardar në lindje, e deri në brigjet e Adriatikut e detit Jon në perëndim, që nga lumi Savë në veri, e deri tek gjiri i Ambrakisë në jug, pra deri në kufijtë e Helladës së vjetër.Burimet  historike  dhe  ato  arkeologjike  e  gjuhësore  dëshmojnë  për  praninë  e  ilirëve  edhe jashtë  trevës  historike  të tyre.Grupe  të  tëra ilirësh,  midis  tyre  dhe mesapët  dhe  japigët  u vendosën në Itali gjatë bregut të Adriatikut dhe në krahinat jugore të saj.Në  Azi të Vogël  u shpërngulën grupe popullsish dardane, paione,  të cilat do të përmenden edhe në  eposin  homerik si  pjesëmarrës, përkrah  trojanëve  në luftën  e  tyre kundër grekëve.Prania e  elementit etnik ilir është  vërtetuar  arkeologjikisht  nga burimet  e  shkruara edhe  në rajonet veriore të Maqedonisë e të Greqisë, si në Akarnani e në Etoli.Të gjitha këto lëvizje grupesh  etnike  ilire  përtej  trevës  historike  të  tyre  ndodhën,siç  mund  të  provohet  dhe arkeologjikisht, kryesisht  gjatë dyndjes së madhe panono-ballkanike, e cila siç  dihet fillon  të vërshojë  në drejtim të jugut  që  në fund të  shek. XIII-XII  p.e.  sonë.Meqenëse fatet e tyre historike, në trojet e rej a ku ato u vendosën, janë thuajse krejt të ndara nga bota e mirëfilltë ilire-ballkanike, këto grupe të emigruara nuk do të përfshihen në shqyrtimin e mëtejshëm të historisë ilire.Topografia e fiseve m ë të rëndësishm e ilire Në  shekujt  e  parë  të  mijëvjeçarit  të  fundit para  erës sonë  ishin form uar  tanimë  bashkësitë fisnore ilire dhe në përgjithësi ata kishin zënë vend në trojet e tyre historike.  Ndër fiset më të hershme ilire që luajtën dhe një rol ku më shumë e ku më pak të rëndësishëm në ngjarjet historike  të  mëvonshme,  për  t’u  përmendur  janë:  thesprotët,  të  cilët  zinin  ultësirën bregdetare që nga gjiri i Ambrakisë e deri tek lumi i Thiamit  (Kalama), në veri të  tyre  vinin kaonët, vendbanimet e të cilëve arrinin deri tek malet e Llogarasë dhe  gryka e lumit Drinos.Molosët banonin në pllajën pjellore të Janinës.Gjatë luginës së Vjosës në të maj të banonin amantët,  ndërsa  në  të  djathtë  bylinët,  kurse  në  rrjedhjen  e  sipërme  të  Vjosës  banonin parauejtë.Në lindje të bylinëve shtrihej territori i atintanëve.  Taulantët shtriheshin në zonën bregdetare nga Vjosa e deri tek lumi i Matit dhe në veri të tij, përgjatë brigjeve të Adriatikut të Mesëm, fisi i ardianëve.  Në viset e Ballkanit Qendror dy ishin fiset më të mëdha dhe më të  rëndësishme ilire:  paionët  në  luginën  e mesme  të  Vardarit, dhe  dardanët që  banoni n  në rrafshin e Kosovës, të cilët shtriheshin në veri në tokat midis degëve jugore e perëndimore të Moravës deri aty ku këto bashkohen për të formuar Moravën e Madhe.Midis fiseve të hershme të Ballkanit Veriperëndimor ndër më të fuqishmit ishin  liburnët, të cilët banonin në bregdet dhe në ishujt deri tek lumi Krka, në jug të tyre vinin dalmatët, kurse në viset e Bosnjës së brendshme, autariatët.
Faqe - 23
 
Përveç këtyre fiseve, në territorin e gjerë të Ilirisë do të shfaqen më vonë, në rrethana krejt të reja historike e politike, edhe një numër i madh bashkësish të tjera ilire, midis të cilave edhe bashkësi të tilla që do të kenë një peshë të madhe në zhvillimin e ngjarjeve politike të shtetit ilir, si enkelejtë, dasaretët etj..Përhapja  e  fiseve  më  të  rëndësishme  e  të  hershme  ilire  dëshmohet  në  burimet  e  autorëve antikë,  të  cilat  në  mjaft  raste  janë,  megjithatë,  të  fragmentuara,  madje  dhe  kontradiktore.Rrjedhimisht në përcaktimin e topografisë së fiseve ilire ka edhe raste të diskutueshme.

2.  GJENDJA EKONOMIKO-SHOQËRORE E ILIRËVE (SHEK. XI-V P.E. SON Ë)
Vendbanimet - Ilirët e kohës së hekurit jetonin në fshatra dhe në vendbanime të fortifikuara.Të parët nuk njihen dhe aq mirë për arsye se nuk janë gjurmuar në mënyrë të mjaftueshme.Në burimet e shkruara  ato  dokumentohen  nga  fundi i  kësaj periudhe,  në  fiset  më  jugore  ilire, nëpërmjet Pseudo-Skylaksit,  i  cili  thotë se  kaonët,  thesprotët  dhe  molosët  banonin  në  fshatra.    Ky njoftim  i  shkurtër,  që  me  sa  duket  i  referohet  një  burimi  më  të  hershëm, nuk  ndihmon shumë për të krijuar një ide të qartë mbi karakterin e këtyre vendbanimeve.Me sa mund të gjykohet nga të dhënat arkeologjike, vendbanimet fshatare ilire të kësaj kohe formoheshin  nga  grupe  shtëpish  të  grumbulluara  sipas  njësive  shoqërore  që  përfaqësonin,d.m.th.  mbi bazën e një familjeje të madhe patriarkale ose të një grupi familjesh të tilla, që i përkisnin  një vëllazërie.Një  mendim  të  tillë  e  sugjerojnë,  të  paktën  për vendbanimet respektive të tyre, nekropolet tumulare të Matit, të cilat përbëhen nga grupe të vogla tumash,të vendosura në tarraca, në luadhe e në toka buke gjatë luginës së lumit.Po kjo gjë përsëritet në  tumat  e  Kukësit,  ato  të  pellgut  të  Korçës,  të  luginës  së  Drinos  e  gjetkë.Edhe vendbanimet  fshatare  të  gjurmuara  në  luginën  e  Vjosës  japin  të njëjtën  tablo.Në  të  gjitha rastet ato paraqiten si vendbanime të vogla e të shpërndara pranë tokave bujqësore.Burimet e  shek.  V  p.e.  sonë dëshmojnë  se vendbanimet  e hapura fshatare të këtij lloji  kanë qenë tipike jo vetëm për Ilirinë, por edhe për krahinat fqinje të Maqedonisë në lindje dhe të Akarnanisë e Etolisë në jug.Gjatë  kohës së  hekurit  vazhdojnë  të mbijetojnë edhe palafitet si vendbanime të  trashëguara nga epokat e mëparshme.Herodoti  në « Historitë » e tij përshkruan me  shumë hollësi një vendbanim  të  tillë  buzë  liqenit  Prasaida  të Panonisë .Arkeologjikisht  ato  janë  vërtetuar gjithashtu në fshatin Knetë të Kukësit dhe jashtë territorit shqiptar, në Donja-Dolina e Ripaç të Bosnjës dhe në Otok afër Sinjit në Dalmaci.
Faqe - 24
 
Krahas  vendbanimeve  fshatare  të  pambrojtura  në  kohën  e  hekurit  përhapen  gjerësisht vendbanimet  e  fortifikuara  me  mure. Të  njohura  që  nga  koha  e  bronzi t  të  vonë,  ato evoluojnë dhe bëhen një nga elementet më karakteristike për epokën e hekurit.Në gjuhën e popullit këto vendbanime njihen me emrat qytezë, kala ose gradina.Për Ilirinë e Jugut janë karakteristike qytezat apo kalatë e fortifikuara me mure  gurësh.Ato janë  të  ngritura  mbi  kodra  të  mbrojtura  dhe  me  pozitë  mbizotëruese  e  horizont  të  gjerë shikimi.Kufijtë e vendbanimit i përcaktonin muret rrethuese. Linja e murit ndjek relievin e terrenit duke shfrytëzuar aftësitë mbrojtëse të tij  dhe ndërpritet aty ku mbrojtja nuk është e nevojshme.Muret ndërtoheshin me gurë të mëdhenj e mesatarë të palatuar, formuar nga dy këmisha  anësore  dhe  bërthama  e  mesit  që  mbushej  me  gurë  të  vegjël.Trashësia  e  tyre luhatet nga 3,10-3,50 m. Mungojnë në këtë sistem të hershëm fortifikimi kullat, kurse portat janë në përgjithësi të vogla. Në ndonjë rast ato janë pajisur  me një  korridor  që  ndihmonte mbroj tjen.Lartësia e këtyre mureve, e ruajtur deri në ditët tona arrin 2,50-3 m, por trashësia e  tyre  tregon  se  kanë  pasur  një  ngritje  të  madhe. Megjithatë  duhet  menduar  se  mbi  këtë nivel, fortifikimi do të ketë qenë plotësuar me gardhe hunjsh. Madhësitë  e këtyre vendbanimeve ndryshojnë nga një rast në tjetrin.  Më të voglat kanë një shtrirje prej 1-2 ha, kurse të tjera si Gajtani arrinin deri 4-5 ha.Zgjerimet e mëvonshme kanë bërë që brenda mureve rrethuese të përfshihen sipërfaqe më të gjera, siç është rasti i kalasë së Trajanit (Korçë), i kalasë së Lleshanit (Elbasan), i kalasë së Karosit (Himarë), që zënë 15-20 ha.Në këto raste vendbanimet paraqi ten me 2-3 e më shumë radhë muresh.Shumë të  pakta  janë dijet  për  ndërtimet e brendshme  të  këtyre  vendbanimeve.Gjurmët e ruajtura  në  sipërfaqe  dëshmojnë  se  për  ndërtimin  e  banesave  është  përdorur  gjerësisht sistemi  i  tarracave,  që  përcaktohej  nga  terreni  i  thyer  i  faqeve  të  kodrave  mbi  të  cilat shtriheshin vendbanimet.Si lëndë për ndërtimi n e banesave është përdorur kryesisht druri e shumë më pak guri.Ndryshe nga territori i Ilirisë Jugore, në krahinat lindore ilire ishin vendbanimet e mbrojtura me ledhe, të njohura me emrin « gradina ».Ato ndeshen me shumicë në tokat e banuara nga dardanët, si në rrafshin e Glasinacit e gjetkë.  I vetmi vendbanim i këtij lloji në Shqipëri është ai  i  zbuluar  në  Shuec  të  Bilishtit.Gradinat  janë  të  vendosura  mbi  kodra mbizotëruese.Ledhet mbrojtëse të tyre formoheshin nga masa dheu apo gurësh, që arrinin 7-15 m gjerësi.Sistemi i mbrojtjes pl otësohej me sa  duket nga një gardh  hunjsh,  që ngrihej mbi ledhin dhe në disa raste nga një hendek që rrethonte vendbanimin.Vendbanimet  e  fortifikuara  i  gjejmë  të  vendosura  në  një  mjedis  të  pasur  me  toka  buke  e kullota,  që  formonin  bazën  e  ekonomisë  së  tyre. Në  disa  raste,  siç  tregojnë  të  dhënat arkeologjike,  në  to zhvillohej  edhe një  veprim tari  e kufizuar zejtare.Rreth  tyre gjendeshin vendbanimet e hapura fshatare, me të cilat formonin së bashku njësi të caktuara ekonomiko-shoqërore. Vendbanimet e mbrojtura me ledhe, të krahinave të brendshme e veriore ilire, janë zakonisht
Faqe - 25
 
më  të  vogla  se  vendbanimet  e  fortifikuara  të  Ilirisë  Jugore. Në  shumicën  e  rasteve  ato gjenden në një mjedis kullotash alpine, si në Glasinac apo në tokat e brendshme dalmate dhe ishin qendra grupesh të vogla fisnore të një popullsie baritore.Në të dyja rastet lindën në këtë  kohë edhe kryeqendra të këtyre vendbanimeve, që dallohen nga të  tjerat  prej madhësisë dhe pozitës gjeografiko-ekonomike  qendrore.Si të tilla, me sa duket ato janë edhe qendra të një  fisi të madh ose të një bashkimi të gjerë fisnor.  Aty nga fundi  i  kohës  së  hekurit  (shek.  VII-V  p.e.  sonë),  disa  prej  tyre  marrin  pamjen  e  qendrave protourbane.Zhvillim i i bujqësisë, i blegtorisë, i zejtarisë dhe i këm bim eve Burimet e shkruara dhe ato arkeologjike dëshm ojnë se, gjatë kësaj periudhe, ilirët merreshin si dhe më parë kryesisht me bujqësi dhe me blegtori. Bujqësia u zhvillua sidomos në zonat fushore  dhe në  përgjithësi  në krahinat  pjellore të vendit.   Ilirët  kultivonin  në  këtë  kohë  të gjitha  llojet  e  drithërave. Jo  rastësisht,  krahina  të  veçanta  ilire,  si  Paionia  dhe  Thesprotia,përmenden që në eposi n homerik si vende frytdhënëse dhe pjellore, d.m.th.  të përshtatshme ushtrive  të Karlit Anzhu në brendësi të  vendit.Është për këto arsye që Karli I  i shkruante gjithashtu si shumë pjellore fushën e Helopisë, ndërsa sipas historianit grek Hekateut (fundi i shek.  VI-V  p.e.  sonë),  në  Iliri  kishte  krahina  që  prodhonin  deri  dy  herë  në  vit.Më  vonë Skymni, duke përsëritur në vargjet e tij Hekateun, shton se popullsia ilire që banonte në viset e brendshme merrej me lërimin e tokës.Krahas  bujqësisë,  në  Iliri,  veçanërisht  në  zonat  bregdetare  të  saj  dhe  në  krahinat  e  ulëta kodrinore me klimë të butë, qenë kultivuar dhe rrushi e ulliri.  « I ngrohtë dhe frytdhënës ka qenë ky vend, shkruan  historiani dhe gjeografi grek  Straboni  në veprën e tij  «  Gjeografia »(shek. I e. sonë); ai është plot me ullishta dhe vreshta », vijon ky autor, përveç disa krahinave të  pakta  ku  toka  është  fare  e  ashpër.    Që  ilirët  merreshin  me vreshtari,  këtë  e  dëshmojnë farërat  e  rrushit  të  zbuluara  në  disa  nga  vendbanimet  e  kohës.Kushtet  e  përshtatshme tokësore dhe klimatike  ndihmuan jo  më pak edhe për kultivimin e perimeve, si  të bishtajës,të bathës, të bizeles, etj., si dhe të kulturave frutore, si p.sh.  të mollës, të dardhës, të qershisë etj., të gjitha këto janë të dëshmuara nga farërat e gjetura gjatë gërmimeve arkeologjike.Ilirët shfrytëzonin në këtë periudhë edhe bletët, prej të cilave ata siguronin mjaltin dhe dyllin.Sipas Aristotelit, taulantët e përdornin mjaltin edhe për të bërë një lloj pijeje të ngjashme me atë të verës së ëmbël dhe të fortë.Tek  ilirët  ishte  e  zhvilluar  edhe  blegtoria,  m adje  në  krahinat  e  brendshme  malore  ajo përbënte bazën kryesore të ekonomisë së tyre.  Hesiodi duke e cilësuar Helopinë si një fushë shumë pjellore dhe me livadhe të gjera, shton se ajo është e pasur me tufa delesh dhe me qé këmbëharkuar,  ndërsa  Pindari,  do  ta  vlerësonte,  në  shek.  V  p.e.  sonë,  këtë  krahinë  si ushqyese  të  shkëlqyeshme  të gjedhit Hekateu gjithashtu  bën fjalë  për  kullota  të pasura  të Adrias (krahinë bregdetare e Ilirisë), dhe për bagëtinë e saj me pjellshmëri të lartë.   Si te ky autor  i  hershëm, ashtu  dhe  tek  të  tjerët,  që përsërisnin  më  vonë  këto  njoftime,  ato  shpesh
Faqe - 26
 
paraqiten të  veshura  me hollësira  fantastike.Por  duke lënë  mënjanë  teprimet  e  tyre,këto burime, sidoqoftë, flasin për një blegtori të zhvilluar tek ilirët.Kujdesi që tregonin ilirët për mbarështi min e bagëtisë vihet re edhe  nga tregimi i Aristotelit për  kriporet  e  autariatëve  dhe ardianëve.Konfliktet  e  shpeshta  midis këtyre  dy  fiseve  për këtë  kripore,  shprehin  shqetësimet  e  blegtorëve  ilirë  lidhur  me  këtë  produkt  shumë  të vlefshëm për jetën e gjësë së gjallë.  « Kripa, - thotë Aristoteli, - u duhet atyre për kafshët, të cilave ua japin dy herë në vit, përndryshe shumica u ngordh ».Midis kafshëve  shtëpiake më të  parapëlqyera  ishin qetë, delet,  derrat,  qentë  etj., për  të cilat flasin si burimet historike, ashtu edhe vetë materiali kockor i zbuluar dendur në vendbanimet e  ndryshme  të  kësaj periudhe.   Ilirët  shquheshin  edhe  si  rritës  të  mirë  të  kuajve.Këta  të fundit  ishin  të  shpejtë  në  vrapime  dhe  të  qëndrueshëm  në  punë,  siç  na  thonë  burimet  e mëvonshme.Krahas  blegtorisë,  ilirët  merreshin  edhe  me  gjueti,  megjithëse  kjo  veprimtari  nuk  luante ndonjë rol aq të  rëndësishëm  në jetën ekonomike  të tyre.  Të përmendur ishin në atë kohë qentë e gjahut të Mollosisë, por akoma më të shquar ata që ruanin kopetë e bagëtive.Këta të fundit  sipas  burimeve  të  shkruara,  ua  kalonin  qenve  të  tjerë  për  trupi n  e  tyre  të  lartë  dhe guximin e madh në kacafytje me bi sha të egra.  Skenat e gjuetisë së ilirëve na janë pasqyruar edhe  në  artin  figurativ  ilir  të  kësaj  kohe.Për  t’u  përmendur  në  këtë  drejtim  janë  ato  që zbukurojnë vazot me fund të ngushtë (situlat) prej bronzi të  zbuluara në  krahinat  verioretëIlirisë. Nga kafshët e egra më tepër çmoheshin derri, dreri etj..  Ky i fundit u jepte gjahtarëve ilirë  jo  vetëm  mishin  dhe  lëkurën,  por  edhe  brirët  prej  të  cilëve  ata  punonin  vegla  të ndryshme  dhe  zbukurime.    Të  tilla  vegla  ndeshen  shpesh  nëpër  vendbanimet  ilire  të periudhës së hekurit.Deti,  liqenet  si  dhe  lumenjtë,  që  e  përshkonin  Ilirinë  në  drejtime  të  ndryshme,  u  dhanë mundësi banorëve  pranë  tyre të  merreshin  që herët edhe  me  peshkim.   Këto  burime ujore përmbanin  sasi të  shumta peshku.   Kështu, p.sh.   ilirët që jetonin  pranë  liqenit  Prasiada  të Peonisë, zinin, sipas Herodotit, shumë peshk. Përparime të dukshme vihen re edhe në metalurgji.  Kjo duket si në intensifikimin e nxjerrjes së  mineraleve,  ashtu  dhe në  zgjerimin  e  madh  të  prodhimit  të  objekteve  metalike.Nëpërvendbanimet dhe në varrezat ilire të kësaj kohe gjejmë sasira të konsiderueshme armësh dhe veglash prej hekuri dhe bronzi, orendi të ndryshme shtëpiake dhe një mori të madhe shumë të larmishme stolish, të  cilat tregojnë  pa dyshim  për një konsum  të madh të  lëndës  së parë minerare, sidomos të bakrit dhe të hekurit, me të cilët ishte i pasur territori i Ilirisë.Në  shek.  XI-IX  p.e.  sonë  ilirët  nuk  e  zotëronin  ende  mirë  mjeshtërinë  e  përpunimit  të hekurit dhe  nuk është aspak e rastit që në  varret e kësaj  periudhe, objektet prej  hekuri  janë shfaqje tepër  të rralla, ndërsa ato prej bronzi,  të cilat në shumë pikëpamje zhvillojnë më tej traditën e kohës së bronzit, janë të shumta.
Faqe - 27
 
Vetëm  në  shek.  VIII-VII  p.e.  sonë  prodhimi  metalurgjik  i  hekurit  arrin  zhvillimin  e  tij  të plotë  tek  ilirët. Ky m etal e zëvendëson  në një  masë  të  ndjeshm e bronzin, në  prodhimin e armëve  dhe  të  veglave  të  punës,  të  cilat  tani  bëhen më  të  forta  dhe  më  me  rendiment  në punimet e ndryshme bujqësore dhe zejtare. Ky përmirësim i veglave të punës çoi për pasojë edhe në zgjerimi n e mëtejshëm të prodhimit të shoqërisë ilire të kësaj kohe. Sendet metalike të kësaj  faze  të zhvilluar  të epokës së hekurit, tregojnë  se sa përpara kishte shkuar teknika e punimit të tij.  Për këtë dëshmojnë format e bukura dhe nganjëherë shumë të përsosura të armëve dhe  sidom os të stolive, të cilat nënkuptojnë dhe procese  pune mjaft të  ndërlikuara,  si  edhe vetë  zbukurimi  i pasur gjeometrik i  këtyre  objekteve të  punuara  me mjeshtëri  dhe  me  një  radhitje simetrike  të motiveve.Kjo  pasqyrohet  më në fund edhe  në vetë trajtimin plastik të figurave prej bronzi në trajta njerëzish, kafshësh e zogjsh. Përpunimi i metaleve  ishte  përqendruar kryesisht në qendrat  metalurgjike  të Ilirisë. Të tilla ishin në  vendin  tonë, p.sh.   zona e Mirditës dhe e Matit,  ku  janë  përcaktuar  edhe vendet e shkrirjes  së bakrit, si zona e  Kukësit,  ajo e Korçës, e nj ohur  për  punimin e metaleve  që  në kohën e bakrit dhe të bronzit etj.. Prania e qendrave të ndryshme për punimin e metaleve në Iliri duket edhe në vetë karakterin e diferencuar tipologjik të prodhimeve të këtyre qendrave.  Në to prodhohej jo vetëm për të plotësuar  nevojat  e  brendshme  të  fisit  ose  të  një  krahine  më  të  madhe,  por  edhe  për  t’u përdorur si mall këmbimi. Përparime të dukshme vihen re në këtë kohë edhe në poçeri, e cila qëndron nga pikëpamja e teknikës, e formave dhe e trajtimit të dekorit të saj, më lart se poçeria e epokës pararendëse të bronzit.  Duke filluar nga shek. VI p.e. sonë, mbase edhe pak më parë, në krahinat jugore
të  Ilirisë,  kalohet gradualisht nga punimi me dorë  të lirë i  enëve prej  balte, në  prodhimin e tyre  me  çark.Prodhimet  e para  i  kemi  nga  vendbanimi  i  Trenit  (shek.  VII).Një pjesë e madhe e poçerisë vendore të kohës arkaike  e zbuluar në varrezat tumulare të Kuçit të Zi të Korçës, del e punuar me çark.  Një dukuri e tillë vihet re edhe në zonën e Matit e të Kukësit. Futja e teknikës  së re në  prodhimin  e enëve,  bëri  që  poçeria të  shndërrohet në  një degë  të veçantë zejtarie, me të cilën merreshin mjeshtra të specializuar në këtë fushë të prodhimit. Zhvillimi  i  madh  i  degëve  të  ndryshme  të  prodhimit  bujqësor  dhe  zejtar,  bëri   që  të
zgjeroheshin në këtë kohë edhe më tepër marrëdhëniet ekonomike ndërfisnore, si edhe midis popullsisë ilire dhe atyre të vendeve fqinje ose më të largëta.  Në këtë drejtim ndihmoi shumë dhe  pozita e  favorshme gjeografike  e territorit të  Ilirisë,  e ndodhur midis botës mesdhetare dhe  Evropës Qendrore,  si edhe  rrugët  e  tij  të  hapura të  komunikimit natyror, tokësor  dhe detar. Këto marrëdhënie pasqyrohen qartë në prodhimet e ndryshme  të zejtarisë greke apo në  imitacionet  lokale  të  modeleve  të  tyre,  në  stolitë  e  tipave  italikë  ose  në  qelibarin  me prejardhje  nga  Baltiku.Nga  ana  tjetër,  stolitë  dhe  armët  tipike  ilire  që  gjenden  në  Traki, Maqedoni, Itali ose në Greqi janë dëshmi tjetër e gjallë e këtyre lidhjeve reciproke tregtare që ekzistonin  midis  ilirëve  dhe  vendeve  të  tjera  përreth. Një  zhvillim  të  madh  morën veçanërisht  shkëmbimet  tradicionale  me  Greqinë  sidomos  pas  shek.  VIII  p.e.  sonë,  me
Faqe - 28
 
themelimin e kolonive helene në brigjet e Ilirisë.Shtrirja  e  territorit të Ilirisë  gjatë brigjeve të  Adriatikut dhe të  Jonit krijonte  mundësinë  për një hov të madh të lundrimit.  Në fillim të epokës së hekurit ilirët përshkonin me anijet e tyre të  shpejta ujërat  e  këtyre deteve duke kaluar  deri në  brigjet perëndimore  të Greqisë dhe  në ato jugore të  Italisë.  Di sa  prej fiseve ilire,  si mesapët dhe japigët, u vendosën përgjithmonë në brigjet e Italisë së Jugut.Shumë aktivë në këtë veprimtari të hershme lundruese u treguan sidomos  liburnët, të  cilët  themeluan  edhe vendbanime të  veçanta në  ishullin  e Korkyrës, si dhe në brigjet e Gadishullit Apenin. Lindja e pronës private dhe diferencim i shoqëror Përparimet  që  u  bënë  në  degët  e  ndryshme  të  ekonomisë  gjatë  epokës  së  hekurit  sollën ndryshime edhe në vetë  strukturën e shoqërisë ilire.  Baza e këtyre ndryshimeve u bë prona private, e cila filloi  të shfaqet tek fiset  ekonomikisht më të zhvilluara, në  fillim në blegtori e zejtari e më pas edhe mbi tokën.  Hesiodi, duke folur për kopetë e mëdha në Helopi, shënon se  ato  ishin  pronë  e  njerëzve  të  veçantë. Karakteri  dhe  shkalla  e  zhvillimit  të  zejtarisë dëshmon gjithashtu për praninë në këtë fushë të pronësisë private.Dukurinë e pronësisë për tokën e kemi të dëshmuar më vonë dhe duket se ajo ndjek një rrugë më të ngadaltë.Zakoni i ndarjes së tokës çdo tetë vjet, që na kumtohet nga Straboni për dalmatët, është një dëshmi që tregon  se  zotërimi periodik  i  saj  ishte  një  hallkë  e  ndërmjetme  në  procesin  e  formimit  të pronës private. Forcat kryesore të prodhimit të shoqërisë ilire në këtë kohë ishin bujqit dhe blegtorët e lirë, anëtarë  të  thjeshtë  të  fisit.    Këtyre  u  shtohet  edhe  një  shtresë  e  re,  më  e  kufizuar,  ajo  e zejtarëve.Nga ana tjetër, nga masa  e  gjerë e  popullsisë, fillon të  veçohet si  një shtresë  më vete ari stokracia fisnore, e cila, duke u shkëputur nga  prodhimi  dhe nëpërmjet përvetësimit të  pasurisë  së  përbashkët,  vihet  në  një  pozitë  të  privilegjuar  derisa  bëhet  dalëngadalë zotëruese e pronave  të  mëdha tokësore  dhe blegtorale.Ajo  gradualisht  mënjanon  organet demokratike të fisit dhe uzurpon pushtetin. Nga buri met e  shkruara më të hershme, siç është  eposi homerik, shihet  se në disa nga fiset ilire  ekzistonte,  tanimë,  diferencimi  shoqëror,  të  paktën  në  shekujt  VIII-VII  p.e.re  kur  u krijuan « Iliada »  e  « Odisea ». Duke  folur  për  pjesëmarrjen  e ilirëve  paionë  në  luftën  e Trojës  kundër  ahejve,  Homeri  i   barazon  prijësit  e  tyre  ushtarakë, që  vinin  nga  «  Paionia pjellore » me prijësi t e ahejve dhe të trojanëve.Kjo pa dyshim flet për një gjendje sociale pak a shumë  të ngjashme me atë të fiseve fqinje të  Greqisë.Në një vend të poemës « Odisea » flitet për Feidonin, prijësin me origjinë fisnike të thesprotëve, i cili pasi strehoi dhe mirëpriti në pallatin e vet  Odi senë, gjatë  kthimit për në  atdhe, përgatiti  një nga  anijet e  tij të  shpejta për  ta  dërguar  atë  në  Itakë.    Sipas  këtij  tregimi  mitik,  Feidoni  përfaqëson  këtu  njërin  nga krerët që jetonte në një nga pallatet më të pasura të thesprotëve.  Këta kishin anijet e veta e njerëz që u shërbenin. Shumë kuptimplotë në këtë drejtim është dhe një tregim i Herodotit, sipas të cilit, Klistheni,
Faqe - 29
 
kur ftoi në Sikione (rreth vitit 570 p.e. sonë) të gjithë burrat që do ta ndienin veten të denjë për të pasur për grua të bijën e tij Agaristën, midis atyre që u paraqitën tek tirani qe edhe një farë Alkoni  nga  Molosia.  Sipas këtij tregimi, ky  molosas  duhet  të ketë qenë nga një familje princore ose shumë e pasur, që të pretendonte për të lidhur krushqi me një skllavopronar të madh të Greqisë së asaj kohe, siç ishte Klistheni. Të  dhënat  arkeologjike  nga  varrezat  tumulare  të  luginës  së  Drinos,  pellgut  të  Korçës  dhe Ohrit (Trebenisht),  zonës qendrore ilire të  Glasinacit etj., dëshmojnë  gjithashtu se  në shek. VIII-V  p.e.  sonë, diferencimi shoqëror  në gjirin e shoqërisë ilire ishte bërë mjaft i theksuar dhe  kishte  prekur  edhe  krahinat  e  thella  të  Ilirisë  Qendrore  e  Veriore.Në  këto  varreza ndeshen, krahas varreve me inventar të varfër, edhe varre ku të vdekurin e shoqëronin armë të  kushtueshm e, sende  luksi prej ari e argjendi  dhe  objekte  të tjera  të  importuara  nga  viset përreth, që i takonin shtresës së pasur të aristokracisë fisnore. Federatat fisnore Zhvillimi i pronës private, që çoi në thellimin e diferencimit social, u bë burim konfliktesh në shoqërinë ilire të shek. VIII-V p.e. sonë.  Në këtë kohë morën përpjesëtime të mëdha luftërat ndërfisnore dhe inkursionet plaçkitëse për det e tokë, që arrinin deri në Greqi dhe në brigjet e përtejme të Adriatikut.  Të tillë kanë qenë inkursioni i enkelejve për plaçkitjen e thesarit të Delfit ose ato të detarëve liburnë, të cilët me anijet e tyre të lehta dhe të shpej ta zotëruan për një kohë brigjet e Adriatikut, që nga Korfuzi deri në brigjet italike.Gjendja  e  krijuar  nga  këto  luftëra  dhe  inkursione,  që  i   sillnin  aristokracisë  fisnore  ilire  të ardhura të mëdha, gjen shprehjen e vet në veprimtarinë e gjerë të ndërtimit të vendbanimeve të fortifikuara dhe në  zhvillimin  e armatimeve, sidomos të armëve të reja, siç  ishin shpatat, hanxharët dhe heshtat prej hekuri që janë gjetje të rëndomta në varret e luftëtarëve ilirë dhe të mburojave të paionëve, të  përkrenareve e frerëve të kuajve që përbënin pajisjet e veçanta të aristokracisë luftarake. Në  procesin  e  këtyre  konflikteve,  fiset  e  vogla  ilire  filluan  të  lidhen  dhe  të  formojnë  gjatë veprimeve të tyre të përbashkëta në luftërat agresive ose mbrojtëse, aty nga fundi i shek. VII p.e. sonë, federatat e para.  Një federatë e tillë ishte ajo e taulantëve, që nën mbretin Galaur dhe më pas, gjatë shek. VII-VI p.e. sonë invadoi disa herë Maqedoninë duke i shkaktuar asaj dëme të rënda dhe sakri fica të mëdha në njerëz.  Gjatë shek. VI-V p.e. sonë federata të tilla formuan  edhe  disa  fise  të  tjera,  si m olosët, thesprotët,  kaonët, parauejtë, orestët,  lynkestët, paionët, dardanët etj.. Në krye të federatës qëndronte mbreti, i cili në burimet quhet basileus.  Në disa raste si tek kaonët e thesprotët vendin e tij e zinte një njeri i zgjedhur çdo vit nga  gjiri i fisit sundues të federatës.Në burimet e  fundit të shek. V vihet re se  funksioni i  basileut nuk i  takonte  më prijësit më të aftë ushtarak, por ishte bërë i trashëgueshëm dhe pushteti  e autoriteti i tij ishte rritur mjaft si brenda fisit e lidhjes  fisnore, ashtu dhe jashtë tij. Në bazë të këtij fuqizimi të prijësve ushtarakë dhe të basilejve qëndronte gjithnjë pasuria që vinte duke u shtuar përherë
Faqe - 30
 
e më shumë në sajë të l uftërave.  Ata vinin nga shtresa e pasuruar e shoqërisë fisnore ilire, e cila  dallohej  nga  pjesa  tjetër  e  popullsisë  së  thjeshtë.    Ajo  e  konsideronte  si  një  gjë  të turpshme të  merrej  me punimin e  tokës,  me mbarështimin e bagëtisë, me prodhimin  zejtar etj..Në këto punë ishin të angazhuar vetëm prodhuesit e vegjël, masa e gjerë e fshatarëve të lirë  ose  gjysmë  të  lirë.Zanati  më  i  nderuar  për  ta  ishin  lufta,  gjuetia,  garat  sportive  etj., skenat e të  cilave na janë transmetuar përmes gjuhës së gjallë artistike në objektet e bronzta të zbuluara në krahinat veriore ilire apo në kallcat e Glasinacit.Në gjysmën e dytë të shek. V p.e. sonë disa nga federatat ilire kishin arritur një stad mjaft të përparuar në zhvillimin e tyre politik.Taulantët, fiset ilire, fqinje të Maqedonisë dhe ato më jugore:  kaonët,  thesprotët  e  molosët merrnin pjesë  në ngjarje të  tilla politike të historisë  së botës së Mesdheut siç ishte lufta e Peloponezit. Taulantët ndërhyjnë me këtë rast në luftën civile që shpërtheu në Epidamn në vitin 436 p.e. sonë.  Në këtë luftë ata morën nën mbrojtje oligarkët e dëbuar nga demosi i qytetit dhe qenë një  nga  ato  forca  që  në  aleancë  me  Athinën,  kundër  lidhjes  së  Peloponezit,  ndihmuan aristokracinë  epidamnase  të  rikthehet  në  pushtet.    Kjo  ngjarje  shënoi  një  kthesë  të rëndësishme në historinë e kësaj kolonie greke, sepse fatet e saj do të li dhen paskësaj gjithnjë e më shumë me botën ilire. Dy  njoftime  të  tjera  kanë  të  bëjnë  me  ngjarjet  e  vitit  423.    I  pari  bën  fjalë  për  kaonët, thesprotët, molosët dhe disa fise të tjera më të vogla fqinje të molosëve, që marrin pjesë nga ana e lakedemonëve në fushatën për të nënshtruar Akarnaninë dhe për ta shkëputur atë nga aleanca me Athinën, fushatë që përfundoi pa sukses. Njofti mi  i  dytë  lidhet  me  luftën  që  zhvilluan  ilirët  e  krahinave  juglindore  kundër maqedonëve.  Fisi ilir i lynkestëve ishte prej kohësh në konflikt me sundimtarët  maqedonë, të cilët synonin ta nënshtronin.  Gjatë luftës greko-persiane mbreti maqedon i ndihm uar nga persët kishte mundur t’u impononte lynkestëve sovranitetin e tij.Në kushtet e reja të luftës së Peloponezit, kur shteti maqedon ishte ende i pakonsoliduar dhe sundimtari i tij Perdika II përplasej  sa  në  njërën  anë  në  tjetrën,  duke  u  lidhur  herë  me  Athinën  e  herë  me  Spartën, mbreti i lynkestëve, Arrabeu, shfrytëzoi këtë situatë për t’u shkëputur nga varësia maqedone. Në përpjekjet e tij për të rivendosur gjendjen e mëparshme, Perdika kërkoi ndihmën e aleatit të  vet,  komandantit  të  forcave  lakedemone,  Brasidës,  të  cilit  i  kishte  besuar  luftën  kundër Athinës në teatrin halkidik të veprimeve ushtarake.  Një ekspeditë e fuqishme e përbërë nga forcat e  Perdikës  dhe  të Brasidës provoi të thyente  Arrabeun  me  anën e  bisedimeve dhe  të bëhej  aleat  i  lakedemonëve.    Por  përpjekjet  dështuan  dhe  bashkë  me  to  dështoi  edhe ekspedita kundër lynkestëve.  Në kundërshtim me vullnetin e Perdikës, Brasida nuk guxoi të sulmonte dhe vendosi t’i tërhiqte forcat. Pak kohë më vonë Perdika e bindi përsëri Brasidën për një fushatë të re kundër lynkestëve; forcat maqedone e ato lakedemone të përbëra prej 3 000 hoplitësh, 1 000 kalorësish dhe një numër  barbarësh  sulmuan  Arrabeun. Por  këtë  radhë  lynkestët  kishin  siguruar  ndihmën  e vëllezërve të tyre  ilirë. Forcat  e  bashkuara  të  ilirëve  dhe  lynkestëve  e shpartalluan  veçmas
Faqe - 31
 
mbretin maqedon dhe e detyruan të largohej në pështjellim të plotë, duke braktisur aleatin e tij. Kështu  Brasida  u  gjend  i  rrethuar  keq  dhe  vetëm  me  përpjekje  të  mëdha  mundi  t’i shpëtojë  forcat  e  veta  nga  asgjësimi  i  plotë. Kjo  luftë  ndryshoi  krejt  drejtimin  që  kishin marrë  ngjarjet në frontin halkidik.   « I detyruar nga rrethanat e  rënda,  - shkruan Tukididi, - Perdika  u  përpoq  të  hynte  sa  më  parë  në  marrëveshje  me  athinasit  dhe  t’i  hiqte  qafe peloponezasi t ». Duke  i  përshkruar  këto ngjarje  të  shek.  V,  Tukididi  na  ka  lënë  edhe  një  shënim  me  mjaft interes  për  vlerësimin  e  jetës  social-politike  të  ilirëve.    Prej  fjalimit,  që  sipas  tij  Brasida  u mbajti ushtarëve  të  tij  para  tërheqjes,  ne  mësojmë  se  shoqëria  ilire  ruan ende  në  fundin  e shek. V mbeturina  të theksuara të rendit fisnor. Por midis njoftimeve të autorëve që bëjnë fjalë  vetëm  për  inkursionet  e  ilirëve  dhe  atyre  të  Tukididit,  që  i  përmend  ata  si  një  forcë aktive, pjesëmarrëse  në ngjarjet  më të rëndësishme të  kohës, ku luajti ndonjëherë  një rol jo pa  rëndësi,  ka  një  ndryshim  të  dukshëm. E  re  në  njoftimet  e  Tukididit  është  se  lufta  e federatave ilire  si  në rastin  e  ndërhyrjes  në luftën  civile të  Epidamnit,  ashtu  dhe  në luftën kundër  maqedonëve  dhe  aleatëve  të  tyre  peloponezas,  nuk  kishte  më  karakterin  e  një inkursioni  grabitqar,  por  synime  politike  të  caktuara  dhe  kjo  nënkupton  një  stad  mjaft  të avancuar të organizimit të tyre politik qoftë edhe në kuadrin e një federate fisnore. I gjithë  ky  zhvillim  social-politik,  që  vihet  re,  veçanërisht  tek  fiset  ilire të jugut  në fund  të shek. V p.e. sonë, pasqyron qartë një shoqëri, që jetonte etapën e fundit të organizi mit fisnor, atë kalimtare për në rendin skllavopronar.  Mbi bazën e kësaj shoqërie do të lindin në fundin e shek. V - fillimin e shek. IV p.e. sonë formacionet e para shtetërore ilire.
Faqe - 32

3.  KULTURA ILIRE

N jësia dhe veçantitë kulturore lokale Kultura  ilire  u  formua  me  tiparet  e  saj  karakteristike  që  e  dallojnë  nga  kulturat  e  popujve fqinjë në  periudhën e zhvilluar të  epokës  së hekurit.   Ajo ishte një  kulturë  autoktone  që  u krijua  në truallin  historik  të ilirëve, në  procesin  e  formimit të  vetë etnosit  ilir,  mbi  bazën  e zhvillimit  të  brendshëm  social-ekonomik  të  shoqërisë  ilire  dhe  pa  dyshim  edhe  të marrëdhënieve  me  popujt  fqinjë.    Tiparet  themelore  të  saj  janë shprehur  në  arritjet  më  të rëndësishme të  ilirëve në  fushën  e  zhvillimit  të tyre  ekonomik e shoqëror, në  mënyrën e  të jetuarit dhe të kuptuarit të botës që i rrethonte, në mënyrën e të pasqyruarit të kësaj bote në artin e botëkuptimin e tyre. Krahas  tipareve themelore  të  përbashkëta  të  kësaj  kulture,  që  janë karakteristike  për gjithë truallin  ilir,  vihen  re  edhe  veçanti  lokale.    Në  kushtet  e  një  territori  të  gjerë,  me  larmi  të theksuara fiziko-gjeografike, siç ishte pjesa perëndimore e Gadishullit të Ballkanit, me lidhje fqinjësie  e  marrëdhënie  me  krahina  që  i  karakterizonte  një  zhvillim  i  ndryshëm  social-kulturor,  sidomos  i  theksuar  midis  veriut  të prapambetur  qendërevropian  dhe  jugut  më  të përparuar egjeo-mesdhetar, këto  ndryshime lokale në  kulturë janë po aq  të  kuptueshme  sa edhe  zhvillimi  jo  i  njëjtë  social-ekonomik  që  njohën  ilirët  e  kësaj  kohe.Të  dhënat arkeologjike  dëshmojnë  për  ndryshime  lokale  edhe  në  aspekte  të  veçanta  të  jetës  dhe  të krijimtarisë  së  ilirëve,  ndryshime  të  cilat  janë  thjesht  të  karakterit  etnografik. Sipas  të  dhënave  arkeologjike,  në  truallin  ilir  dallohen  në  epokën  e  hekurit  disa  grupe kulturore:  grupi  jonik  ose  epirot,  që  përfshin  krahinën  e  banuar  nga  kaonët,  thesprotët, molosët dhe fiset  e tjera  më të  vogla të viseve  më jugore; grupi adriati k-jugor ose taulanto- ardian, që shtrihet në  gj ithë  ultësirën  bregdetare nga Vjosa në  Naretva dhe që banohej nga këto dy fise të mëdha si dhe fise të tjera më të vogla rreth tyre; grupi devollit ose dasaret në krahinën juglindore të Shqipërisë me qendër pellgun e Korçës; grupi pelagon në Maqedoninë Perëndimore  dhe  ai  pai on  në  atë  lindore,  grupi  i  Matit  ose  pirust,  që  përfshin  krahinat  e brendshme  të Shqipërisë  Verilindore  (Mat,  Dibër  Kukës) dhe ai  dardan  në Kosovë; grupi i Glasinacit me qendër rrafshnaltën me të njëjtin emër në lindje të Sarajevës dhe rreth saj, që i përgjigjet  krahinës  së  banuar  nga  autariatët;  grupi  dalmatin,  që  përfshin  krahinën  midis lumenjve Naretva e Krka; grupi japod në territorin e sotëm të Likës dhe grupi verior-adriatik ose liburn, që shtrihej në territorin midis lumenjve Krka e Zrmanje. Çdo  njeri nga këto grupe kulturore  i përgjigjet kryesisht  terri toreve të banuara nga fiset ose bashkimet  e mëdha  fisnore ilire.Sa  më  të  afërta  gjeografikisht  ishin  këto grupe, aq  më  të mëdha  ishin  ngjashmëritë  kulturore  midis  tyre.    Kështu,  p.sh.,  grupi  japod  paraqet  mjaft paralele me atë fqinjë liburn.  Në  Ilirinë Qendrore grupi i Matit lidhet  aq ngushtë me atë të Glasinacit dhe atë dardan saqë inkuadrohen me një kompleks të gjerë kulturor Mat-Glasinac; ndërsa në Ilirinë e Jugut grupi devollit afron në shumë aspekte me atë pelagon dhe epirot. Këto  ndryshime  dhe ngjashmëri  lokale,  që  burojnë  nga  baza  e  përbashkët  etnike,  kushtet herë  të  përafërta  e  herë  të  ndryshme  të  zhvillimit  social-ekonomik  dhe  marrëdhëniet ndërkrahinore, shkrihen në tërësinë e bashkësisë kulturore ilire, të cilën e vërejmë si në gjuhë, ashtu dhe në kulturën materiale (vendbanimet, veglat e punës, armët,  qeramikën, stolitë etj.) e atë shpirtërore (artin e botëkuptimin) të saj, pa kërkuar një unitet të plotë për këtë shkallë të  zhvillimit  të  ilirëve.    Veçoritë  lokale  etnografike  në  kulturë,  ashtu  sikurse  dhe  ato dialektore  në  gjuhë,  nuk  cenojnë  unitetin  e  kulturës  ilire  dhe  të  bartësve  të  saj,  ato  janë shprehje e larmisë dhe e ndryshimeve brenda së njëjtës kulturë. Gjuha Ilirët flisnin një gjuhë që dallohej nga gjuhët e popujve të tjerë të kohës së lashtë të Ballkanit.Ajo ishte një gjuhë e veçantë indoevropiane, që kishte lidhje afërie ku më të largët e ku më të afërt me  gjuhë të tjera të  gadishullit dhe jashtë tij.Janë konstatuar elemente të  përbashkëta sidomos me trakishten. Lidhur me vendin e ilirishtes në mes të gjuhëve indoevropiane është diskutuar mjaft dhe janë dhënë mendime të ndryshme. Një  varg  dijetarësh  të  shquar  historianë,  arkeologë  e  gjuhëtarë,  kanë  sjellë  një  sërë argumentesh  hi storike  dhe  gjuhësore  për  origjinën  e  shqiptarëve  dhe  të  gjuhës  së  tyre. Sintezën më të plotë, të shoqëruar me vështrimin kritik të mendimeve për origjinën e gjuhës
Faqe - 33
 
shqipe, e ka dhënë gjuhëtari i shquar prof. Eqrem Çabej, i cili ka sjellë dhe argumentet e tij shkencore, në mbështetje të tezës ilire. Disa nga argumentet e parashtruara prej tij janë këto: Shqiptarët  banojnë sot në  një pjesë të  trojeve, ku në periudhën antike  kanë banuar popullsi ilire; nga ana tjetër, në burimet historike nuk njihet ndonjë emigrim i shqiptarëve nga vise të tjera  në  trojet  e  sotme;  një  pjesë  e  elementeve  gjuhësore:  emra  vendesh,  fisesh,  emra njerëzish, glosa, etj., që janë njohur si ilire, gjejnë shpjegim me anë të gjuhës shqipe.  Format e  toponimeve  të  lashta  të  trojeve  ilire  shqiptare,  të  krahasuara  me  format  përgjegjëse  të sotme, provojnë se ato janë zhvilluar sipas rregullave të fonetikës historike të shqipes, d.m.th. kanë kaluar pa ndërprerje nëpër gojën e një popullsie shqipfolëse; marrëdhëniet e shqipes me greqishten e vjetër dhe me lati nishten, tregojnë se shqipja është formuar dhe është zhvilluar në fqinjësi me këto dy gjuhë këtu në bri gjet e Adriatikut dhe të Joni t; të dhënat arkeologjike dhe  ato  të  kulturës  materiale  e  shpirtërore,  dëshmojnë  se  ka  vijimësi  kulturore  nga  ilirët antikë te shqiptarët e sotëm. Nga të gjitha këto argumente, del si përfundim se teza e origjinës ilire të gjuhës shqipe, është teza më e mbështetur nga ana historike dhe gjuhësore.  Nga ilirishtja e Ballkanit gjer tani nuk është  gjetur  gjë  e  shkruar  dhe  është  menduar  se  nuk  ka  qenë  e  shkruar. Dëshmohet  e shkruar mesapishtja e Italisë Jugore, që  është mbajtur  e  mbahet  përgjithësisht si një  degë e ilirishtes, në njëfarë mase si një dialekt i saj i zhvilluar më tej në kushtet e një veçimi prej disa shekujsh nga trungu i saj gjuhësor kryesor.  Prej saj kemi rreth 2 000 mbishkrime të shkruara në  një  alfabet  grek  (dorik)  me  disa  ndryshime  për  të  riprodhuar  disa  tinguj  të  posaçëm  të gjuhës  së  tyre. Një  mbishkrim  i  Kalasë  së  Dalmaces  afër  Pukës,  që  për  dekada  të  tëra  qe mbajtur  si  i  vetmi  mbishkrim  ilir,  u  provua  nga  gjuhësia  e  re  shqiptare  se  nuk  ishte tjetër veçse një mbi shkrim greqisht i shek. VI-VII. Nëse do të kurorëzohen me sukses përpjekjet që po bëhen për leximin e një mbishkrimi të Muzeut të Shkodrës me prejardhje nga Dobraçi, shkruar  me  një  alfabet  të  panjohur  dhe  të  një  mbishkrimi  të  gjetur  në  Bugojë  të  Bosnjës Perëndimore, mund të sillen të dhëna të reja e të hapen perspektiva.  Zbulimet e mëtejshme arkeologjike mund  të japin  ndonjë  tekst  ilir të  shkruar  me alfabet të veçantë  ose  me alfabet grek a latin. Gjuhët greke dhe latine që hynë më parë në Iliri si gjuhë kulture, tregtare ose si gjuhë  zyrtare  administrative,  nuk  u  bënë  kurrë  gjuhë  të  të  gjithë  popullit,  i  cili  vazhdoi  të ruajë në jetën e tij të përditshme të folmen amtare.  Njoftimi i historianit grek të shek. II p.e. sonë, Polibit, për  bisedimet  e mbretit  Gent me  delegatët maqedonas  përmes  përkthyesit që njihte ilirishten, dëshmon se kjo gjuhë u praktikua edhe si gjuhë zyrtare deri në fund të jetës së pavarur politike të ilirëve. Nga  gjuha e  ilirëve kanë  mbetur  disa  materiale, por që  nuk  janë  të  mj aftueshme:  elemente leksikore shumë të pakta të së folmes së përditshme përbërë nga disa glosa ilire, dhe sidomos një  numër  i  madh  (rreth  1  000)  emrash  të  përveçëm,  emra  personash,  perëndish,  fisesh, vendesh  dhe  disa  emra  lumenjsh  e  malesh.   Fjalët  ilire i  kemi  në formën  që na  janë dhënë prej  autorëve  grekë  e  latinë, jo  në formën  autentike  të  tyre. Ndër  ato  fjalë mund  të përmenden  rhinos  =  mjegull,  sabaia  =  birrë  meli  etj..    Emrat  e  përveçëm  ilirë  që  na  janë transmetuar në  burimet  e  shkruara antike  (autorë  grekë e latinë,  mbishkrime  greke e latine,
Faqe - 34
 
monedha të territorit ilir) përbëjnë materialin kryesor që kemi prej ilirishtes së Ballkanit. Ato lejojnë që të nxirren disa elemente të fjalëformimit emëror të ilirishtes e ndonjë tipar fonetik i saj, ndonjë element i leksikut  të saj dhe material krahasimi  me gjuhët e tjera indoevropiane, po nuk japin mundësi të njihen gramatika dhe leksiku i saj. Studiues të ndryshëm kanë përcaktuar si ilire edhe një numër fjalësh të ndeshura në gjuhët e tjera të lashta ose në gjuhët e sotme të Evropës, duke i marrë ato si huazime nga ilirishtja ose si të trashëguara prej saj.  Shumica e tyre janë të diskutueshme, po disa kanë gjasa vërtetësie. Ndër  to  përmendim:  lat.   mannus =  kalë  i vogël,  krhs.    shqipen  maz/mëz;  gr.balios  =  i bardhë, me pulla të bardha, krhs. shqipen balë; gr. kalibe = kasollë; disa fjalë pararomane etj.. Material  më  të  pasur  jep  mesapishtja  e  Italisë  Jugore.Prej  saj  kanë  ardhur  një numër mbishkrimesh  zakonisht  të shkurtra  e  shpesh  fragmentare të  shek. VI-I  p.e. sonë, që japin edhe fjalë, trajta e ndonjë frazë, përveç emrave të përveçëm që përmenden në to, por që janë kuptuar dhe shpjeguar deri më sot në një masë të vogël.  Kemi disa  glosa si brendon = bri, bilia = bilë, bijë etj., dhe shumë emra të përveçëm njerëzish, fisesh e vendesh. Janë vënë re gjithashtu  edhe bashkëpërkime të  rëndësishme midis  mesapishtes dhe shqipes në sistemin fonetik dhe gramatikor, si p.sh.  reflektimi i |o|-së së shkurtër indoevropiane në |a|,  evolucioni  |-m|>|-n| i  mbaresës  së  rasës  kallëzore  njëjës  të  emrave  në  të  dyja  këto gjuhë etj.. Arti dhe botëkuptim i Arti ilir në periudhën e hershme të hekuri t karakterizohet me stilin e tij dekorativ të theksuar të  epokës  së  bronzit,  por  lulëzimin  e  arrin  në  fillim  të  epokës  së  plotë  të  hekurit,  d.m.th. rreth  shek.  VIII-VII  p.e. sonë në  kushtet e  zhvillimit të mëtejshëm ekonomiko-shoqëror  të ilirëve.  Kjo vihet re qartë sidomos në grupin e kulturës së Devollit, në atë të Mat-Glasinacit etj..    Ky  stil  zbukurimi,  i  aplikuar  jo  vetëm  në  objektet  e  veçanta  metalike,  kryesisht  prej bronzi dhe në qeramikë, por edhe në materialet që nuk i rezistuan kohës si në dru, kockë etj., përfaqësohet  nga  një  gamë  e  pasur  figurash  gjeometrike,  si  rrathë  të  veçantë  e bashkëqendrorë, rombe e trekëndësha me fusha të zbrazura ose të mbushura me vija paralele etj., të kompozuara me një fantazi të zhvilluar dhe në një sistem rigorozisht simetrik. Ky stil do të jetojë në të gjitha periudhat e veçanta të zhvillimit dhe të dobësimit të tij, deri në fund  të  periudhës  së  hershme  të  hekurit,  duke  përbërë  kështu  bazën  kryesore  dhe  më  të qëndrueshme të koncepteve estetike të ilirëve në përgjithësi.  Arti figurativ në Iliri u zhvillua më  vonë;  atë  e  shohim  të  përfaqësuar  në  figura  njerëzish  dhe  kafshësh  të  trajtuara skematikisht ose në mënyrë të stilizuar si dhe në objekte të tjera, si art dekorativ i ndërthurur me motive gjeometrike. Nga  shek.  VI  p.e.  sonë  tek  fiset  e  Ilirisë  së  Veriut  nën  ndikimin  e  fuqishëm  të  kulturave mesdhetare  dhe  në  kornizën  e  lidhjeve  të  shumëfishta  të  popullsive  përreth  Adriatikut Verior,  lindi  një  art  i  pasur  figurativ,  shprehjen  më  të  lartë  të  të  cilit  e  gjejmë  tek  situlat
Faqe - 35
 
liburne  e  tek  urnat  japode. Në  një  stil  të  pjekur  arkaik  të  kohës  janë  paraqitur  në  këto monumente pamje nga jeta e përditshme e ilirëve, në mënyrë të veçantë e shtresave të pasura të shoqërisë së tyre, midis të cilave skena argëtimesh, siç është rasti i një valleje grash lidhur dorë për dore, apo i një procesioni funeral, ku përcjellja është dhënë nëpërmjet një vargu të gjatë kurorash luftarake dhe kalorësish që marrin pjesë në ceremoninë solem ne.  Në raste të tjera paraqiten skena luftimesh, gjuetie, mundjeje etj..  Këto manifestime artistike, megjithëse të  ndikuara  nga  pikëpamja  e  stilit  dhe  e  karakterit  tregimtar  të  ornamentit  prej  artit  arkaik grek dhe ai etniko-italik përsa i përket paraqitjes së figurave, motiveve reale dhe përmbajtjes së  tregimit, kanë  mjaft  elemente vendëse,  që  tregojnë  për  natyrën  vendore  të  prodhimit  të shumë  prej  tyre.   Në  këtë  drejtim  përveç  vlerave  artistike,  këto monumente  përbëjnë  edhe
një burim historik të dorës së parë për njohjen e jetës dhe të koncepteve të shoqërisë ilire në shek. VI-V p.e. sonë. Përsa  u  përket  besimeve  të  ilirëve  të  epokës  së  hekurit,  ato  nuk  ndryshonin  prej  atyre  të epokës së bronzit.  Një rol të madh vazhdon të luajë kulti i tokës mëmë i lidhur me pjellorinë e  saj  dhe  me  zhvillimin  e  bujqësisë  në  përgjithësi.    Shumë  e  përhapur  tek  ilirët  ishte heliolatria  (adhurimi  i  diellit).    Gjurmët  e  shumta  të  saj  shprehen  përmes  motiveve  të ndryshme,  që zbukuronin objektet  e veçanta dhe që  në mënyrë grafike simbolizonin diellin. Të  tilla ishin,  p.sh.:  rrathët  bashkëqendrorë,  svastikat,  spiralja  etj.. Ky  kult diellor  tek ilirët shprehej dhe përmes varëseve të ndryshme në formë kali, kaprolli, zogu etj.. Një  kult  tjetër  shumë  i  zhvilluar  tek  ilirët,  sidomos  tek  ata  të  krahinave  jugore,  ishte  dhe gjarpri si simbol i pjellorisë si totem, si qenie mbrojtëse nga syri i keq (apotropeike) etj.. Vendosja  e  varreve në  tuma  përreth një  varri  më  të  hershëm të pasur dhe  qendror,  si  dhe shoqërimi  i të  vdekurit  në  varr me objekte  të ndryshme, tregon  se tek ilirët e periudhës  së hershme  të  hekurit  ishte i  zhvilluar  dhe  kulti  i të  parëve,  si edhe  besimi mbi jetën e përtej varrit. Ilirët  besonin  edhe  në ekzistencën  e  fuqive  mistike, që  rronin  midis  tyre dhe  u  shkaktonin njerëzve  sëmundjet  dhe  fatkeqësitë  e  tjera  shoqërore.    Për  t’i  larguar  këto  të  këqija,  ilirët sajuan forma të ndryshme varësesh (amuleta), me karakter apotropeik etj..
Faqe - 36

4.  KOLONITË HELENE TË BREGDETIT ILIR

Them elim i i kolonive helene dhe m arrëdhëniet m e botën ilire Vendosja  e  kolonive  helene  në bregdetin  ilir  është  pjesë  e  drejtimit  të  lëvizjes  kolonizuese
helene,  në  të  cilën  më  aktiv  u  tregua  Korinthi.    Kjo  dukuri  u  zhvillua,  nga  njëra  anë,  me shtytjen e faktorëve ekonomikë e shoqërorë të metropoleve dhe, nga ana tjetër, qe një hap i mëtej shëm në përfshirjen e zonave ilire në sferën e ekonomisë së Mesdheut.  Kolonitë më të hershme  u  vendosën  në  tokat  e  Ilirisë  së  Jugut. Këto  zona  të  banuara  nga  ilirët  kishin marrëdhënie tregtare  me vendet e Greqisë  që nga epoka  kreto-mikene. Kjo tregti  fitoi  një bazë më të  gjerë në kushtet  e  shthurjes  së rendit fisnor tek  ilirët.   Vendosja dhe zhvillimi  i mëtej shëm  i  kolonive  ka  qenë  pasojë  e  këtij  procesi. Në  fillim  u  vendosën  pranë vendbanimeve  ilire  pikat  tregtare, të cilat me  zhvillimin  e mëtejshëm të marrëdhënieve  me brendatokën  ilire  u  populluan  nga  grupe  kolonistësh  helenë  dhe  u  kthyen  në  qendra  të shpërngulurish (apoike) të metropoleve greke. Kolonia më e hershme u vendos në vitin 737 në ishullin e Korkyrës, që banohej atëhere nga liburnët. Nga  këtej  një  valë  kolonistësh  u  vendosën  në  Dyrrah  (627  p.e.  sonë,  ka  shumë gjasë edhe më herët).  Apolonia, e cila u themelua në vitin 588, ngjan të ketë qenë populluar nga kolonistë të  ardhur nga Dyrrahu.  Për  gjithë  kohën antike  midis dy  qyteteve  u mbajtën lidhje  të  ngushta  ekonomike  dhe  politike,  që  janë  karakteristike  për  marrëdhëniet  midis metropoleve  dhe  apoikeve. Në  të  njëjtën  kohë  me  Apoloninë  u  formua  nga  banorët  të ardhur  nga  Eubea  edhe  kolonia  helene  në  Orik,  e  cila  për  vetë  mundësitë  e  kufizuara  të kontakteve  me  prapatokën  ilire nuk  arriti  kurrë  rëndësinë  ekonomike,  as  edhe famën  e  dy kolonive  të  tjera.    Kaluan  edhe  dy  shekuj  të  tjerë  derisa  kolonistët  helenë  të  ardhur  nga Parosi, Sirakuza e Sicilisë dhe Knidi të vendoseshin në ishuj t e Ilirisë së Veriut, ku themeluan Faron  (sot  Hvar),  Isën  (sot  Vish)  dhe  Korkyrën  e  Zezë  (sot  Korculla). Në  fillimet  e  veprimtarisë  së kolonive  peshën  kryesore  në ekonomi e zinte tregtia tranzite. Nga  tokat  ilire  merreshin  prodhime  bujqësore,  lëndë  druri  dhe  mi nerale  për  nevojat  e metropoleve, kundrejt shkëmbimit mall me mall me prodhime të zejtarisë. Por  në  shek.  V  p.e.  sonë  kolonitë  e  bregdetit  ilir  nuk  janë  më  shtojca  të  ekonomisë  e furnizuese  të  thjeshta  lëndësh  të  para  të  qyteteve  mëma. Prodhimi  lokal,  i  mbështetur kryesisht  në  shfrytëzimin  e  punës  së  skllevërve,  arrin  në  këtë  periudhë  një  shkallë  të  tillë zhvillimi saqë ishte në gjendje të mbulonte jo vetëm kërkesat e popullsi së së këtyre qyteteve, por  edhe  të  botës  ilire  përreth,  gjallëruese  dhe  nxitëse  e  drejtpërdrejtë  e  këtij zhvillimi. Importimet  nga  qytetet  mëma  dhe  Greqia  u  kufizuan  kryesisht  në  sendet  e  luksit  dhe  në veprat  e  arti t.    Dyrrahu  dhe  Apolonia  vepronin  tani  si  njësi  ekonomike  krejt  të  pavarura, duke e shprehur këtë edhe në prerjen e monedhave të tyre të veçanta. Zejtaria u orientua nga  prodhimi  i  sendeve  të  konsumit  të gjerë:  qeramika, veglat e punës, armët që hidheshin në tregun e brendshëm dhe në atë të prapatokës.  Punishtet e prodhimit të  gjerë të  enëve  prej balte,  të  tjegullave e të  tullave,  të punimit  të  gurit  etj., ishin  prona  të skllavopronarëve dhe kishin karakterin e ergasterive antike. Në  marrëdhëniet tregtare me botën  ilire, veç  prodhimeve  bujqësore  e  blegtorale,  lëndës  së drurit  për  ndërti min  e  anijeve  dhe  skllevërve,  për  të  cilat  tregu  grek  kishte  mungesë, vëmendja  e  koloni stëve u përqendrua  në pasuritë minerale  të Ilirisë  së  Jugut. Në  shkrirjen dhe  në përpunimin  e hekurit, të bakrit  dhe  të  argjendit,  ilirët kishin një  përvojë  shekullore, nga  e  cila  përfituan  edhe  kolonistët. Veçanërisht  eksportimi  i  argjendit  që  nxirrej  nga minierat  e  pirustëve  dhe  të  Dardanisë,  u  bë  një  nga  burimet  kryesore  të  pasurimit  e  të lulëzimit  të  dy  kolonive të mëdha, Dyrrahut  dhe Apolonisë.Ai eksportohej kryesisht  në formën e monedhave, të cilat gjetën një përkrahje të gjerë në krahinat e afërta dhe të largëta
Faqe - 37
 
ilire.
Për të nxjerrë fitime sa më të mëdha nga marrëdhëniet tregtare me ilirët, sidomos nga tregtia me  shumicë e lëndëve  të para, e gjithë  kjo  veprimtari  kryhej nëpërmjet një  përfaqësuesi  të veçantë të kolonive, të quajtur poleti.Duke qenë se Dyrrahu dhe Apolonia ishin qendra zejtare e tregtare, bujqësia e blegtoria zinte në to një vend të dorës së dytë. Në rrethet e afërta të qytetit pronarët e pasur kishin tokat e kullotat e tyre me sipërfaqe e prodhi m të kufizuar, sepse kufiri me ilirët nuk shtrihej shumë larg mureve të qytetit. Rendi shoqëror dhe organizim i politik Që  në  fillim  në  kolonitë  helene të bregdetit  ilir  u  vendos  mënyra  antike  e prodhimit.    Në ndarjen  e  shoqërisë  në  kolonitë  rol  të  veçantë  luante  prejardhja  shoqërore  dhe  etnike  e njerëzve. Në  kushte  më  të  privilegjuara  i shte  shtresa  me  prejardhje  aristokrate,  që  kishte qenë shpesh përkrahëse e themelimit të kolonive.  Përbërja shoqërore e shtresave të lira ishte e  larmishme. Krahas  të  mërguarve,  për  arsye  politike  gjatë  luftërave  të  demosit  me aristokracinë  në  metropole,  kishte  fisnikë  të  varfëruar,  zejtarë  të  zhveshur  nga  mjetet  e prodhimit,  fshatarë  të  shpronësuar,  tregtarë  e  detarë. Kjo  masë  e  popullsisë  shtohej vazhdimisht  si  rrjedhim  i  dyndjeve  të  herëpashershme  nga  metropolet. Në  Dyrrah  një kontingjent i madh njerëzish të tillë erdhi në gjysmën e dytë të shek. V. Në  Dyrrah  e  në  Apoloni  shtresa e  skllevërve  përbënte  forcën  kryesore  të  fuqisë  punëtore. Ajo  ndahej  në  tri  kategori:  në  skllevër  të  qytet-shtetit  skllavopronar,  të  cilët  punonin  në punishtet e tjegullave dhe të tullave, në thyerjen, transportimin dhe në skalitjen e gurëve, në përpunimin e  metaleve  e  në  prerjen  e monedhave,  pra  në  punët  më  të rënda. Të  shumtë ishin  edhe  skllevërit  privatë  që  përbënin  kategorinë  e  dytë,  të  cilët  përveç  ergasterive shërbenin edhe në ekonomitë shtëpiake. Një  pjesë  të  popullsisë,  gjithmonë  në  rritje,  e  përbënin  «  të  huajt  »,  kategoria  e  tretë  ose banorët  me  origjinë  ilire.    Këta  në  dhjetëvjeçarët  e  parë  ishin  të  privuar  nga  të  drejtat shoqërore dhe politike. Në  përputhje  me  këtë  përbërje  shoqërore  të  popullsisë,  rendi  politik  në  Apoloni  e  Dyrrah kishte në  fillim karakter  oligarkik.    Pushteti  i  takonte  një  pakice  me  prejardhje aristokrate. Shumica  dërrmuese  e  popullsisë,  ashtu  edhe  ilirët,  duke  mos  bërë  fjalë  për  skllevërit,  nuk gëzonte të drejta në qeverisjen e qytetit. Zhvillimi  i  vrullshëm  ekonomik  i Dyrrahut dhe i  Apolonisë  në  shek. VI-V shoqërohet  me ndryshime në rendin shoqëror e poli tik të dy kolonive, si rrjedhim i një lufte të ashpër sociale e politike. Me zgjerimin e prodhimit zejtar dhe të  shkëm bimit të mallrave me ilirët dhe  me Greqinë,  u  pasuruan  dhe  u  forcuan  ekonomikisht  shtresat  tregtare  e  zejtare  të  kolonive. Këto  shtresa dolën tani  si  forca të pavarura në arenën politike kundër grupi t  oligarkik,  me
Faqe - 38
 
synimin  për  të  marrë  pushtetin  dhe  për  ta  përdorur  atë  në  dobi  të  interesave  të  tyre. Si rrjedhim  i  kësaj,  në  vitin  437  shpërtheu  në  Dyrrah  një  kryengritje  e  demosit,  e  njohur  në historinë antike  për rolin që luajti  në prag të luftës  së Peloponezit.  Në arenën e kësaj lufte përveç  forcave  të demosit dhe  aristokracisë, u  duk edhe  ndeshja e  interesave  të  Korkyrës, prapa së cilës qëndronte Athina dhe Korinthi.  Të dyja fuqitë synonin të përfitonin mundësi më të gjera në tregun ilir. Gjithashtu në këtë ndeshje morën pjesë aktive edhe ilirët fqinjë, të cilët  duke  ndihmuar  aristokratët  e  dëbuar  nga  qyteti,  u  radhitën  me  forcat  që  përkahnin Athinën në luftën kundër lidhjes së Peloponezit. Rrjedhimi kryesor i luftës civile në Dyrrah ishte triumfi i plotë i parimit të ndarjes klasore të shoqërisë,  forcimi  i  polisit  skllavopronar. Pushteti  tani  kalon  nga  rrethi  i  kufizuar  i aristokracisë skllavopronare në duart e gjithë skllavopronarëve si klasë.  Baza shoqërore e tij u zgjerua me pjesëmarrjen e shtresave më të gjera skllavopronare, të pronarëve të punishteve, të tregtarëve etj., duke bërë kështu më të theksuar mënyrën antike të prodhimit.  Që nga kjo kohë  u  forcua  edhe  pozita  shoqërore  e  ilirëve  që  banonin  në  qytet. Një  dukuri  e  tillë  e ngjashme u zhvillua edhe në Apoloni. Këto  ndryshime  u  pasqyruan  edhe  në  përbërjen  dhe  në  funksi onet  shtetërore. Vendin  e krerëve  (fylarkëve)  aristokratë,  në  duart  e  të  cilëve  qe  përqendruar  pushteti  gjatë  regjimit oligarkik,  e  zuri  tani  një  organ  kolegjial,  buleja  (këshilli).    Anëtarët  e  saj  mund  të  ishin  jo vetëm nga fisnikët, por edhe nga shtresat e tjera të skllavopronarëve.  U krijua edhe organi i mbledhjes së përgjithshme të popullit, helieja.  Detyrat kryesore të saj ishin mirati mi i ligjeve, marrja  e  vendimeve  me  rëndësi  dhe  zgjedhja  e  kontrollimi  i  veprimtarisë  së  organeve ekzekutive të qytetit.  Me gjithë pjesëmarrjen e popullit të lirë, edhe ky organ ishte në duart e skllavopronarëve, pa praninë e të cilëve helieja nuk kishte të drejtë të zgjidhte organet e larta ekzekutive  të  qytetit.   Nga  anëtarët  e  bulesë  në  krye të çdo viti  zgjidhej prytani,  i  cili  ishte funksionari  më  i  lartë  civil  i  qytetit.Me  emrin  e  tij  lidheshin  të  gjitha  ligjet,  dekretet  e vendimet me  rëndësi të shpallura gjatë vitit.Me  çështjet  që  kishin të bënin me m brojtjen ushtarake  dhe  me  luftën  merrej  toksarku,  që  ishte  komandanti  i  shigjetarëve. Sekretarit  i binte për detyrë kryesore të kujdesej për ngulitjen mbi gur ose mbi tabela bakri të ligjeve, të dekreteve e vendimeve të marra nga helieja apo organet e larta ekzekutive dhe t’i shpall te ato publikisht.  Të tre hieramnamonët, merreshin jo vetëm me çështjet e kultit, me organizimin e lojërave  e  të  festave,  por  me  sa  duket  edhe  me  çështjet  financiare  të  qytetit.Veç  këtyre kishte edhe nëpunës të tjerë, të  një rangu  më të  ulët, por që në të  vërtetë luanin një rol  me rëndësi në jetën ekonomike. I tillë ishte nëpunësi i ngarkuar me prerjen e monedhave, i cili kishte për  detyrë të kujdesej  si  për sigurimin  e lëndës  së  parë,  ashtu  edhe  për  prerjen dhe shpërndarjen  e  monedhave. Mbi  drahmet  e  argjendta  emri  i  tij  vendosej  krahas  atij  të prytanit.  Një funksionar tjetër ishte poleti që m errej me rregullimin e tregtisë me ilirët. Kulti fetar ishte në harmoni me institucionet shoqërore e politike të qytetit.  Kjo duket edhe nga  shkrirja  e  funksioneve  fetare  me  ato  shtetërore  (hieramnamonët).Hyjnitë  më  të adhuruara në Apoloni ishin Apoloni, që i dha emrin qytetit, hyjnesha ilire e brigjeve u unjisua nga koloni stët me Artemisin; Dionizi ishte hyu i vreshtave etj..  Perënditë kryesore, të cilëve u  faleshin më  shumë dyrrahasit, ishin Zeusi,  Dielli dhe bashkëthemeluesi legjendar i qytetit
Faqe - 39
 
Herakliu.
Kolonitë helene u vendosën në Iliri në rrethanat e marrëdhënieve të ngushta ekonomike me ilirët, që kushtëzoheshin nga interesat reciproke. Fuqizimi i mëtejshëm i kolonive përkon me lindjen e qyteteve ilire dhe me formimin e shtetit ilir. Tek këta kolonitë do të gjejnë një bazë për  t’u  mbështetur  në  synimet  e  tyre  për  çlirimin  e  plotë  ekonomik  dhe  politik  nga metropolet. Nuk kanë munguar  edhe  konfliktet  midis ilirëve  dhe kolonive, me  sa duket, si rrjedhim i shpërdorimeve të kolonistëve në marrëdhëniet me ilirët dhe për kufijtë midis tyre. Këto morën forma të armatosura në luftën e Apolonisë me qytetin ilir Thronion rreth mesit të shek. V dhe në luftën e ilirëve kundër Isës më 385 p.e. sonë. Që  nga gjysma e dytë  e shek. IV p.e.  sonë  historia  e  kolonive  helene  të  bregdetit të  Ilirisë zhvillohet në  marrëdhënie të  ngushta  me  hi storinë  politike  të shtetit  ilir  dhe në  kornizën e saj.
Faqe - 40
 
K R E U    I I I  -   SHTETET ILIRE

Në fundin e shek. V p.e. sonë ilirët hynë në rrugën e zhvillimit skllavopronar. Në shekujt që pasuan e deri në  pushtimin romak  krahinat  më  të përparuara  ilire,  ato jugore, kryesisht  bregdetare,  njohën  zhvillimin e tyre më të lartë shoqëror e politik të pavarur.   Urbanizimi intensiv i kësaj treve dhe zhvillimi që  mori, për
pasojë, mënyra antike e prodhimit në shek. IV-III p.e. sonë çoi në krijimin e një shoqërie antike të mirëfilltë dhe  në  formimin  e  një  vargu  shtetesh  ilire,  të  cilat  u  inkuadruan  në  qytetërimin  e  përparuar  të  botës mesdhetare. Midis formacioneve shtetërore që u formuan në trevën e gjerë ilire, ai që arriti një shkallë të lartë të zhvillimit politik dhe që luajti një rol të shquar në ngjarjet politike të kohës qe Shteti Ilir apo M bretëria Ilire.  Që nga dukja e  këtij  shteti  emrat  ilir  dhe  Iliri  morën,  përveç  kuptimit të  gjerë etnik,  edhe  një  kuptim  të ngushtë politik, që u lidhën me fatet historike të këtij formacioni shtetëror dhe të popullsisë së tij, e cila në burimet e shkruara do të njihet me emrin Illyrii propriedictii (ilirë të mirëfilltë).  Në kohë të ndryshme Mbretëria Ilire ushtroi  pushtetin  e  vet,  natyrisht  me  luhatjet  që  i  imponuan  rrethanat  politike, në  një  territor  të  gjerë  që përfshinte krahinat prej lumit Naretva (N arona) në veri e deri te lumi V josa (Aous), në jug me një shtrirje drejt lindjes deri te liqenet Lyhnide në kufi me M aqedoninë dhe më në veri me M bretërinë Dardane. Në krahinat më jugore ilire u formua një shtet tjetër i rëndësishëm ilir i njohur me emrin Shteti i Epirit, i cili  shquhet  sidomos në ngjarjet politike të fundit të shek. IV  dhe  të çerekut  të parë të shek. III p.e. sonë. Në kohën e shtrirjes më të gjerë  të tij, ai përfshinte tokat prej lumit Vjosa  (Aous)  e deri  në gjirin e Artës (N ikopolit), duke u kufizuar nga jugu me Akarnaninë, kurse nga lindja me Thesalinë e Maqedonisë. Në  këtë  hapësirë  kanë  ekzistuar  si  formacione  shtetërore  të  pavarura  edhe  një  varg  qytetesh  shtete,  si Dyrrahu, Apolonia, Ambrakia, historia politike e të  cilave u zhvillua  herë në  lidhje të  ngushtë  e herë  në kundërshtim me atë të Shtetit Ilir dhe të atij të Epirit.  Në rrethana të caktuara politike lindin gjithashtu formacione më pak  të  rëndësishme në formën e lidhjeve qytetare  (Koinon), si ajo e Bylinëve etj., që kanë një peshë më të vogël në historinë politike të Ilirisë. Në  krahinat  e  brendshme  jugore  dhe qendrore  ilire  u  formuan  tri  mbretëri  të  vogla  ilire:  e  paionëve,  e dardanëve dhe e athamanëve.  E para shfaqet me një shkëlqim të shkurtër në shek. IV p.e. sonë për të rënë pastaj shpejt  nën goditjet  e politikës ekspansioniste  të  shtetit  maqedon, kurse  dy të  fundit  dalin në  arenën politike në shek. III me një rol të parëndësishëm. Popullsitë  ilire  të  krahinave  të  brendshme  qendrore  e  veriore  nuk  njohën  deri  në  fillim  të erës  sonë  një organizim politik shtetëror;  edhe në këtë kohë ato arritën  të organizohen vetëm në federata fisnore, siç është rasti i dalmatëve ose i fiseve të tjera.
Faqe - 41
 
1.  ZHVILLIMI EKONOMIK E SHOQËROR I ILIRËVE NË SHEK. IV P.E. SONË

Lindja e qyteteve dhe e jetës qytetare Zhvillimi  ekonomik  e  shoqëror  i  Ilirisë  gjatë  epokës së hekurit  dhe  veçanërisht gjatë shek. VII-V  p.e.  sonë  kishte  përgatitur  kushtet  për  lindjen  e  qyteteve  dhe  të  jetës  qytetare. Siç dëshmojnë  të  dhënat  arkeologjike,  qytetet  ilire  ngrihen  mbi  bazën  e  vendbanimeve  të fortifikuara  të  epokës  së  hekurit  dhe  të  qendrave  protourbane  që  u  krijuan  si  rezultat  i zhvillimit të zejtarisë, të bujqësisë, të blegtorisë, si edhe të intensifikimit të marrëdhënieve të këmbimit  me  botën  greke. Kjo  dëshmohet  nga  prania  e  gjerë  e  qeramikës  së  importuar korinthike  e  jonike  dhe  më  pas  edhe  nga  prodhimet  e  kolonive  greke  në  Dyrrah  e  në Apoloni, të cilat kishin hyrë në marrëdhënie të ngushta me prapatokën ilire. Lindja  dhe  zhvillimi  i  jetës  qytetare  ishte  një  dukuri  me  karakter  ekonomik  e  shoqëror tërësisht e re.  Thelbi i saj ishte vendosja e ekonomisë antike të tregut që u materializua me krijimin  e  qyteteve  si  qendra  prodhimi  e  shkëmbimi. Kjo  është  e  lidhur  me  shkëputjen  e plotë të zejtarisë nga bujqësia, me krijimin e mënyrës antike të prodhimit dhe me zbatimin e punës së skllavit në degët e ekonomisë. Njofti met më të hershme për  ekzistencën e qyteteve në Iliri i  takojnë mesit  të shek. IV p.e.
sonë.Historiani grek, Diodori, duke  përshkruar fushatat e Filipit II kundër ilirëve thotë se mbreti i  Maqedonisë « u lëshua mbi Ilirinë me një ushtri të fortë, plaçkiti vendin, nënshtroi shumë  qytete  të  vogla  dhe  u  kthye  në  Maqedoni  me  plaçkë  të  madhe  ». Oratori  i  madh, Demosteni,  duke paralajmëruar  athinasit për rrezikun që i kërcënonte nga mbreti maqedon, vë në  dukje  gjithashtu  se  «  Filipi po fortifikonte qytete  në Iliri  ». Pak  më vonë  historianët grekë të shek. II p.e.  sonë Ariani  e Rufi përmendin me emër Polionin  si  qytet  i Dasaretisë, kurse historiani i shek. IV p.e. sonë Theopompi përmend qytetin Oidanton.  Më në fund nga të  dhënat  numizmatike  të  fillimit  të  shek.  IV  p.e.  sonë  mësojmë  emrin  e  një  qyteti  të rëndësishëm ilir, Damastion.  Kuptohet se  origjinën e  këtyre qyteteve, që janë të pranishme në mesin  e shek.  IV p.e.  sonë, (një rast vërtetohet  qysh në  fillim të  këtij  shekulli),  duhet ta kërkojmë pak më parë, d.m.th.  në fundin e shek. V p.e. sonë. Nuk  dihet  me  saktësi  se  ç’paraqesin  në  vetvete  këto  qytete  të  hershme  ilire. Dëshmitë  e autorëve  antikë,  përveç  faktit  që  kumtojnë  ekzistencën  e  tyre,  janë  tepër  të  varfra  për  të ndihmuar që të rindërtohet pamja reale e këtyre qendrave urbane. Edhe  nga  pikëpamja  arkeologjike  nuk  ka  ende  gjurmime  të  tilla,  nëpërmjet  të  cilave  të dallohet qartë qyteti i kësaj kohe.  Megjithatë, prej qyteteve antike, rrënojat e të cilave ruhen në vendin tonë, mund të pohohet se qyteti i mirëfilltë në Iliri formohet kryesisht gjatë shek. IV  p.e.  sonë. Në  këtë  kohë  kemi edhe  dëshmitë  e  qarta  si  nga  burimet  e shkruara,  ashtu edhe nga ato arkeologjike.
Faqe - 42
 
Këto qytete ashtu sikurse vendbanimet e fortifikuara të epokës së hekurit, ngrihen mbi kodra të  mbrojtura  nga  pikëpamja  natyrore,  por  shtrihen  me  sipërfaqe relativisht  më  të  gjera,  që arrijnë deri në 10-20 ha.  Muret e tyre rrethuese janë ndërtuar me një teknikë më të përparuar me  blloqe  shumëkëndëshe,  trapezoidale;  ato  janë  mjaft  të  fuqishme  dhe  me  një  bukuri  të rrallë (Amantia, Klos, Çuka e Aitojt etj.), por sistemi i fortifikimit në përgjithësi është ende i thjeshtë; ai nuk njeh kullat,  rolin e të cilave e luajnë deri  diku kthesat me kënd të drejtë, që bën muri herë mbas here për arsye qëndrueshmërie; edhe portat në këtë sistem janë të pakta e me një mbrojtje më të dobët. Qytetet  e  mëdha  zënë  një  pozitë  qendrore  në  krahinën  që  zotërojnë  dhe  shtrihen  në  një hapësirë prej 30-40 ha, siç është rasti i Bylisit, i Antigonesë, i Lisit etj., dhe janë të mbrojtura me mure të fuqishme. Duke folur për qytetet  e  kësaj kohe  Diodori i  quan  ato me termin  polisma, që do të  thotë qytete të vogla, me  sa duket ende  në shkallën fillestare  të zhvillimit të  tyre. Demosteni, në shek.  IV  p.e.  sonë  përkundrazi,  përdor  termin  poleis  që  do  të  thotë  qytet. Ndryshimi  që vërehet në termat e përdorur prej këtyre dy autorëve nuk duket të jetë i rastit; ai shpreh me sa duket një diferencim që u bëhet këtyre qendrave urbane ilire dhe që lidhet me karakterin e tyre. Pak dritë mbi këtë çështje hedh pohimi i Arianit, i cili e quan Pelionin si « qytetin më të fortë  » midis qyteteve  të  Dasaretisë. Duket  se  disa  qytete  kishin  mundur të ecnin  përpara dhe  të dalloheshin prej të  tjerave.   Interes  të veçantë  paraqet në  këtë drejtim Damastioni, i cili  është  dhe  i  pari  qytet  ilir  që  pret  monedha. Burimet  tregojnë  se  ky  qytet  gjendej  në shpinë të zonës bregdetare, diku midis kësaj zone dhe liqeneve lynkeste. Duke folur për këtë Straboni  në  shekullin e parë  shkruan kështu: « Pas Epidamnit  dhe Apolonisë  gjer  te  malet Keraune  ndodhen  bylinët,  taulantët,  parthinët  dhe  brygët;  aty  afër  gjenden  dhe  minierat  e argjendit në  Damasti on,  mbi  të  cilat  diestët  vendosën sundimin  e tyre,  si  dhe  enkelejtë,  të cilët i quajnë dasaretë; afër këtyre vijnë lynkestët...». Mungesa e të dhënave më të sigurta ka penguar  që  ky  qytet  të  lokalizohet  me  saktësi,  por  duke  u  ni sur  nga  arsenali  i  gjetjeve  të monedhave të tij, ai duhet kërkuar në krahinat e brendshme ilire, diku në lindje  të Drinit të Sipërm. Pasazhi i Strabonit ka një rëndësi të veçantë dhe për një fakt tjetër.  Ai tregon se Damastioni qe një  qytet  që  lindi  dhe  u  zhvillua  në një  zonë  të  pasur  me  miniera, të  cilat,  me  sa  duket përbënin  edhe  bazën  ekonomike  të  tij. Shfrytëzimi  i  tyre  dhe  zhvillimi  i  zejtarisë  së përpunimit të metaleve qenë degët kryesore  të kësaj ekonomie.  Karakteri i saj bëhet i qartë edhe nga simbolet që mbajnë monedhat e qytetit, të cilat paraqesin midis të tjerash çekanin e minatorit dhe shufrat metalike. Damastioni  është, kështu,  shembulli  i  një  qyteti  zejtar  të  përparuar  të  kësaj  kohe,  por padyshim jo i vetmi.  Pelioni shfaqet në burimet, jo vetëm si qyteti më i fortë midis qyteteve të Dasaretisë, por edhe si kryeqendër apo qendër rezidenciale e mbretit ilir. Ka mundësi që qytetet e tjera  më  të vogla, ato  që Diodori  i quan polisma,  do  të kenë qenë  qendra  njësi sh gjeografiko-ekonomike, ku do të ketë mbisunduar ekonomia bujqësore-blegtorale me ndonjë
Faqe - 43
 
degë të kufizuar të zejtarisë. Zejtaria, bujqësia e blegtoria Lindja e qyteteve i dha një shtytje të re zhvillimit të degëve të  ndryshme  të ekonomisë ilire. Zejtarinë  e  shfrytëzimit të minierave  dhe të  përpunimit të metaleve ilirët e njihnin dhe  më parë,  por  asnjëherë  si  tani ajo  nuk  paraqitet si  degë  e  veçantë  e  një  qyteti, siç  është  rasti  i Damastionit. Në  shek.  IV  në  zejtarinë  e  punimit  të  metaleve  nuk  vihet  re  ende  ndonjë ndryshim cilësor, fjala vjen në punimin e veglave të punës, të armëve apo të zbukurimeve, në krahasim me shekujt pararendës.  Por tani mund të flitet për një veprimtari më të gjerë e më intensive si në shfrytëzimin e minierave, ashtu edhe në prodhimtarinë e degëve të veçanta të zejtarisë  metalpunuese. Bie  në  sy  në  mënyrë  të  veçantë  rritja  e  prodhimit  të  armëve,  që përbëjnë në këtë kohë gjetjet më të shumta nëpër nekropolet në krahasim me zbukurimet. Megjithatë,  nuk  pati  ndonjë  përparim,  në  fushën  e  zejtarisë  së  prodhimit  qeramik,  madje importi e dobësoi për një kohë këtë degë të zejtarisë ilire. Ndërkaq  në  fushën  e  ndërtimeve  ndodh  një  revolucion  i  vërtetë.    Mjeshtrat  e  ndërtimit shquhen në shek. IV për aftësitë e tyre arkitektonike e teknike dhe për  njohuritë e thella në fushën e artit të fortifikimeve, që i zbatonin në nivelin më të përparuar të kohës, ashtu si në shumë  vise të  tjera të  botës mesdhetare.   Muret  rrethuese  të qyteteve të ndërtuara në  stilin poligonal janë dëshmia më e qartë e arri tjeve në këtë fushë. Të  dhënat  për  bujqësi në  dhe  blegtorinë  e  ilirëve  për  shek. IV  janë  të  varfra.Autorët bashkëkohës, si Ari stoteli, Skymni, Ariani etj., nuk bëjnë tjetër veçse përsërisin Hekateun, për shkak  të  njohjes  ende  të  pamjaftueshme  të  Ilirisë;  megjithatë  Iliria  për  autorët  grekë  ishte vendi i një bujqësie e blegtorie të  zhvilluar, tokat  pjellore të  së cilës shfrytëzoheshin vende-vende  në  mënyrë  intensive  dhe  që  krahas  kul turave  bujqësore  (rritja  e  ullirit,  kopshtaria  e bletaria), në kullotat e pasura rritnin bagëti të mira të racës. Të dhënat arkeologjike i vërtetojnë këto njoftime.  Parmenda e paraqitur në buzët e një pitosi gjetur në fushën e Korçës, si dhe figurat simbolike të paraqitura në monedhat e Dyrrahut e të Apolonisë, apo në monumentet varrimore të kohës,  si kalliri i grurit, dega e  ullirit, bistaku i rrushit,  bleta, lopa  si  dhe briri i  bollëkut, simbol  i  pjellorisë  dhe  i  begatisë, u bëjnë  jehonë pasurive të tokës ilire dhe zhvillimit që kishin marrë bujqësia e blegtoria ilire në këtë kohë. Tregtia dhe qarkullim i m onetar Si  rrjedhim  i  zhvillimit  të  zejtarisë  dhe  të  degëve  të  tjera  të  ekonomisë  ilire  u  zgjeruan shkëmbimet  dhe  tregtia. Gjetjet  arkeologjike  dëshmojnë  për  një  shtrirje  të  gjerë  të prodhimeve të  zejtarisë  ilire.Tipat standardë  të  armëve, të  zbukurimeve  dhe  të enëve  prej balte që përsëriten në gjetjet nga një krahinë në tjetrën, dëshmojnë për marrëdhënie intensive midis  popullsisë  së  krahinave  të  ndryshme  dhe  për  një  zhvillim  të  konsiderueshëm  të këmbimeve midis tyre.
Faqe - 44
 
Një  zhvillim  më  të  gjerë  morën  në  këtë  kohë  shkëmbim et  me  botën  greke.    Jo  më  kot pasuritë  minerale  dhe  disa  prodhime  bujqësore  tërhoqën vëmendjen  e  autorëve  antikë  të kësaj  kohe.  Duket se këto prodhime  ishin  ndër artikujt kryesorë të eksportit ilir. Një vend me rëndësi zinin këmbimet me kolonitë greke të bregdetit Adriatik dhe qytetet e Halkidës, të cilat  merrnin nga  Damastioni argjendin për prerjen  e monedhave të  tyre, kurse  nga  tokat  e afërta  të  Atintanisë  serën,  që  u  duhej  për  ndërtimin  e  anijeve  dhe  lyerjen  e  enëve  të transportit. Kundrejt  tyre  ilirët  merrnin prodhime luksi  të  artizanatit  grek, midis  të  tjerave prodhime  atike  e  italike. Krahas  prodhimeve  të  Dyrrahut  e  të  Apolonisë,  enët  e  këtyre qendrave janë gjetje jo të rralla në vendbanimet e zonës bregdetare.  Por ato fillojnë të duken më dendur edhe në krahinat e brendshme ilire.  Pas Trebenishtit ato shfaqen edhe në luginën e mesme të Drinit, në afërsi të Kukësit e të Krumës.  Këto prodhime arrijnë këtu nëpërmjet rrugëve  tregtare  të  shkelura  qysh  në  shek.  VI-V,  duke  ndjekur  luginat  e  lumenjve  me pikënisje si nga qendrat e bregut Adriatik, ashtu edhe të Egjeut. Monedhat e  argjendit  përdoren gjerësisht si ekuivalent shkëmbimi.Në  krahinat bregdetare gjejnë  një  përhapje  të  madhe  monedhat  e  Dyrrahut  e  të  Apolonisë,  kurse  në  ato  të brendshme  dhe  lindore  monedha  e  Damastionit. Gjetjet  e  deritanishme  tregojnë  se  kjo monedhë  qarkulloi  në  një  zonë  të  gjerë  që  përfshinte  krahinën  e  diestëve,  penestëve  dhe pjesërisht atë të lynkestëve. Prerja  dhe  hedhja  në  treg  e  monedhave  nga  një  qytet  ilir  si  Damastioni  është  një  fakt  me rëndësi të veçantë. Ai tregon se tani, në pjesën e parë të shek. IV p.e. sonë, krahas Dyrrahut dhe  Apolonisë,  të  cilat  me  monedhat  e  tyre,  qysh  nga  shek.  V  p.e.  sonë  kishin  mbuluar krahinat e afërta të ultësirës bregdetare dhe i kishin tërhequr ato në orbitën e marrëdhënieve skllavopronare, një qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u bë qendër e rëndësishme ekonomike e krahinave të brendshme.  Ai hodhi në treg monedhën e vet  dhe me këtë shënoi shtrirjen e mëtej shme  të  sistemit  monetar  në  krahinat  e  brendshme  të  Ilirisë  Jugore. Ekonomia monetare theu kështu dhe në këtë pjesë të Ilirisë ekonominë e prapambetur natyrore, për t’i hapur rrugën një sistemi të ri ekonomik, skllavopronarisë. Vendosja e skllavopronarisë Me lindjen e qyteteve u krijua edhe një popullsi qytetare, e cila më parë nuk njihej.  Burimet nuk e bëjnë të qartë përbërjen dhe karakterin e kësaj popullsie, por meqë qytetet ishin qendra ekonomike dhe administrative, edhe popullsia e tyre përbëhej nga masa e gjerë e prodhuesve zejtarë, bujq e  blegtorë, nga pronarët e punishteve zejtare,  tregtarët  dhe aristokracia e vjetër fisnore që përbënte parinë  e  qytetit.   Si  e tillë,  popullsia e qytetit paraqitej  e  diferencuar  në shtresa shoqërore, me interesa të  ndryshme. Prej tyre, pronarët  e  punishteve dhe tregtarët formonin  shtresën  e  re  të  pasuruar,  e  cila  zhvendos  përfundimisht  në  plan  të  dytë aristokracinë e vjetër fisnore. Si qendra ekonomike e politike m ë vete qytetet i rrethonte një popullsi fshatare e lidhur me ta nëpërmjet interesave ekonomikë të ndërsjelltë.  Në burimet këto popullsi njihen akoma si
Faqe - 45
 
fise  të mëdha apo të  vogla,  por  fisi  nuk ka më  kuptimin  e tij klasik. Vetë dukja e qyteteve dhe  prerja e  qarkullimi i  monedhave janë elemente që nuk pajtohen me  rendin fisnor, ato i japin bashkësisë një përmbajtje të re nga pikëpamja e marrëdhënieve ekonomike e shoqërore. Ashtu  si  në  Maqedoni,  edhe  në  Epirin  fqinjë  të  kësaj  kohe,  shumica  e  popull sisë  në  Iliri jetonte në fshatra; qytetet ishin ende në numër të vogël.  Masën kryesore të kësaj popullsie e formonte fshatarësia  e  lirë,  por burimet bëjnë  fjalë  edhe për një  popullsi  fshatare  të  varur. Theopompi  në  veprën  e  tij  «  Filipika  »  shkruan  se  «  ardianët  kanë  300  mijë  prospelatë  si helotë...  ». Me  prospelatë  autorët  e  vjetër  kuptonin  një  popullsi  të  varur  që  merrej  me punimin e tokës dhe që u  jepte zotëruesve të  saj si detyrim  një pjesë të prodhimi t. Duke i krahasuar  prospelatët  e  ardianëve  me  helotët  e  Spartës,  Theopompi  e  përcakton  edhe  më mirë  gjendjen  e  tyre  sociale.    Me  sa  duket  edhe  këta  ishin,  sikurse  helotët,  një  popullsi  e nënshtruar  që  pas  pushtimit  ishin  shpronësuar  dhe  ishin  kthyer  në  gjendje  vartësie. Nuk kemi  prova nëse kjo ishte një popullsi e huaj apo një fis tjetër ilir që pësoi këtë fat; numri i tyre gjithashtu duhet të jetë i tepruar, por mbetet i padiskutueshëm fakti që kemi të bëjmë me një masë popullsie mbi të cilën ushtrohet shtypje ekonomike dhe politike. Midis  ilirëve  ky  nuk  ishte  një  fenomen  i  veçantë  për  ardianët. Një  shekull  më  vonë Agatharkidi  në  veprën  e  tij  «  Evropaikon  »  do  të  pohojë  se  «  dardanët  kanë  kaq  shumë skllevër (ai i  quan  këta  me emrin « dullos »), sa dikush kishte  1 000, kurse  të tjerë edhe  më shumë.  Secili nga këta në kohë paqeje punon tokën, kurse në kohë lufte merr pjesë në ushtri duke pasur si prijës zotin (« despotes ») e tij ». Edhe pse Agatharkidi përdor termin dullos, shpjegimet e mëtejshme e bëjnë të qartë se kemi të  bëjmë  me  një  popullsi  të  tipit  të  prospelatëve  ardianë. Nuk  ka  asnjë  dyshim  që  termi «  dullos  » përdoret këtu  me  kupti min  më  të  gjerë,  ashtu  sikurse  ndodh  shpesh që  autorët antikë i quajnë helotët « dullë të lakeldemonëve ». Një rast tjetër është ai që përmend Atheneu, për penestët.  Sipas tij « thesalët quajnë penestë jo ata  që  lindin  skllevër, por  ata që  shtihen  në dorë me anë  të luftës ».  Dihet  se me  emrin penestë quhej një fis i tërë në territorin e Mbretërisë Ilire.  Përkufizimi i Atheneut të çon në përfundimin se popullsia e këtij fisi duhet të ketë qenë e ngjashme nga pikëpamja e gjendjes shoqërore me prospelatët e ardianëve dhe dullët e dardanëve. Prania e një  popullsie të tillë  të varur e të  shfrytëzuar ekonomikisht  midis ilirëve,  është një dëshmi  e  rëndësishme  për  të  përcaktuar  karakterin  dhe  strukturën  e  shoqërisë  ilire. Siç tregojnë  të  dhënat  e  autorëve  antikë,  popullsia  e  varur  e  tipit  prospelatë-helotë-penestë përfaqësonte në këtë kohë në Iliri një  formë të hershme të  skllavërisë që ekzistonte në disa nga popullsi të kryesore ilire.  Kjo kategori njerëzish përdorej në masë në punimet bujqësore dhe mbase edhe në shfrytëzimin e minierave.  Zotërit e tyre (despotët) duket se banonin në qendrat  e vogla  të fortifikuara ose  në qytete.   Kohën më të  madhe  ata  e  kalonin në  luftëra dhe jo rrallë me dëfrime.  Theopompi na thotë se sunduesit e prospelatëve ardianë « çdo ditë deheshin,  bënin  mbledhje  dhe  shtroheshin  në  gosti,  të  dhënë  pas  të  ngrënit  e  të  pirit  ». Pjesën  tjetër  të popullsisë  e përbënte masa e fshatarëve  të lirë që luante, me  sa duket, ende
Faqe - 46
 
një rol kryesor në prodhimin shoqëror.Përveç përfitimit nga puna e popullsisë vendase, shtresa e pasur siguronte të mira  materiale nëpërmjet grabitjes kolektive të popujve fqinjë me anë të luftërave.Tributet e përvitshme që detyroheshin të paguanin popujt e nënshtruar tregojnë se këto grabitje kryheshin në mënyrë sistematike. Kështu në shek. IV p.e. sonë, shoqëria ilire paraqitet si një shoqëri e ndarë në klasa e shtresa shoqërore.  Kjo shoqëri njihte atëherë format e hershme të varësisë skllavopronare, prandaj edhe ishte një shoqëri skllavopronare.  Lindja e qyteteve ndihmoi për thellimin e diferencimit shoqëror,  sepse duke  u  bërë  qendra të rëndësishme  të  zejtarisë  dhe të tregtisë ato  i  dhanë hov rritjes së prodhimit, shkëmbimit me para dhe shfrytëzimit të punës së huaj. Pa mbivlerësuar peshën dhe rolin e qytetit ilir në këtë periudhë të hershme mund të thuhet se ai vepron jo vetëm si bartës i skllavopronarisë, por edhe si përçues i saj në botën fshatare që e  rrethon. E  lidhur  me  qytetin  me  anë  të  marrëdhënieve  ekonomike  dhe  e  varur  prej  tij përmes këtyre marrëdhënieve, bota fshatare ilire, sidomos ajo që ndodhej rreth qyteteve nuk është  më  bota  e  organizimit  fisnor. Ajo  njeh  tani  marrëdhënie  vartësie  në  formën  e skllavërisë së tipit helot. Kështu,  në  shek.  IV  qyteti  ilir  na  paraqitet  me  një  rol  e  peshë  të  ndjeshme  në  jetën ekonomike e shoqërore të Ilirisë.  Si i tillë ai shërbeu si bazë e organizimit politik shtetëror.

2.  MBRETËRIA E PARË ILIRE.  DINASTIA E BARDHYLIT (FILLIMI I SHEK. IV-335 P.E. SONË)
Ardhja në fuqi e Bardhylit Shekulli i ri, i katërt, i gjen përsëri ilirët në konflikt me fqinjët e tyre maqedonë për çështjen e Lynkestisë. Në  vitet  e  fundit  të  sundimi t  të  mbretit  maqedon,  Arhelaut,  në  kapërcyell  të shekullit, u zhvillua një luftë e re midis ilirëve  dhe  maqedonëve për  këtë krahi në.   Në këtë luftë mbreti i lynkestëve, Arrabeu, kishte si aleat mbretin Syra.  Ari stoteli, që e përmend këtë fakt,  nuk e cilëson origjinën etnike të  Syras,  por burimet e tjera e bëjnë  të qartë se  ai ishte mbreti i ilirëve.  Aleanca midis tij dhe Arrabeut ka të ngjarë ta ketë zanafillën e saj në ngjarjet e  vitit  423  p.e.  sonë  dhe  duket se ka  qenë përforcuar  me një  martesë dinastike midis  Syras dhe  një  vajze  të  Arrabeut.    Rezultatet  e  kësaj  lufte  nuk  njihen,  por  ngjarjet  e  mëpastajme tregojnë se nuk ndodhi ndonjë ndryshim në gjendjen ekzistuese. Vrasja e mbretit Arhelau (viti 399  p.e. sonë), shënoi për Maqedoninë  fillimin e një periudhe trazirash që zgjatën katër dekada me radhë.  Kontradiktat e brendshme që u bënë shkak për këtë  vrasje  dhe  për  intrigat  e  mëvonshme  dinastike,  krijuan  rast  për  hapjen  e  konflikteve midis  Maqedonisë  dhe  fqinjëve  të  saj. Në  fillim  të  sundimit  të  Amyntës  II,  që  pasoi
Faqe - 47
 
Arhelaun, u duk sikur konflikti iliro-maqedon gjeti një zgjidhje.  Martesa e Amyntës me një bijë të mbretit Syra, të quajtur Eurydike, që ishte në të njëjtën kohë edhe mbesë e Arrabeut, fsheh  në  vetvete faktin  që midis ilirëve  e  maqedonëve ishte arritur një marrëveshje pajtimi për çështjen e lynkestëve. Por  kjo  gjendje  nuk zgjati  shumë.  Ilirët,  interesat e të  cilëve ishin ndeshur prej kohësh  me ato të Maqedonisë në Lynkesti, ishin të interesuar për dobësimin e mëtejshëm të Maqedonisë dhe  jo  për  pajtim.    Rasti  i  volitshëm  për  ta  arritur  këtë  qëllim  paraqitet  pikërisht  tani,  që Maqedoninë e kishte pushtuar vala e turbullirave të brendshme.  Në vitin 393 p.e. sonë, ilirët u  dyndën  në Maqedoni,  pushtuan  një pjesë të  saj  dhe  pasi dëbuan  Amyntën, vendosën  në fron  një  farë  Argeu,  që  thuhet  se  zbriste  prej  dinastisë  së  lynkestëve.    Nën  presionin  e pushtimit ilir, një pjesë e tokave të Maqedonisë Lindore me pëlqimin e mbretit të rrëzuar hyri
në  Lidhjen  e  Olinthit.    Amynta  u  strehua  në  Thesali dhe vetëm pas  dy vjetësh  mërgimi,  ai mundi të kthehej në vend me ndihmën e thesalëve, të cilët preferonin më mirë sundimin e tij se atë të Argeut që përkrahej nga ilirët.  Paqen me ilirët ai qe detyruar ta blinte me një tribut vjetor që do t’ua paguante atyre. Rrethanat në të cilat ndodhi ky ndryshim në marrëdhëniet e vendosura së fundi midis ilirëve dhe maqedonëve nuk janë të qarta.Dihet vetëm se ngjarjet e mëpastaj me nuk janë të lidhura me  Syran,  por  me  emrin  e  një  mbreti  të  ri  ilir,  të  quajtur  Bardhyl. Megjithëse  emri  i  tij shfaqet në burimet shumë më vonë, në ngjarjet e vitit 359 p.e. sonë, prapë se prapë duket se ai  i udhëhiqte  ilirët shumë  kohë përpara. Sipas  këtyre  burimeve  Bardhyli jetoi  një kohë  të gjatë dhe kur u ndesh me Filipin II (359 p.e. sonë), ose pak më vonë, ishte në një moshë të thyer, 90 vjeçare.  Interes të veçantë lidhur me figurën e tij kanë lajmet që e paraqesin si një mbret  me  prejardhje  të  ulët,  në  fillim  qymyrxhi  e  pastaj  kryengritës  (latro), që  e pat  fituar pushtetin me forcë  dhe që gëzonte simpatinë e luftëtarëve, meqenëse  në ndarjen  e  plaçkës ishte i drejtë e i paanshëm.  Këto njoftime e paraqesin atë jo si një trashëgimtar të Syras, por si një përmbysës të tij.  Vetëm duke pranuar këtë fakt, mund t’i jepet një shpjegim ndryshimit që ndodhi në marrëdhëniet e ilirëve me maqedonët në vitin 393 p.e. sonë.Duket se në Iliri forca të reja,  në të cilat rol të  rëndësishëm  ka pasur Bardhyli, e kundërshtuan  marrëveshjen me Amyntën II, rrëzuan Syrën dhe invaduan Maqedoninë.  Pra, duhet të ketë qenë Bardhyli ai  që  udhëhoqi  ilirët  në fushatën  e vitit 393 p.e. sonë kundër  Amyntës dhe e detyroi atë t’i paguante tribut vjetor. Qe përsëri ai që theu përpjekjet e Aleksandrit II në vitin 369 dhe të Perdikës III më 360 p.e. sonë për t’u çliruar nga kjo gjendje. Tentativa e Perdikës përfundoi me  dështim të plotë. Ai mbeti në  fushën e  betejës së  bashku  me 4  000 maqedonë  të tjerë. Kjo  qe  humbja  më  e  rëndë  që  pësuan  maqedonët  në  vargun  e  përpjekjeve  të  tyre  për  t’u çliruar nga ilirët. Gjatë  gjysmës  së  parë  të  shek.  IV p.e.  sonë  burimet  përmendin  edhe  një  ngjarje  tjetër  me rëndësi. Në  vitin  385  p.e.  sonë  ilirët  përfunduan  një  aleancë  me  tiranin  e  Syrakuzës, Dionizin.  Ndërmjetës për këtë u bë mbreti i molosëve, Alketa, i cili qe dëbuar nga vendi i tij prej partisë filospartane dhe qe strehuar në Sirakuzë. Qëllimi i marrëveshjes ishte rivendosja e  Alketës  në  fronin  molos. Të  dyja  palët  qenë  të  interesuara  për  këtë,  sepse  ilirëve  kjo aleancë u siguronte dobësimin  e ndikimit spartan dhe rrjedhimisht të atij maqedon në Epir,
Faqe - 48
 
kurse Dionizit i jepte m undësi të forconte pozitat e tregtisë sirakuzane në brigjet e Adriatikut e  të Jonit. Në tregimin  e  tij  Diodori vinte  në dukje se  Dionizi  u  dërgoi  ilirëve një  ndihmë ushtarake prej 2 000 vetash dhe 5 000 armë « meqenëse ilirët ishin në luftë ». Por nuk thotë se me cilët luftonin ilirët në këtë kohë.  Është supozuar se Diodori e ka fjalën për luftën që përfundoi me dëbimin e Amyntës, por kjo ngjarje me të drejtë është datuar në vitin 393 dhe jo më 385. Nuk qëndron as pikëpamja se ilirët qenë duke luftuar me molosët, kur Dionizi u dërgoi ndihmën dhe se ky e shfrytëzoi këtë luftë vetëm për të kthyer Alketën. Vetë Diodori e  ka  sqaruar  këtë  fakt  kur pohon  se ilirët hynë  në Epir pasi u erdhi kjo  ndihmë dhe « pasi mblodhën  një fuqi  të  madhe  ». Në  këtë  rast  duhet  të  jetë  fjala për faktin  se ilirët ishin  në gjendje lufte  pothuajse  të  pandërprerë  me  fqinjët e  tyre,  maqedonët.Ndihma  ushtarake  e Dionizit  duket  se  i lehtësonte  pak  ilirët  nga  kjo  barrë. Ky  fakt  dhe  pjesëmarrja  aktive  në aksion kundër molosëve për të sjellë në  fronin e tyre Alketën e vuri Sirakuzën  në pozitën e aleatit të ilirëve kundër armiqve tradicionalë të tyre, maqedonëve.  Megjithatë forcat kryesore në  këtë  aksion  ishin  ato  ilire;  ushtarëve  të  Dionizit  nuk  iu  caktua  ndonjë  rol  i  pavarur, përkundrazi  Diodori  thotë  se  «  ushtrinë  që  u  erdhi  në ndihmë ilirët  e  përzien me  trupat e tyre  ». Ndërmarrja  përfundoi  me  sukses  të  plotë. Në  betejën  e rreptë  që  u  zhvillua  ilirët dolën  fitues  dhe  molosët  lanë  në  fushën  e  luftës  shumë  të  vrarë.Ndihma  që  u  dërguan spartanët  nuk  u  solli  ndonjë  dobi  molosëve  dhe  Alketa  zuri  përsëri  fronin  e  vet  në Mbretërinë Molose.  Kjo ngjarje sqaron politikën që Bardhyli ndiqte me fqinjët perëndimorë. Me sa duket, aleanca me Syrakuzën ishte për të një mbështetje e shëndoshë në luftën kundër Maqedonisë. Fushata maqedone kundër M bretërisë Ilire Në vitin 359 Maqedonia mundi të dalë përsëri në fushë të betejës kundër ilirëve, por tani ajo e  kishte kapërcyer  gjendjen  e  kaosit  të  brendshëm  politik  dhe  kishte mënjanuar  rrezikun e sulmit  nga  kundërshtarët  e  tjerë. Sundimtari  i  ri  i  saj,  Filipi  II,  filloi  fushatën  kundër Mbretërisë Ilire pasi i shte pajtuar me Athinën dhe kishte larguar rrezikun trak e paion. I çliruar, në këtë mënyrë, Filipi u sul kundër ilirëve me një ushtri të madhe, të përbërë prej 10 000 këmbësorësh të armatosur rëndë dhe 600 kalorësish. Bardhyli i doli përpara armikut me një  ushtri  po  kaq  të  madhe,  10  000  këmbësorë  të  zgjedhur  dhe  500  kalorës. Megjithatë, mbreti plak e çmoi këtë radhë të pafavorshme ndeshjen e armatosur me maqedonët dhe bëri përpjekje  për  marrëveshje. Ai  i  propozoi  Filipit  paqe,  me  kusht  që  të  dy  palët  të  mbanin qytetet që kishin në zotërim në atë kohë; Filipi nuk e pranoi dhe kërkoi që ilirët t’i lironin të gjitha  qytetet  që  i  kishin  pushtuar  Maqedonisë. Meqenëse  nuk  u  arrit  marrëveshja,  filloi përleshja. Të dy ushtritë u ndeshën me ashpërsi të madhe.  Ushtria ilire i përballoi për mjaft kohë sulmet e armikut.  Goditjeve të falangës maqedone Bardhyli u kundërvuri formacionin luftarak me radhë të shtrënguara në trajtë kuadrati. « Në  krye, -  shkruan Diodori, - fitorja nuk  anoi as nga njëra, as  nga  tjetra palë, dhe kështu vazhdoi për një kohë të gjatë, sepse të dy ushtritë luftuan me një trimëri të rrallë.  Nga të dy anët u vranë shumë veta dhe ca më shumë u plagosën ». Megjithëse maqedonët e fituan më në fund betejën, Filipi e pa se nuk qe në gjendje ta ndiqte armikun.  Më vonë ilirët dërguan
Faqe - 49
 
përfaqësues  dhe  përfunduan  paqen,  pasi  liruan  të  gjitha  qytetet  e  Maqedonisë  që  kishin pushtuar.   Diodori bën  të qartë  edhe faktin  se për cilat toka ishte fjala,  kur  thotë se,  pasi i vuri nën zotërimin e tij gjithë banorët gjer në liqenin Lyhnid, Filipi u kthye në Maqedoni. Me këtë betejë, ai zgjidhi përfundimisht çështjen e Lynkestisë dhe e ndryshoi gjendjen në kufijtë perëndimorë në favor të Maqedonisë. Në  kushtet  e  krijuara rishtas  ilirët  u  përpoqën  të  dilnin  nga  gjendja  e  krijuar  duke  kërkuar aleatë kundër Maqedonisë.  Në vitet e fundit të jetës së tij Bardhyli u drejtua në jug, kundër molosëve, të cilët ndërkaq ishin afruar me Filipin, duke  synuar që t’i shkëpuste nga ndikimi maqedon.    Ushtria  ilire  invadoi  tokat  molose,  por  ndeshi  në  një  qëndresë  të  fortë  dhe  u detyrua të tërhiqej.  Në vitin 356 p.e. sonë ky synim u përsërit në përpjekjen për një aleancë të gjerë antimaqedone.  Këtë ngjarje Diodori e përshkruan kështu: « tre mbretër, ai i Trakisë, i Paionisë dhe i Ilirisë, ishin bashkuar për të sulmuar Filipin.  Këta mbretër fqinjë e shikonin tërë  smirë  rritjen  e  fuqisë  së  Filipit  dhe  duke  qenë  se  nuk  ishin  aq  të  fortë  për  ta  luftuar veçmas, u lidhën ndërmjet tyre me shpresë që t’ia arrinin më lehtë qëllimit ».  Por ata ishin të zënë me grum bullimin e ushtrisë, kur ai i zuri në befasi dhe i theu para se të bashkonin forcat e  tyre.    Ky  lajm  vërtetohet  edhe  me  një  mbishkrim  atik,  që  përkujton  përfundimin  e  një koalicioni midis Athinës dhe tre mbretërve të përmendur më lart.  Në këtë akt zyrtar mbreti i ilirëve quhet Grabo.  Midis mendimeve të ndryshme që janë shfaqur rreth figurës së tij, duket më  i  pranueshëm  supozimi  sipas  të  cilit  Grabo  ka  qenë  pasardhës  i  Bardhylit,  që  në  këtë kohë duhet të ketë vdekur. Frenimi  që  arriti  t’u  bënte  ilirëve  nuk  e  kënaqte  Filipin. Ai  nuk  e  ndiente  veten  të  qetë sidomos kur lufta për vendosjen e hegjemonisë maqedone në Greqi kërkonte gjithë energjitë dhe forcat e  tij.  Për t’u siguruar nga sulmet e shtetit ilir, Filipi u mundua ta vinte këtë shtet në pozita mbrojtjeje. Prandaj, në vitin 344 p.e. sonë, e sulmoi përsëri Ilirinë me një ushtri të fortë. Këtë radhë ilirët udhëhiqeshin nga mbreti Pleuria.  Ata i bënë nj ë qëndresë të ashpër dhe  i  shkaktuan  armikut  humbje  të  rënda.    Vetë  Filipi  mbeti  i  plagosur  dhe  në  fushën  e betejës  ranë  shumë  nga  rrethi  i  tij  i  afërm. Megjithatë,  ai  mundi  të  hyjë  në  Iliri  dhe  të pushtojë di sa qytete, të cilat më vonë i fortifikoi dhe vendosi në to garnizone. Pasi shkretoi vendin, Filipi u kthye në Maqedoni me plaçkë të madhe.  Në burimet nuk thuhet se deri ku mundi të ketë arritur dhe për cilën pjesë të vendit është fjala kur flitet për qytetet e pushtuara, por dihet nga pohimet e Isokratit se në bregdet nuk mundi të dalë.  Ka të ngjarë që ai të ketë vënë  dorë  mbi  një  pjesë  të  krahinës  së  banuar  nga  fisi  i  dasaretëve  dhe  si  kufi  të  kenë shërbyer  ato  që  në  burimet  quhen  malet  e  Ilirisë  ose  të  taulantëve  dhe  që  mund  të identifikohen me vargun e maleve të Polisit, të Kamjes dhe të Ostrovicës. Kryengritja e vitit 335 p.e. sonë Pas vdekjes së Filipit II, ilirët e krahinave të nënshtruara ngritën krye  në vitin 355 p.e. sonë kundër  pasardhësit  të  tij,  Aleksandrit,  kur  ky  ndodhej larg  vendit,  duke  luftuar me  tribalët dhe  popullsi të tjera veriore. Këtu Aleksandrit i erdhi lajmi i kësaj lëvizjeje në Iliri.  Kliti, i biri i Bardhylit, ishte shkëputur prej tij dhe me të ishte bashkuar edhe Glaukia, mbret i ilirëve taulantë.  Si mësoi se Kliti kishte pushtuar qytetin Pelion, Aleksandri u drejtua me forcat e tij
Faqe - 50
 
kundër këtij qyteti. Rufi dhe Ariani që bëjnë fjalë  për këtë ngjarje,  përshkruajnë me  hollësi pozicionin e qytetit, vendosjen e forcave kundërshtare dhe stratagjemat që përdorën të dyja palët. Sipas tyre Pelioni ishte një qytet i Dasaretisë, buzë lumit Eordai, dhe më i forti në këtë vend. Ushtria  ilire  ishte  ndarë  në  dy  pjesë:  garnizoni  që  mbronte  qytetin  dhe  repartet  e lëvizshme që kishin zënë rrugët dhe majat përqark tij.  Aleksandri vendosi t’i shkëpusë lidhjet midis  tyre;  ngriti  lëmin  pranë  qytetit  dhe  filloi  ndërtimin  e  një  muri  që  do  të  pengonte garnizonin  të  dilte  për  të  marrë  pjesë  në  luftimet  e  jashtme. Mbërritja  e  befasishme  e Glaukisë me një ushtri taulantësh e vuri ushtrinë maqedone në pozitë të vështirë dhe vetëm në sajë të një manovre të shpejtë, Aleksandri mundi të tërhiqte pa humbje të mëdha trupat e veta.   Por ilirët nuk  ditën ta shfrytëzoni n fitoren.  Duke besuar në një sukses të plotë, ata e lanë ushtrinë e tyre pranë Pelionit në shkujdesje.  Kjo i dha mundësi Aleksandrit, që tri ditë pas tërheqjes,  të kthehej  fshehtas  përsëri në  fushën e  betejës dhe  ta godiste  natën  ushtrinë ilire. Pasi  pësoi  humbje  të  mëdha,  masa  kryesore  e  ushtrisë  ilire  u  tërhoq  në  malet  e taulantëve. Vetë Kliti, pas dështimit të kryengritjes u mërgua në vendin e taulantëve, ndërsa garnizoni  u  largua  duke  i  vënë  zjarrin  qytetit. Deri  në  prag  të  kryengritjes  duket  se  Kliti sundonte në mbretërinë e tij të dobësuar, duke njohur sovranitetin e mbretit maqedon.  Kjo të  paktën  mund  të  nënkuptohet  nga  shprehja  e  Arianit  që thotë  se  ai  «  u  shkëput  »  prej Aleksandrit, kur e njoftuan për fillimin e kryengritjes.   Por në burimet nuk thuhet se cila qe gjendja juridike që u vendos në këtë pjesë të Ilirisë pas largimit të Klitit.  Aleksandri duket se u  kënaq  me  rivendosjen e  gjendjes  së  mëparshme  në këtë  pjesë  të  shtetit  të  tij  dhe nuk e vazhdoi më tej konfliktin me ilirët; telashe të tjera e prisnin në Greqi. Taulantët, të cilët Filipi nuk  kishte  mundur  t’i  shkelte,  paraqiten  në  këtë  konflikt  si  një  fuqi  më  vete  dhe  me  një mbret  të  tyre. Tokat  e  këtij  fisi  përbënin  siç  duket  atë  pjesë  të  Mbretërisë  Ilire  që  kishte mbetur e pavarur. Organizim i politik i M bretërisë Ilire Gjatë  vepri mtarisë  së  tij  tridhjetëvjeçare  deri në vitin 360 p.e.  sonë  Bardhyli  e  kishte  rritur pushtetin  e  vet  dhe  kishte  krijuar  një  mbretëri  të  fortë. Pellgu  rreth  liqenit  Lyhnid  ishte krahina ku u zhvilluan ngjarjet e rëndësishme të gjysmës së parë të shek. IV, por kjo krahinë nuk mund të identifikohet me territorin e shtetit ilir, shtrirja e plotë e të cilit është vështirë të rindërtohet. Sidoqoftë  ai  na  paraqitet  si  një  forcë  që  ishte  në  gjendje  t’i  kundërvihej  me sukses Maqedonisë. Kuptohet  vetiu  që  si  i tillë  ai përbënte një  njësi të paktën  të barabartë me  të,  si  nga  pikëpamja  e  territorit,  ashtu  edhe  e  forcës  së  gjallë  njerëzore. Si  rrjedhim, krahina  të  tjera  të  Ilirisë  së  Jugut,  pa  përjashtuar  ultësirën  bregdetare,  duhet  të  kenë  bërë pjesë në këtë njësi. Organizimi politik i këtij formacioni shtetëror nuk njihet mirë.  Bardhyli quhet prej autorëve antikë  «  mbret  i  ilirëve  »;  po  kështu  emërtohen  dhe  pasardhësit  e  tij. Kjo  lejon  që  ky formacion të konsiderohet si një mbretëri, e cila nuk kishte marrë ende tiparet e qarta të një monarkie. Vetë  Bardhyli,  në  fillimet  e  tij  na  paraqitet  si  një  prijës  i  thjeshtë  ushtarak  që respekton shumë zakone të rendit fisnor.  Duket më e besueshme, që mbretëria e tij të ketë qenë në fillim një bashkim i thjeshtë bashkësish ilire, të cilat i lidhnin interesa ekonomike dhe politike,  në radhë të parë interesi  i mbrojtjes nga rreziku  i jashtëm.Çdo bashkësi kishte në
Faqe - 51
 
krye mbretin e vet të vogël që njihte sovranitetin e mbretit të federatës dhe i nënshtrohej atij. Me kalimin e kohës, autoriteti dhe pushteti i  Bardhylit si mbret u rrit e u forcua së tepërmi. Ky pushtet mbështetej në forcat e armatosura.  Në vitet 60 të shek. IV p.e. sonë, ai kishte një ushtri të rregullt,  me një organizim dhe  taktikë luftarake të  përparuar. Kjo ushtri formohej nga  një  këmbësori  e organizuar  dhe  e  armatosur  mirë  që  përbënte  bazën  e  forcave  të armatosura dhe nga kaloria,  e cila, megjithëse e vogël në  numër, ekzistonte  si  njësi  më vete me cilësinë e një force të manovrueshme goditëse. Ngjarjet politike që jetoi Mbretëria Ilire e kohës së Bardhylit dhe e pasardhësve të tij tregojnë gjithashtu se ajo përfaqësonte një forcë serioze.  Veprimet e saj nuk janë të shkëputura, por gjejnë vend në kuadrin politik të kohës dhe janë shprehje e një qëndrimi që ka si objektiv të qartë dobësimin e kundërshtarit kryesor dhe forcimin e pozitave të veta në raport me shtetet fqinje.  Kjo politikë mbështetej në marrëveshje e aleanca politike e ushtarake.Nuk mund të përfytyrohet  dot  një  organizim  fisnor  apo  një  demokraci  ushtarake  që  të  luajë  një  rol  kaq aktiv  në  situatën  ndërkombëtare  dhe  të  ketë  pikësynime  kaq  të  qarta  politike,  të  cilat kërkonin përqendrim forcash e mjetesh, siç është rasti  i Mbretërisë Ilire  të kësaj  kohe. Një veprimtari kaq e gjerë dhe kaq e guximshme në politikën e jashtme mund të ketë vend vetëm në kushtet e një organizi mi shtetëror. Por  nuk  duhet  të  kujtojmë  se  shteti  ilir  i  kësaj  kohe  ishte  një  organizëm  i  përkryer  që  u përgjigjej  të  gjitha  kërkesave  të  këtij  nocioni  në  kupti min  e  plotë  të  fjalës. Megjithatë  ai kishte  tiparet  thelbësore  që  i  duhen  një  shteti :  territorin,  ndarjen  territoriale  të  popullsisë sipas  njësive  gjeografike-etnografike  dhe  pushtetin  publik  në  duart  e  klasës  sunduese. Struktura social-ekonomike e krijuar në gjirin e shoqërisë ilire të kësaj kohe çoi gradualisht në lindjen e këtij shteti, si një mjet që i duhej klasës sunduese për të nënshtruar shtresat e tjera dhe  për  të mbrojtur interesat e saj. Nuk mund të  detyrohej masa e  madhe  e  prospelatëve- dulle të  punonte për pjesën tjetër të shoqërisë  ilire, për despotët  pa  një aparat shtrëngimi të përhershëm  siç  ishte  aparati  shtetëror. Kjo  përbënte  funksionin  kryesor  të  brendshëm  të shtetit ilir.  Karakteri i shtetit shprehet edhe në funksionin e jashtëm që realizohet nëpërmjet ndeshjeve me popujt fqinjë me anë të fushatave pushtuese dhe ngarkimit të tyre m e tribute. Shteti ilir ndodhej në  stadin  e  tij fillestar  dhe  karakterizohej  nga  mbeturina  të  theksuara  të rendit  fisnor  që  gjenin  shprehje  në  anë  të  veçanta  të  jetës  shoqërore. Por  qytetet  dhe popullsia e tyre, që përbënin bazën themelore ekonomike e shoqërore të tij, kishin marrë një zhvillim të dukshëm.   Pozita dhe roli i  tyre  në jetën politike u bë më  i qartë në  periudhat  e mëpastajme, dora-dorës me zhvillimin e mëtejshëm të shoqërisë antike ilire. Shteti ilir  lindi  si  rezultat  i zhvillimit  të brendshëm të  forcave  prodhuese  në Ilirinë  e Jugut. Procesi i lindjes dhe i formimit të tij përkon m e periudhën e sundimit të mbretit Bardhyl; ai mund të  konsiderohet edhe  si themeluesi  i shtetit  ilir. Luftërat  me  Maqedoninë  qenë, nga ana tjetër, një faktor i jashtëm me rëndësi që e shpejtoi këtë proces.  Dështimi i përkohshëm në  luftërat  me  Filipin  II  dhe Aleksandrin nuk e  ndërpreu  jetën  shtetërore  të  ilirëve. Këto luftëra  përbëjnë  vetëm  një  episod  të  shkurtër  politik  që  nuk  e  ndali  këtë  proces  të  thellë shoqëror në Iliri. Shteti ilir lindi brenda territorit, të cilin e banonin sipas Plinit dhe gjeografit romak të shek. I, Melës « ilirët e mirëfilltë » dhe do të zhvillohet më tej në kuadrin e po këtij territori.
Faqe - 52
 
3.  MBRETËRIA E DYTË ILIRE.  DINASTIA E GLAUKISË  (335-231 P.E. SONË)

Rimëkëm bja e shtetit ilir Shumë shpejt pasi pajtoi fqinjët veriorë dhe Greqinë, Maqedonia u drej tua nga lindja duke e lënë  të qetë  shtetin  ilir. Fqinjësia  me  Maqedoninë  nuk  përbënte  më  atë  rrezik  serioz  dhe ilirët  u  munduan ta  shfrytëzonin gjendjen  e  krijuar  për  rimëkëmbjen e shtetit  të  tyre. Rufi njofton për trazira të  reja në Iliri, por duket se ato nuk patën sukses, sepse  në vitin 323 p.e. sonë,  kur  u  bë  ndarja  e  perandorisë  së  Aleksandrit,  një  pjesë  e  ilirëve  ishte  ende  nën sundimin  e  Antipatri t,  që  u  bë  mbret  i  Maqedonisë,  i  Greqisë,  i  Ilirisë,  i  Epirit  dhe  i popullsive të tjera të pushtuara në Ballkan.
Gjendja  e  turbullt  që  u  krijua  në  perandori  pas  vdekjes  së  Aleksandrit  dhe  shthurjes  së perandorisë së tij krijoi kushte më të përshtatshme për çlirimin e tokave lindore ilire.  Duke u lidhur me armiqtë e Maqedonisë, Glaukia, mbret i taulantëve, arriti t’i çlirojë këto toka dhe t’i bashkojë me mbretërinë e tij.   Duket se pas kësaj ai  mori edhe titullin  « mbret i ilirëve » në vend të titullit të mëparshëm « mbret i taulantëve ». Pasi  realizoi  bashkimin  e  tokave  ilire  dhe  rimëkëmbi  shtetin  ilir,  Glaukia  u  përpoq  të dobësonte  ndikimin maqedon në  Epir.   Për  këtë  qëllim  ai  u afrua me mbretin e molosëve, Ajakidin dhe u martua me Berojën, një bijë nga dera mbretërore molose.  Në këtë politikë ai u ndesh me të birin e Antipatrit, Kasandrin, që pas shumë përpjekjesh ishte vendosur në krye të Maqedonisë.  Në vitin  317 p.e. sonë, Kasandri rrëzoi nga froni molos aleatin  e Glaukisë, Ajakidin,  i  cili  kishte  ndërhyrë  në  grindjet  e  brendshme  për  fronin  maqedon,  duke  marrë anën e Olimbisë, nënës së Aleksandrit.  Në këtë kohë Glaukia mori nën mbrojtje dhe mbajti në pallatin e tij birin e mbretit të rrëzuar, Pirron dyvjeçar. Me gjithë kërkesat këmbëngulëse të  Kasandrit,  Glaukia  nuk  e  dorëzoi  Pirron;  ai  nuk  e  bëri  këtë  as  kur  mbreti  maqedon  i premtoi si shpërblim shumën e madhe prej 200 talentesh, as kur ky e kërcënoi me luftë. Shtrirja e sovranitetit m bi Dyrrahun e Apoloninë Tre vjet mbas kësaj ngjarjeje, në vitin 314, Kasandri, duke u nisur nga Epiri, sulmoi nga deti Apoloninë, pastaj Dyrrahun dhe u fut në Iliri.  Në këtë luftë Glaukia u mund dhe Kasandri u bë zot i dy qyteteve të mëdha të Adriatikut. Trazirat politike e detyruan të kthehej në Greqi pasi  la  këtu  garnizone  të  fuqi shme. Një  vit  më  vonë,  më  313  p.e.  sonë, Glaukia  rrethoi Apoloninë, por pa sukses.Sipas Diodorit, me ndërmjetësinë e spartanëve ai pranoi të heqë rrethimin dhe  të përfundojë  një traktat paqeje  me  apoloniatët. Kushtet e paqes nuk  dihen dhe  as  që  bëhej  fjalë  për  vendosjen  e  ndonjë  forcë  maqedone  në  qytet;  por  ngjarjet  e
Faqe - 53
 
mëpastajme,  të  vitit  312  p.e.  sonë,  tregojnë  se  të  dy  qytetet  mbroheshin  nga  garnizonet maqedone. Në  këtë  vit  apoloniatët  dhe  dyrrahasit  ngritën  krye  dhe  i  dëbuan  forcat  e Kasandrit  nga  qytetet  e  tyre. Një  rol  të  veçantë  u  atribuon  Diodori  në  këtë  ngjarje korkyrasve, të cilët kishi n ardhur për ndihmë. Sipas tij ata « çliruan Apoloninë dhe Dyrrahun ia  dorëzuan  Glaukisë, mbretit  të  ilirëve ». Burimet nuk  japin  një përgjigje të drejtpërdrejtë për  çështjet se  përse  korkyrasit  ua  dorëzuan Dyrrahun ilirëve, cili  ishte  roli i ilirëve në këtë ngjarje,  cilat  kishin  qenë  raportet  e  tyre  m e  Dyrrahun  dhe  ç’raporte  u  vendosën  me
Apoloninë. Megjithatë nuk  është  vështirë  të kuptohet  se korkyrasit në  këtë  rast vepruan si aleatë jo vetëm të apoloniatëve dhe të dyrrahasve, por edhe të ilirëve.  Dalja e Maqedonisë në brigjet  e  Adriatikut  cenonte  interesat  ekonomi kë  e  politikë  si  të  shtetit  ilir,  ashtu  edhe  të Dyrrahut, Apolonisë e të Korkyrës, prandaj ato u bashkuan kundër  rrezikut maqedon. Dy qytetet e mëdha ishin, siç duket, për ruajtjen e marrëdhënieve të vjetra me shtetin ilir dhe nuk dëshironin  t’i nënshtroheshin  me  dhunë  mbretit  të  Maqedonisë. Dyrrahu  duket  se  kishte qenë para kësaj në duart e ilirëve ose kishte njohur sovranitetin e m bretit ilir. Kundërshtimi që i bënë  apoloniatët Glaukisë më 313  p.e.  sonë tregon për një mbizotërim të përkohshëm në këtë qytet të një grupi promaqedon, i cili më vonë u përmbys nga kryengritja e qytetarëve që dëbuan forcat e Kasandrit. Mbreti  maqedon  u  shpejtua të  vijë  me  forcat e tij përsëri  para  mureve të  Apolonisë  për  të rivendosur gjendjen e mëparshme. Diodori  pohon se  «  apoloniatët ishin  lidhur  me  ilirët ». Megjithatë, nuk dihet nëse ishte kjo një aleancë e thjeshtë ushtarake apo diçka më tepër, por duhet nënkuptuar se ilirëve u ishte caktuar një rol i dorës së parë qëkurse forcat që mbronin qytetin  «  ishin  më  të  mëdha  »  se  ato maqedone.   Kasandri  u  thye  keqas  dhe  u  detyrua  të largohej, pasi kishte humbur  një pjesë të mirë të ushtrisë.   Përpjekjet  e tij për t’u ngulur në Ilirinë bregdetare dështuan dhe pas kësaj ai nuk provoi më të kthehej në këto anë. Luftërat me Kasandrin  tregojnë se fuqia  e shtetit  ilir ishte rritur aq shumë  saqë  ai mundi të matej me sukses me Maqedoninë për zotërimin e bregdetit Adriatik. Qytetet e mëdha të këtij bregdeti prej  kohësh kishin njohur sovranitetin  e mbreti t ilir; të paktën mbi Dyrrahun ishte vendosur ky sovranitet, por që nga viti 312 p.e. sonë edhe ndikimi mbi Apoloninë nuk duhet të  ketë qenë  më i  vogël,  megjithëse  pozita  juridike  e këtij qyteti  ndaj  shtetit  ilir formalisht mund të ketë qenë pak e ndryshme nga ajo e Dyrrahut. Pas  fitores mbi Kasandrin dhe forcimit të pozitës së tij në  Dyrrah e  në Apoloni, Glaukia  u mor  me  përgatitjen  e  ekspeditës  që  do  të  vinte  Pirron  në  fronin  molos. Nuk  ishte zemërgjerësia ndaj tij, as  lidhjet që kishte me  të nëpërmjet  së shoqes, Berojës, bijë  nga  dera molose, ato që e shtynë Glaukinë në këtë ndërmarrje të guximshme.  Epiri në këtë kohë ishte pika më nevralgjike e kontaktit dhe hallka më e rëndësishme në kontradiktat iliro-maqedone. Glaukia  duhej  ta  shkëpuste  këtë  vend  nga  ndikimi  maqedon  dhe  t’i  rikthente  shtetit  ilir aleatin e humbur. Për këtë qëllim, në vitin 309 p.e. sonë, në krye të një ushtrie të madhe, ai hyri  në  Epir  dhe  pasi  mposhti  kundërshtimin  e  grupit  promaqedon  që  përfaqësohej  nga mbreti  Alketa  (ungji  i Pirros),  vuri në  krye  të  shtetit molos  12-vjeçarin  Pirro. Me këtë  akt konflikti  me Maqedoninë u zgjidh në favor të  ilirëve. Veprimtaria  politike dhe ushtarake  e Glaukisë për rimëkëmbjen e forcimin e pozitave të shtetit ilir u kurorëzua me sukses.
Faqe - 54
 
Gjatë  sundimit  të  Glaukisë,  shteti  ilir  jetoi  ditë  lavdie;  ai  u  bë  një  shtet  i  fuqishëm,  duke përfshirë në gjirin e tij edhe qytetet Dyrrah e Apoloni.  Ai ishte e vetmja forcë serioze që iu kundërvu Maqedonisë në këtë pjesë të Ballkanit, dhe u bë një faktor i rëndësishëm që ushtroi një ndikim të fuqishëm në ngjarjet politike të kohës. Forcim i i pushtetit m bretëror Në  vitin  302  p.e.  sonë  Glaukia  ishte  ende  në  krye  të  shtetit  ilir. Pas  kësaj  date  ai  nuk përmendet më.  Periudha që pason është mjaft e errët dhe njihet vetëm nëpërmjet burimeve të fragmentuara, por ndonjëherë tepër të rëndësishme. Rreth vitit 295 p.e. sonë si mbret i ilirëve përmendet Bardhyli i ri.  Rrethanat në të cilat ai u gjend në krye të shtetit ilir dhe marrëdhëniet e tij me Glaukinë, të cilin e zëvendësoi, janë të paqarta. Një  lidhje  martesore e paraqet  Bardhylin si  aleat  të Pirros. Plutarku  thotë  se pas vdekjes së gruas së parë, Antigonës, Pirroja « u martua me shumë gra, për arsye politike dhe për të rritur fuqinë e tij ».  Një ndër to ishte edhe Brikena, bija e Bardhylit, mbretit të ilirëve. Historiani romak Justini dhe shkrim tari romak i shek. I Frontini njoftojnë nga ana e tyre për një fushatë të Pirros kundër ilirëve, në të cilën ai kishte dalë fitimtar dhe kishte pushtuar edhe qytetin  që ishte kryeqendra  e  tyre, pa  na thënë  emrin  e  tij. Edhe  historiani  grek  i shek.  II Apiani,  gjithashtu,  i bën jehonë kësaj ngjarjeje, duke thënë se Pirroja zotëronte  një pjesë  të Ilirisë gjatë bregdetit Jon.  Të gjitha këto burim e nuk e përcaktojnë, megjithatë, se deri ku u shtri sundimi i mbretit molos mbi tokat ilire dhe si ndodhi që ai i rritur në oborrin e Glaukisë ndërhyri me forcë në shtetin e tij. Pas gjithë këtyre ngjarjeve fshihet një grindje e brendshme midis  trashëgimtarëve  apo  pretendentëve  për  fronin  e  Glaukisë,  e  cila  u  shfrytëzua  nga Pirroja. Por nuk është për t’u përjashtuar edhe pikëpamja sipas  së cilës Bardhyli  i ri të ketë qenë një  pinjoll  i Bardhylit  I,  që vjen  në  fuqi me ndihmën  e  Pirros,  duke  i  lëshuar  këtij  të fundit një pjesë të Mbretërisë Ilire. Vetëm kështu mund të shpjegohet se si Pirroja u bë zot i krahinave  perëndi more  të  Mbretërisë  Ilire, ndofta  edhe  i  Apolonisë,  kurse  Bardhylit  i  la krahinat lindore rreth liqenit Lyhnid, ose në perëndim të tij. Por pushtimi  i tokave ilire prej Pirros dhe sundimi  i Bardhylit  të ri  si « mbret i lirëve » mbi një pjesë  të shtetit ilir nuk duhet të kenë zgjatur shumë. Pasazhi i Apianit që thotë  se këto toka i  trashëguan dhe  pasardhësit e Pirros bie  në kundërshtim me zhvillimin e ngjarjeve  të mëpastajme. Grindjet  e  brendshme  për  trashëgimin  e  fronit  të  Glaukisë  duket  se  u kapërcyen  shpejt. Në  prologun  e  librit  XXIV  të  historianit  latin  Trogut  bëhet  fjalë  për « luftën që Ptolemeu e Kerouni (mbret i Maqedonisë) bënë me Monunin ilir dhe Ptolemeun, të  birin e  Lysimahut  ». Ky lajm  që  i  takon  një  ngjarjeje  të  vitit 280  p.e.  sonë flet  për  një sundimtar ilir që ndërhyn në grindjet për fronin maqedon si aleat i pretendentit tjetër, biri t të Lysimahut.  Sipas renditjes së Trogut, Monuni është kundërshtar i parë i Keraunit dhe mund të supozohet edhe iniciator i kësaj lufte.  Sidoqoftë ky Monun duhet të ishte sundimtar i një vendi,kufijtë e të cilit takonin me Maqedoninë. Supozimi  se ai ishte një mbret dardan, sot  është zhvleftësuar duke i  lënë vend mendimit  se
Faqe - 55
 
në rastin konkret kemi të bëjmë me një sundimtar të shteti t ilir.  Figura dhe veprimtaria e tij bëhet më e qartë nëpërmjet një monedhe të Dyrrahut.  Kjo është një tridrahme, e cila mban simbolet e njohura të tridrahmes së mëparshme  autonome të  Dyrrahut; në faqe  ka një lopë duke e pirë viçi, në shpinë një katror të mbushur me zbukurime lineare; ndryshe prej së parës monedha e re ka një  peshë  më të vogël (10,3-10,5 gr.   në vend të 10,4-11,5 gr.) dhe  krahas legjendës ?? apo ka edhe emrin e mbretit (??S???OS ??????) dhe një nofull derri mbi lopën, që mungojnë në  tridrahmat e  vjetra. Në një variant tjetër monedhave të Monunit  u është  hequr  legjenda  e  shkurtuar  e  qytetit  dhe  është  zëvendësuar  me  një  heshtë. Këto tridrahme janë datuar me të drejtë pas vitit 300 p.e. sonë dhe përputhen si kohë me Monunin e përmendur prej Trogut. Njofti mi i Trogut  dhe  prerja e kësaj monedhe  dëshmojnë se  me  gjithë  tronditjen që kishte pësuar shteti ilir mbas vdekjes së Glaukisë nga ndërhyrja e Pirros, Monuni kishte mundur të rimëkëmbte shtetin e tij në të gjithë territorin e dikurshëm, prej brigjeve të Adriatikut deri në kufi të Maqedonisë. Si duket, ai përfitoi nga largimi i Pirros për në Itali për t’i rikthyer shtetit të  vet  tokat  e  pushtuara. Pushteti  i  tij  mbi  Dyrrahun  ishte  rritur. Duke  vënë  dorë  mbi punishten e monedhave, ai i thelloi më shumë se paraardhësi i tij marrëdhëniet me këtë qytet. Varianti i fundit i prerjeve të Monunit tregon se mbreti ilir duhet ta ketë ndjerë veten mjaft të fortë qysh se hoqi prej kësaj monedhe emrin e shkurtuar të Dyrrahut. Nuk dihet se si kanë qenë marrëdhëniet e tij me Apoloninë, por s’ka ndonjë arsye për t’i konsideruar të ndryshme. Edhe ky qytet duhet të ketë njohur sovranitetin e plotë të mbretit ilir, duke iu nënshtruar atij si Dyrrahu politikisht dhe ekonomikisht. Pasardhës  i Monunit dhe i  fundit  prej dinastisë  së Glaukisë  ka qenë  Mytili. Edhe  për  të si traditë  letrare  kemi  vetëm  një  njoftim  të  shkurtër  në  prologun  e  librit  XXV  të  Trogut  ku thuhet se « ...i biri i tij [Pirros], Aleksandri bëri me Mytilin luftën ilire ». Një monedhë bronzi e prerë edhe kjo në punishten e Dyrrahut vërteton plotësi sht natyrën historike të personit të Mytilit.  Kjo monedhë, e cila ka si simbole kryet e Herakliut në faqe dhe armët karakteristike të  këtij  heroi   (harkun,  mëzdragun  dhe  millin)  në  shpinë, ndryshon  prej  prototipit  të  vet, sepse  në  vend  të  nëpunësit  monetar  të  Dyrrahut  atë  e  siglon  këtë  radhë  mbreti  Mytil (??S???OS ????), i cili ka  hequr përveç kësaj nga monedha edhe legjendën e qyteti t. Vetë këto të  dhëna  të monedhës  tregojnë se  Mytili ishte zoti i  Dyrrahut dhe ushtronte mbi këtë qytet po atë pushtet që  kishte edhe paraardhësi i tij Monuni.  Monedha  është  tepër e rrallë, gjë që tregon se sundimi i tij ka qenë i shkurtër. Lufta midis Mytilit dhe Aleksandrit, për të cilën bënte fjalë Trogu, i takon vitit 270 p.e. sonë. Për fat të keq nuk është ruajtur ndonjë njoftim i saktë mbi shkaqet dhe përfundimet e kësaj lufte, gjë që ka dhënë shkas edhe për  supozim e të ndryshme. Mendimi se ajo përfundoi në favor të Aleksandrit dhe se ky u bë përsëri zot i krahinave jugore të shtetit ilir, madje edhe i Apolonisë, u referohet Frontinit dhe Apianit. Një shqyrtim më i kujdesshëm i njoftimeve të tyre tregon se këto përfundime nuk janë plotësisht të drejta.  Është e vërtetë se Frontini, që plotëson Trogun, bën fjalë për një ndeshje  në të cilën Aleksandri mundi ilirët, por përleshja zhvillohet në  tokën  epirote  dhe  nga  ky lajm  nuk  del se  ai  pushtoi  qoftë  edhe  ndonjë  pjesë nga tokat e shtetit ilir. Sa për njoftimin e Apianit, ai ka karakter tepër të përgjithshëm dhe as ky  dhe  as  ndonjë  autor  tjetër  nuk  paraqesin  prova  se  Apolonia  ka  qenë  nën  sundimin  e ndonjë mbreti epirot.
Faqe - 56

4.  FUQIZIMI I SKLLAVOPRONARISË

Lulëzim i i qyteteve. Pam ja e tyre Periudha midis viteve 335-230 p.e. sonë është koha e shtrirjes së mëtejshme të jetës qytetare në Iliri, e zhvillimit të vrullshëm  dhe  e lulëzimit të qytetit ilir. Ajo  përputhet me fuqizimin më  të  madh  të  shtetit  ilir. Jeta  qytetare  u  zhvillua  veçanërisht  në  krahinat  e  ultësirës bregdetare, në shpinë  të Dyrrahut e Apolonisë,  zonë që përbënte tani qendrën e  shtetit ilir. Për Damastionin dhe qytetet e tjera të brendshme në burimet nuk bëhet më fjalë. Duket se pas hyrjes së  disa  krahinave  lindore  në përbërjen  e  shtetit maqedon, këto  qytete e humbën rëndësinë  që  kishin  në  kuadrin  e  shtetit  ilir. Qytete  të  tjera,  si  Bylisi,  Amantia,  Kanina (Thronioni ?) janë ndër ato qytete të vjetra, që u rritën e u zhvilluan dhe luajtën në këtë kohë një rol  të dorës  së parë. Krahas tyre lindën  në  këtë  zonë edhe  një varg qytetesh të  reja, si Dimli,  Olympe  (Mavrovë-Vlorë),  Gurzeza  (Cakran),  Antipatrea,  qytetet  në  Zgërdhesh (Albanopoli ?), në Gradishtën e Belshi t, në Selcën e Poshtme, në Irmaj etj., të panj ohura më parë.  Që nga kjo kohë jeta qytetare shtrihet edhe në krahinat bregdetare në veri të lumit Mat. Qendrat e para  urbane  në këto anë,  Lisi, Skodra, Meteoni, Ulqini,  Rizoni  etj., lindën vetëm në fundin e shek. IV - fillimin e shek. III p.e. sonë.  Por në krahinat e brendshme të luginës së  Matit  e  të  Drinit  të  mesëm  nuk  ka  ende  dëshmi  të  qendrave  urbane  dhe  duket  se  jeta qytetare këtu nuk u zhvillua. Qytetet  e  reja  si  edhe  më  parë,  zënë  një  vend  qendror  midis  një  krahine  të  pasur  nga pikëpamja ekonomike dhe lidhen me rrugët më të rëndësishme të komunikacionit tokësor e detar. Procesi i lindjes së tyre ndjek në përgjithësi rrugën e njohur të zhvillimit të mëtejshëm të vendbanimeve të fortifikuara të epokës së hekurit, por në disa raste si në Dimale, Olympe, Selcë  e  Poshtme  etj., qyteti lind  mbi  një truall të ri. Karakteristikë  e veçantë  e  qyteteve  në veri të  lumit Mat është se ato  janë të  kthyera me fytyrë  nga  deti.   Për ndërtimin  e tyre  janë zgjedhur  gjiret  e  futura  apo  grykat  e  lumenjve,  vende  të  lidhura  me  detin,  por  edhe  të mbroj tura nga rreziqet dhe të papriturat e tij. Pamja e përgjithshme  urbanistike  nuk është e njëjtë për  të gjitha qytetet  ilire  të kësaj kohe. Ato  dallohen  sipas  madhësisë  dhe  rolit  ekonomik  e  politik  të  tyre:  ka  qendra  të  mëdha qytetare, si Bylisi, Dimale, Nikaja, Amantia, Antigona, Skodra, Lisi etj., ka edhe qendra më të vogla  prodhimi,  si  Albanopoli,  Belshi,  Irmaj,  Symiza,  Gurzeza,  Kanina,  Treporti,  Çuka  e Ajtojt  etj. Një  kategori  tjetër  formojnë  qendrat  me  fizionomi  qytetare,  por  me  funksione ushtarake  dhe  administrative,  si  Beltoja,  Xibri,  Dorezi,  Peshtani,  Rabija,  Cerja,  Lekli,  Selo, Ripsi etj.. Duke  u  mbështetur  në  kushtet  e  terrenit  dhe  të  rrethanave  në të cilat  lindi  dhe  u  zhvillua
Faqe - 57
 
qyteti ilir mund të veçohen tre tipa qytetesh. Tipin e parë e përbëjnë ato qytete, të cilat  kanë  një akropol  në majë dhe qytetin poshtë tij. Të  tilla  janë  Lisi,Zgërdheshi  dhe  ndonjë  qendër  tjetër  që  u  ndërtuan  në  faqe  kodrash. Qendrat e vjetra që u dhanë jetë këtyre qyteteve zinin më parë majat e kodrave. Me kalimin e  kohës  kufijtë  e  ngushtë  të  këtyre  qendrave  u  kapërcyen  dhe  qyteti  u  shtri  nëpër  faqet  e kodrave. Kur u forcuan ekonomikisht qytetet  rrethuan sipërfaqen e re me mure mbrojtëse, duke  i  zgjatur  ato  në  vijim  të  mureve  ekzistuese  të vendbanimit  të  mëparshëm;  muri  i poshtëm i  qendrës  së  vjetër u kthye në  këtë  rast  në një  mur të  brendshëm  të  tërthortë, që ndante  qytetin  në  dy  pjesë:  në  atë  të  sipërm -  akropolin,  dhe  në  atë  përfund tij  -  qytetin  e poshtëm. Në Lis, ky tip qyteti pati një zhvillim të mëtej shëm, duke krijuar një ndarje të tretë, qytetin e mesëm, që veçohej prej pjesëve të tjera të qytetit me një mur të dytë të brendshëm. Qendra e vjetër  e  tyre ishte ndërtuar mbi pllajën  e vogël  të një  kodre të  veçuar me faqe  të thepisura, prandaj qyteti u zhvillua këtu rreth e qark qendrës së vjetër.  U krijua kështu një tip qyteti me akropolin në mes dhe qytetin rreth ti j. Qytetet e këtij tipi duket se nuk kishin një mur  të  jashtëm  rrethues  për  lagjet  e  jashtme  dhe  mjaftoheshin  vetëm  me  fortifikimin  e akropolit. Ndryshe prej këtyre qyteteve, Antipatrea, Dimale, Margëlliçi, Irmaj etj., u ngritën  mbi kodra që kishin një syprinë kryesisht të rrafshtë me kurrize e thyerje të buta.  Këto qytete që lindën mbi një truall të ri duket se nuk kanë pasur akropol dhe territoret e tyre rrethoheshin me një mur të vetëm. Ato përbëjnë tipin e tretë të qyteteve ilire. Prej qyteteve të  vjetra Bylisi ndoqi  një rrugë  të veçantë  në zhvillimin e tij. Kodra  e Klosit, mbi të  cilën i shte ngritur qyteti i  vjetër, në  fund  të shek.  IV nuk i plotësonte më nevojat e zgjerimit  të  kësaj  qendre. I  vetmi  vend  që  paraqiste  kushte  më  të  përshtatshme  për  këtë qëllim  ishte  kodra  e  Hekalit,  1  500 m  prej  Klosit,  ku  filluan  të  vendosen qytetarët,  duke  i dhënë jetë një vendbanimi të ri. Që nga kjo kohë të dyja qendrat u zhvilluan paralelisht si dy pjesë  të  veçanta,  por  të ndërlidhura,  të  një  dyqytetshi,  ku  i  riu  fitoi  epërsinë  dhe  u  bë  më përfaqësuesi.  I parë më vete Bylisi ka të gjitha tiparet e qyteteve të tipit të tretë, pa akropol. por së bashku me Kl osin ai përbën një kategori të veçantë qyteti. Pavarësisht  nga  klasifikimet  e  ndryshme  që  mund  t’u  bëhen  qyteteve  ilire,  trajtimi  i  tyre urbanistik u përgjigjej disa kërkesave themelore, siç ishin vendosja e qendrës së banuar në një terren  jo  të  sheshtë, rrethimi  i  saj  me  mure,  ndarja  e  territorit  brenda  mureve  në  tri  pjesë kryesore,  për  banim,  për  veprimtari  shoqërore  e  mbrojtje  dhe  krijimi  sipas  kushteve  të terrenit, i unitetit midis agorasë dhe komplekseve të banimit. Një nga kri teret bazë të qyteti t ilir të asaj kohe ishte modelimi sipas vijës së jashtme i mureve rrethuese, traseja e të cilëve shfrytëzon sa më m irë mundësitë mbrojtëse të terrenit.  Në këtë sistem  fortifikimi  muret  e  qendrave  të  vjetra  të  epokës  së  hekurit  shfrytëzoheshin  vetëm pjesërisht. Qytetet  e ngritën mbrojtjen  e tyre  mbi një  bazë krejt  të re që u përgjigjej nivelit dhe  kërkesave  të  kohës. Muret  rrethuese  të  Lisit  dhe  të  Shkodrës  u  ndërtuan  në  stilin  e
Faqe - 58
 
njohur  trapezoidal-poligonal, kurse  ato të  Bylisit, Dimales, Margëlliçit,  Irmajt  e  të Zgërdheshit, ndiqnin stilin kuadratik.  Këto ishin mure të fuqishme të ndërtuara me blloqe të mëdha e të skalitura me një trashësi prej 2,70-3,50 m dhe që në kohën e vet arrinin një lartësi prej 10-12 m.  Ato përforcohen tani me kulla të shumta. Në  qoftë se vendbanimet e  para kishin  një ose dy porta,  qytetet  që  kanë tani një jetë më të dendur  dhe  lëvizje  të  madhe  kanë  porta  të  shumta,  të  mëdha  e  të  vogla,  për  të  lehtësuar hyrjen e daljen e qytetarëve. Meqenëse portat  përbënin pikat më të prekshme, mbrojtjes së tyre  i kushtohej një  kuj des  i  veçantë. Ato  zakonisht  vendoseshin  midis  dy  kullave  dhe  në rastin kur mbroheshin nga një e tillë e vetme, atëherë kulla ngrihej në anën e djathtë të hyrjes, me qëllim që të shfrytëzohej krahu i zbuluar i armikut. Nuk  njihet ende në  masën e duhur ndërtimi  i brendshëm i këtyre qyteteve, por  edhe ato  të dhëna  të  pakta  që  kemi dëshmojnë  se  ato  janë  ndërtuar  sipas  shembullit  të  qyteteve bashkëkohëse në Greqi, Maqedoni dhe  në Epir, në  bazë  të parimeve urbanistike të njohura të kohës helenistike.Përveç ndarjeve të mëdha, akropolit dhe qytetit të mesëm e të poshtëm, në këto qytete dallohet edhe pjesa ku ndodheshin sheshi publik dhe tregu i qytetit.  Skodra e Lisi dhe qytete të tjera të ngritura buzë detit apo lumenjve, kishin edhe skelat e tyre. Rrugët ishin një  element  themelor urbanistik që e ndanin qytetin në  insola, që niseshin nga hyrjet  kryesore  apo  të  dyta,  përshkonin  qytetin  në  drejtime  të  ndryshme  dhe  lidhnin  në mënyrë organike pjesët përbërëse të tij.
Vendet  më  në  dukshme  janë  përdorur  në  qytetet  ilire  për  ndërtimin  e  godinave  të rëndësishme  shoqërore. Vende  të  tilla  zinin  tempujt,  teatrot,  portikët,  stadiumi  në  Bylis, Amantie,  Dimale  etj.,  varret  monumentale  në  Selcë  të  Poshtme  etj.. Kur  terreni  ishte  i pjerrët, ai sistemohej për nevoja të ndërtimeve qytetare me anë tarracash. Një  kujdes  i  veçantë  i  kushtohej  pajisjes  së  qytetit  me  kanale  kulluese,  të  cilat  shkarkonin ujërat  jashtë  mureve  rrethuese.   Furnizimi  me  ujë  të pijshëm mbështetej  kryesisht në  sterat
dhe rezervuaret që ndërtoheshin brenda qytetit ose në trashësinë e mureve rrethuese. Një ide mbi madhësinë e qyteteve ilire e japin hapësira që ato zinin dhe perimetri i mureve të tyre  rrethuese. Kështu,  Lisi  zinte  një sipërfaqe  prej  rreth  20  ha  dhe  muret e  tij  kishin  një gjatësi prej 2 200 m; Bylisi shtrihej mbi një sipërfaqe prej 28 ha, ndërsa muret ishin 25 550 m të gjatë, kurse Klosi kishte pushtuar në kodrën e vet 18 ha tokë, që rrethoheshin prej muresh me një gjatësi prej 1 850 m.  Nuk dimë shtrirjen e saktë të Skodrës, por duket se ka qenë pak
më  e  madhe  se  ajo  e  Lisit. Qytetet  e  tjera,  si  Antipatrea,  Dimale,  Zgërdheshi  kishin  një madhësi  mesatare:  sipërfaqja  e  shtrirjes  së  tyre  arrinte  deri  në  10-15  ha,  kurse  muret perimetrale nuk i kalonin të 1 400 m.  Një grup i tretë qytetesh, si Irmaj, Margëlliçi etj., ishin më të vegjël; muret e tyre ishin nën 1 400 m të gjatë dhe rrethonin sipërfaqe të vogla prej 5-7 ha.  Megjithëse qytetet e kësaj kohe shtriheshin edhe tej mureve rrethuese (jashtë tyre gjejmë dendur gjurmë banesash, tempuj e ndërtime të tjera), prapëseprapë truallin kryesor të qytetit e përbënte territori brenda mureve rrethuese.
Faqe - 59
 
Muret  rrethuese  dhe  godinat  shoqërore  që  janë  ruajtur  dëshmojnë  se ndërtimet  e  tyre  u nënshtroheshin parimeve të njohura të urbanistikës  antike.  Vetëm ndërtues të aftë dhe  me njohuri  të  thella  teknike  mund  të  zgjidhnin  detyrat  e  ndërlikuara  që  paraqisnin  ndërtimet mbroj tëse dhe ato me karakter publik e privat, në atë shkallë të gjerë dhe në atë nivel të lartë që njohin qytetet ilire që nga fundi i shek. IV deri në mesin e shek. III.  Jeta dhe kërkesat e kohës  i  përgatitën  këta  ndërtues  midis  vetë  popullsisë  ilire. Realizimi  i  këtyre  ndërtimeve ishte vepër e një shoqërie skllavopronare që kishte mundësitë e organizimit dhe të sigurimit të materialeve për një veprimtari kaq të gjerë ndërtuese. Procesi  i  shndërri mit  të  disa  qendrave  të  fortifikuara  të  epokës  së  hekurit  në  qytete  nuk përfshin  dhe  as  që  mund  të  përfshinte  të  gjitha  këto  qendra. Midis  tyre  u  veçuan  dhe  u kthyen në qytete vetëm  ato që kishin një pozitë gjeografike të përshtatshme për një zhvillim më  të  lartë. Pjesa  tjetër,  më  e  madhja  e  tyre,  ruajti  pamjen  e  dikurshme  me  një  jetë ekonomike të  kufizuar. Nevojat  e  mbrojtjes  dhe  të tregtisë  bënë, nga  ana tjetër, që  krahas këtyre  qendrave  të  lindin  në  rrugët  e  komunikacionit  ose  rreth  qyteteve  edhe  një  varg vendbanimesh  të  vogla,  të  fortifikuara,  me  funksione  ushtarake  e  administrative. Të  tilla mund të konsiderohen kalaja e Xibrit në Mat, e cila zinte një pikë kyçe në rrugën që të çonte prej  Dyrrahut  në  krahinat  e  brendshme  lindore nëpër  Shkallën  e  Tujanit  -  Qafë  Murrizë  - Dibër  - Maqedoni; qyteza e Shkamit  në rrugën  e Krrabës,  kulla e  Kamunaut  në Sulovë, në rrugën  që  lidhte  ultësirën  bregdetare  pas  Apolonisë  me  luginën  e  Devollit;  pikëvrojtimi  i Rabies në Mallakastër, në rrugën që ndjek krahun e djathtë të Vjosës e të tjera si këto, të cilat gjenden pa përjashtim në të gjitha rrugët e dorës së dytë që përshkonin truallin e vendit tonë. Tek autorët antikë dhe në burimet epigrafike këto qendra përmenden si kështjella apo fortesa rreth qyteteve me termat castellum apo peripolia.  Ato janë në funksion të qyteteve qoftë nga pikëpamja  strategjike  dhe  administrative,  qoftë  nga  ajo  ekonomike. E  para  duket  në vendosjen e tyre  pranë qafave  ose  rrugëve  që të  çojnë drejt  qytetit,  duke  krijuar një  kurorë fortifikimesh  në  zonën  gjeografike  ku  qyteti  mbizotëron  me  ekonominë  e  vet. E  dyta shprehet në faktin se ato më tepër konsumojnë prodhimet e qytetit sesa prodhojnë vetë. Rritja e prodhim it zejtar dhe e tregut Në  fushën  e  prodhimit  kjo  periudhë  shënon  përparime  të  dukshme. Punishte  të  shumta metalesh funksiononin në çdo qytet. Mbeturinat e farkave, zgjyrat, të cilat janë ndër gjetjet e zakonshme në trojet e këtyre qyteteve, dëshmojnë qartë për këtë. Pasuritë minerale të Ilirisë së Jugut, veçanërisht ato të bakrit dhe të hekurit u siguronin atyre lëndë të parë të bollshme. Në këto punishte farkëtoheshin veglat e punës, armët dhe punoheshin stolitë e enët metalike që u  nevojiteshin qytetarëve dhe  banorëve të  rretheve në jetën e tyre të përditshme. Gjetj a me shumicë e këtyre sendeve në qytetet dhe në varrezat e kësaj kohe dëshmon për karakterin intensiv të prodhimit zejtar dhe për konsumin e gjerë të këtyre mallrave. Në  qytete  kishte  edhe  punishte  zejesh  të  tjera  si  ato  për  regjjen  e  lëkurave,  punimin  e veshmbathjes, endjen dhe thurjen e rrobave etj..  Një nga zejet më të rëndësishme ishte ajo e gurgdhendësve, të cilët angazhoheshin në ndërtimet monumentale të qytetit, si në ndërtimin
Faqe - 60
 
e mureve rrethuese të qytetit, në godinat shoqërore, në ngritjen e varreve monumentale etj.. Veprimtaria e grupeve të specializuara të gurgdhendësve provohet nga guroret e zbuluara në Selcë të Poshtme, Bylis, Amantia, në shkallët e Konispolit etj.. Zhvillim  të dukshëm  mori edhe  zejtaria  e  prodhimeve  qeramike. Enët prej balte  që dilnin tani nga  punishtet  e  qyteteve  ishin  të  punuara kryesisht me çarkun e poçarit,  kurse  sasia e atyre  të  punuara  me  dorë  është  tepër  e  kufizuar. Kalimi  në  teknikën  e  re  të prodhimit  të enëve u shoqërua me largimin nga format tradicionale dhe me përshtatjen në shkallë të gjerë të  formave  greke. Nuk  mungojnë  edhe  përpjekjet  për  të  zhvilluar  format  e  vjetra,  por zakonisht ato çojnë në ndërthurje eklektike që nuk gjejnë përhapje të  gjerë, me sa duket për shkak se nuk u përgjigjeshin kërkesave  të tregut dhe shijeve të kohës. Prodhimi i enëve me forma greke merr përhapje të gjerë.  Kështu nga furrat e punishteve qeramike të qyteteve ilire dalin  tani enë  të  llojeve  të ndryshme, duke filluar prej  atyre  të mëdha,  si  pitosa e amfora  e deri tek enët e përdorim it të gjerë apo të luksit të lyera me vernik të zi apo të pikturuara. Një vend  me  rëndësi  në  këtë  kohë  zë  edhe  prodhimi  i  tullave  e  sidomos  i  tjegullave, që përdoreshin në ndërtimin  e banesave dhe të  godinave shoqërore. Sot njihen  pothuajse  për çdo qytet punishte qeramike të tilla që ishin pronë private e qytetarëve ilirë. Sipas vulave që kanë  enët  apo  tjegullat  del  se  një  punishte  në  Lis  ishte  pronë  e  një  farë  O rtai;  në  Irmaj pronarët e  punishteve quheshin Trito, Pato, Bato dhe Pito;  një vulë  me emrin e Kleitit, nga rrethi  i  Gramshi t  i  takon  një  punishteje  në  Irmaj. Një  Plator  vulos  buzën  e  një  pi tosi  të gjetur në Tren të Korçës, kurse një Epikad te një enë tjetër e këtij lloji nga rrethi i Pogradecit. Pronari i një punishteje qeramike në Selcë të Poshtme (Polion) quhej Gent , në Bylis (Klos) një punishte e tillë i takonte Balaneut , kurse në Dimal kemi pronarët Epikad dhe Olnio.  Në qytete  të  tjera,  si  në  Zgërdhesh  e  Margëlliç  vulat  e  pronarëve  janë  të  shënuara  me monograme apo shenja simbolike.  Krahas këtyre, nëpër këto qendra ka edhe vula që mbajnë emra grekë e maqedonë.  Prania e këtyre emrave në vulat e punishteve qeramike të qyteteve ilire  nuk  është  domosdo  e  lidhur  me  qytetarë  të  origjinës  greke  apo  maqedone  në  këto qendra.  Në periudha të caktuara dhe aty ku pati vend një pushtim i qëndrueshëm maqedon, kjo gjë padyshim edhe mund të ketë ndodhur.  Por kjo dukuri lidhet kryesisht me ndikime të karakterit kulturor, si pasojë e të cilave këta emra u përhapën dhe u adaptuan nga popullsia ilire.  Dëshmi të gjalla të kësaj dukurie vihen re në mbishkrimet varrimore të Apolonisë e të Dyrrahut ku emri i parë është grek, kurse i  dyti, ai i atit, është ilir ose anasjelltas.  Në Apoloni kemi  emra  të tillë,  si Nikanori  i Gentit (???a???a  Ge?????),  ose në  Dyrrah  Anaia e Glaukisë (?????a  G?a???a),  Epiktesi  i  Tritos  (?p??t????  t??),  Teutaia  e  Aristionit  (?e?t??a  ??e?????), Euklidi  i  Tritos  (?p??t?a??  t??),  Teutaia  e  Aleksenit  (?e?t??a  ??e??????),  Brygu  i  Afrodisit (?????? ?f??d?s?) etj.. Rritja  e  prodhimit  zejtar  i  dha  hov  qarkullimit  më  të  dendur  të  mallrave  dhe  zgjerimit  të tregtisë. Prodhimet e  zejtarisë  së qyteteve  ilire  mbulojnë  tani  rrethin  e  tyre  të ngushtë dhe lëvizin në drejtimet më të ndryshme për të ushqyer reciprokisht tregjet e njëri-tjetrit; jo rrallë ato  shtrihen  në  krahina  të  brendshme.    Në  qoftë  se  deri  në  fund  të  shek.  IV  popullsia  e këtyre  krahinave  të  largëta  kënaqej  me  prodhimet  e  qeramikës  lokale  të  punuar  me  dorë ndërsa prodhimet e importit ishin sende luksi tepër të rralla, më vonë prodhimet e qeramikës qytetare  ilire  depërtojnë  gjerësisht  në  këto  anë  dhe  hyjnë  në  konsumin  e  përditshëm  të
Faqe - 61
 
popullsisë. Zonat  e  thella  të  dasaretëve  dhe  të  fiseve  të  tjera  më  të  vogla  që  banonin  në krahinat malore të rrjedhjeve të sipërme të Shkumbinit, të Devollit dhe të O sumit furnizonin me  prodhimet  e  tyre  qytetet  e  jugut,  të  cilat  ishin  më  të  dendura  dhe  më  të  zhvilluara. Marrëdhëniet  e  botës ilire me Dyrrahun e Apoloninë  bëhen  më  intensive. Megjithëse këto nuk janë më qendrat e vetme që furnizojnë tregun ilir, prapëseprapë vazhdojnë të luajnë një rol të rëndësishëm.  Midis tyre duket se ka një ndarje të qartë të zonave të tregtimit: ndërsa Dyrrahu shtrin veprimtarinë e vet kryesisht mbi krahinat në veri të Shkumbinit, në orbitën e Apolonisë hyjnë ato në jug të këtij lumi.  Përmes këtyre dy qendrave përhapen gjerësisht në Iliri edhe prodhimet e qyteteve të Apulisë.  Mallrat e qendrave greke që gjenden krahas tyre janë përkundrazi  më të rralla, kurse ato maqedone  dhe të Epirit ndeshen kryesisht në zonat kufitare. Rrugët  kryesore  nëpër  të  cilat  lëviznin  mallrat  dhe  zhvillohej  tregtia  me  botën  ilire  ishin luginat  e  lumenjve;  ndër  to  ajo  e  Drinit,  e Shkumbinit, e  Devollit,  e O sumit  dhe e  Vj osës formonin arteriet më të rëndësishme. Rrugë të tjera të shumta, të dorës së dytë, përshkonin grykat e ngushta dhe qafat e maleve për të lidhur njërën krahinë me tjetrën. Sado të vështira që ishin këto rrugë, asnj ë krahinë e Ilirisë Jugore nuk mbeti në këtë kohë e izoluar dhe jashtë ndikimit  të  marrëdhënieve  tregtare  me  qytetet. Më  e  rëndësishmja  është  se  në  tregun  e brendshëm  mbizotëronin  prodhimet  lokale,  të  cilat  konkurronin  si me  prodhimet  që  vinin nga Dyrrahu e Apolonia, ashtu edhe me ato të importit dhe që i shin kryesisht sende luksi. Fuqizimi  ekonomik  dhe  rritja  e  prodhimit  zejtar  u  lejoi  qyteteve  Skodra,  Bylis,  Amantia  e Olympe të presin gjatë gjysmës  së parë të shek. III monedhat e tyre prej bronzi në emër të bashkësive qytetare përkatëse. Organizim i shoqëror e politik Burimet  nuk  hedhin  dritë  plotësisht  mbi  strukturën  shoqërore  dhe  organizimin  politik  të qytetit ilir.  Megjithatë nuk është vështirë të kuptohet se një bazë ekonomike e tillë si ajo që u krijua në Iliri në kohën e  lulëzimit të jetës qytetare i  takonte një shoqërie antike të zhvilluar me të gjitha tiparet e saj. Duke qenë qendra ekonomike, një vend me rëndësi në popullsinë e qyteteve zinte shtresa e prodhuesve zejtarë dhe e mjeshtërve ndërtues, të cilët mund të ishin qytetarë të lirë ose dhe skllevër. Prania  e  këtyre  të  fundit  dëshmohet  në  qytetet  ilire  vetëm  përmes  burimeve  që lidhen me ngjarjet e mbarimit të shek. III dhe ato të fillimit të shek. II p.e. sonë, por nuk ka dyshim  se  në  këtë  kohë  ato  nuk  janë  një  dukuri  e  re, ashtu  si  nuk  janë  vetë  qytetet  që përmendëm. Shtresën tjetër të popullsisë e përbënin pronarët e punishteve zejtare, tregtarët dhe  në  qytetet bregdetare, detarët. Krahas  tyre,  në qytetet  ilire jetonin, me  sa duket,  edhe përfaqësues  të aristrokracisë së vjetër  fisnore  që  mbështeteshin  në pronën e  tokave dhe  të blegtorisë.  Si e tillë popullsia e qyteteve paraqitej në këtë etapë e diferencuar shumë qartë në shtresa shoqërore me interesa të ndryshme. Nga pikëpamja e organizimit  politik mbi  bazën  e federalizmit qyteti  së bashku me  rrethinat
Faqe - 62
 
fshatare  dhe  kështjellat  që  formonin  sistemin  e  tij  mbrojtës  dhe  u  shërbenin  nevojave  të tregtisë,  përbënin  koinonin  që  mbante  emrin  e  qytetit  kryesor,  i  cili  ishte  qendra  e  kësaj njësie. Koinoni  kishte  organe  që  zgjidheshin  çdo  vit  nga  eklesia  ose  mbledhja  e përgjithshme. Prej saj dilte këshilli legjislativ ose buleja, si dhe organi përfaqësues i njësive i përbërë  nga  damiorgët. Zbatimi  i  vendimeve  bëhej  nga  një  kolegj  nëpunësish,  të  quajtur prytanë që zgjidheshin çdo vit, të shoqëruar nga një sekretar.  Në krye të koinonit qëndronte strategu. Në koinonin e bylinëve strategu ishte një nëpunës ushtarak që shoqërohej në këtë funksion  edhe  nga  hiparku,  komandanti  i  kalorisë. Pastaj  vinin  me  radhë  nëpunësit  e ngarkuar  me  edukimin  e  rinisë  (gymnasiarkët),  me  organizimin  e  festave  dhe  të  garave sportive (epimeletët), me drejtimin e rojeve (toksarkët, peripolarkët) etj.. Koinoni duke qenë një organizëm autonom përbënte një njësi administrative të shtetit ilir.  Si rrjedhim, shteti përbëhej nga disa koinone të organizuara mbi bazën e federatizmit. Veprimtari e rëndësishme e qyteteve ishte emetimi i monedhave.  Skodra, Lisi, Bylisi, presin monedhat  e  tyre  në  emër  të  bashkësive  qytetare,  gjë  që  dëshmon  jo  vetëm  për  fuqinë ekonomike të këtyre qyteteve, por edhe për një autonomi politike që ato gëzonin në kuadrin e  shteti t  ilir. Simbolet  e  monedhave  të  tyre  hedhin  dritë,  mbase  edhe  mbi  karakterin  e pushtetit  politik  në  këto qytete. Pasqyrimi i  anijes  në  monedhat  e  Skodrës  ka  mundësi  të përfaqësojë një shenjë për tregtinë detare që zhvillonte qyteti dhe të jetë, në këtë mënyrë, një e dhënë e tërthortë për peshën sunduese të shtresës tregtare në qytet. Në Bylis, përkundrazi, përdoret  si  simbol fytyra e  themeluesit  legjendar  të qytetit, duke theksuar me këtë traditën, me të cilën lidhej kryesisht shtresa aristrokratike e qytetit. Pak më i qartë bëhet ky problem në burimet e çerekut të fundit të shek. III. Këtu për herë të parë bëhet fjalë se në krye të qyteteve qëndronin polidinastet (sundimtarë të qyteteve), të cilët i nënshtroheshin plotësisht pushtetit të mbretit. Dyrrahu dhe Apolonia Përfshirja e Dyrrahut dhe e Apolonisë në gjirin e shtetit ilir pati pasoja të rëndësishme si për jetën e këtyre qyteteve, ashtu edhe për vetë shtetin ilir. Të  dhënat  arkeologjike  tregojnë se  qysh  nga  çereku  i fundit  të  shek.  IV  p.e. sonë,  lidhjet  e këtyre  qyteteve  me  botën  ilire bëhen  më  të  dendura  dhe  më të  drejtpërdrejta. Tregtisë  së Dyrrahut dhe të Apolonisë iu hapën lirisht rrugët e  gjera të tregut ilir. Që nga kjo kohë në krahinat e brendshme ilire fillojnë të depërtojnë me lehtësi prodhimet e zejtarisë së zhvilluar të  tyre. Nëpërmjet  këtyre  qyteteve,  në Iliri  hynin mallrat e importit,  midis  të cilave  vendin më të rëndësishëm e zinin ato që vinin nga brigjet e përtejme të Adriatikut. Dyrrahu  dhe  Apolonia  fillojnë  të  hedhin  në  treg  monedha  të  reja  argjendi,  ndër  të  cilat përhapje të gjerë merr drahma e argjendtë e këtyre dy qyteteve.  Ajo ishte destinuar kryesisht për tregtinë me botën ilire, prandaj edhe me të drejtë është pagëzuar « drahma ilire ». Shfaqje e  re  e kësaj kohe është prerja nga këto  qytete e monedhave  të bronzit.  Vënia në qarkullim
Faqe - 63
 
dhe  pranimi në  masë,  siç  tregojnë  gjetjet,  i këtyre monedhave me vleftë  shumë herë  më  të vogël se monedhat e argjendit, tregon se ekonomia monetare ishte zhvilluar në një shkallë të gjerë në Iliri. Gjatë kësaj kohe Dyrrahu dhe Apolonia  jetojnë një  periudhë të vërtetë  lulëzimi.  Ndërtimet më të rëndësishme e më monumentale në këto qytete i përkasin periudhës pas mesit të shek. IV  p.e. sonë.   Forcimi ekonomik dhe  pasurimi  i tyre  nga tregtia me botën  ilire  u  lejuan  të
ndërtonin mure të fuqishme mbrojtëse, që përfshinin në gjirin e tyre sipërfaqe shumë më të mëdha  nga  ato  që  njihnin  më  parë,  të  ngrinin  tregje  e  sheshe  publike,  shëtitore,  tempuj, gjimnaze e godina të mëdha admini strative. Një dukuri e re filloi të përshkojë dhe të ndryshojë në një drejtim të caktuar jetën shoqërore të këtyre qyteteve dhe përbërjen e mëparshme etnike të tyre. Emrat ilirë që janë gjetur vitet e fundit mbi gurët e varreve të zbuluara në nekropolin e Dyrrahut, përbëj në mbi 1/3 e tërësisë së  emrave  të  njohur  në  këtë  qytet  nga  monumentet  epigrafike. Këto  emra  dëshmojnë praninë  në  masë  të  popullsisë  ilire  në  to. Emrat  ilirë  të  prytanëve  dhe  të  nëpunësve monetarë  që gjenden në  të  dyja  faqet  e monedhave prej argjendi  dhe  bronzi dhe emrat  në vulat e tjegullave të Dyrrahut dhe të Apolonisë, tregojnë se popullsia ilire kishte një peshë me rëndësi në  jetën  ekonomike, dhe kishte siguruar  të  drejta qytetare  të plota deri  në zënien e posteve më të larta në jetën administrative e politike të qytetit.  Midis emrave të shumtë ishin edhe  këta:  ???,  për  Dyrrahun,  ?at??,?p??ad?? etj., për Apoloninë.Kështu qysh nga fundi i shek. IV p.e. sonë, Dyrrahu dhe Apolonia humbasin karakterin tipik të  një  kolonie,  mbasi  popullsia  e  tyre  përbëhet  në  një  përqindje  të  madhe  edhe  nga  ilirët. Procesi i ilirizimit të këtyre qyteteve, rezultat i shtrirjes së sovranitetit ilir mbi to, ushtroi një ndikim  të  thellë  mbi  gjithë  jetën  sociale-politike  e  kulturore  të  Ilirisë  në  shekujt  e mëpastajmë. Rezul tati  i këtij  procesi qe shkëputja  e plotë e Dyrrahut  dhe e Apolonisë nga qytetet mëmë dhe integrimi  i tyre i plotë në  jetën ekonomike e politike të shtetit  ilir. Këtë integrim e favorizonte përputhja e interesave  të tyre ekonomike  e  politike me ato të  shtetit ilir.  Mbreti dhe shtresa sunduese e shtetit ilir lakmonin fuqinë ekonomike të këtyre qyteteve të  mëdha,  kurse  skllavopronarët  e  Dyrrahut  dhe  të  Apoloni së  pushtetin  e  fuqi shëm  të sundimtarëve  ilirë  mbi  një krahinë shumë më të gjerë se sa  territoret  e ngushta të qyteteve- shtete të tyre me pasuri dhe treg të gjerë. Rezultati u arrit, siç tregojnë faktet, sado të pakta, nëpërmjet një lufte të ashpër politike, mjaft të ndërlikuar, ku u përzien edhe fuqi të jashtme, por edhe si rrjedhojë e një domosdoshmërie të diktuar nga kushtet objektive të kohës.
Faqe - 64
 
5.  RËNIA E DINASTISË SË GLAUKISË - Gjendja politike në vitet 270-231
Pas luftës së  fundit të  Mytilit  kundër Aleksandrit II të Epirit, në vitin 270,  nuk flitet më në burimet për shtetin ilir.  Duke zbritur drejt vitit 230 dalin të dhëna të reja mbi këtë shtet. Megjithëse në vështrimin e parë kjo duket si një periudhë e errët,  ajo  përbën në vetvete një faqe me shumë interes në historinë ilire.  Gjatë gjysmë shekulli, që nga Glaukia deri te Mytili, shteti ilir kishte mundur t’i bënte ballë me sukses agresionit të Kasandrit dhe më pas të Pirros e pasardhësit të tij.  Të gjithë këta kishin dështuar në ndërmarrjet e tyre dhe më në fund qenë detyruar  të  hiqnin  dorë  prej  Ilirisë. Ndërkaq  gjendja  në  Greqi  mbetej  e  paqëndrueshme. Sundimtarët  maqedonë,  Antigon  Gonata  dhe  i  biri  i  tij  Demetri,  u  gjendën  tërësisht  të angazhuar  në  teatrin  grek  të  veprimeve  politike  e  ushtarake  për  të  ruajtur  hegjemoninë  e Maqedonisë në këto anë. Për  shtetin  ilir  kjo  qe  një  periudhë  qetësie  në  marrëdhëniet  me  fqinjët,  veçanërisht  me Maqedoninë, dhe me këtë duhet shpjeguar edhe heshtja e  burimeve.  Por nuk qe Gonata ai që « diti, siç pretendohet, t’u imponojë paqen fqinjëve veriperëndimorë ».  Burimet nuk bëjnë fjalë  për  një  gjë  të tillë.   Në  qoftë  se  midis  Ilirisë  dhe  Maqedonisë  nuk  pati  në këtë  kohë ndonjë  konflikt,  kjo  duhet  shpjeguar  më  tepër  me  faktin  se  ilirët,  të  lodhur  nga  luftërat  e deriatëhershme,  nuk  mundnin,  pra,  edhe  nuk  kërkuan  t’i  shfrytëzonin  vështirësitë  e Maqedonisë në interes të tyre. Ndërkaq  ka  të  ngjarë  që  nga  mesi  i  shek.  III  p.e. sonë  ose pak  më  parë shteti  ilir  të  ketë njohur një periudhë trazirash të brendshme, hollësitë e të cilave nuk njihen mirë.  Nuk është çudi  që  zhvillimi  i vrullshëm  i qyteteve të  veriut, të  mbetura jashtë konflikteve luftarake që prekën  pjesën  jugore  të  shtetit  ilir  bashkë  me  qytetet  e  tij,  të  ketë  ndryshuar  raportin  e forcave  dhe  të  ketë  ndikuar  apo  të  jetë  bërë  bazë  e  ndryshimeve  politike  që  pasqyrohen vetëm në zëvendësimin e dinastisë sunduese të Glaukisë me atë të Agronit dhe në shkëputjen e dy qyteteve të rëndësishme të Adriatikut Lindor, të Dyrrahut e të Apolonisë, nga shteti ilir.
Faqe - 65
 
K R E U    I V
SHTETI I EPIRIT - 1.  LINDJA E SHTETIT TEK EPIROTËT

Territori dhe popullsia Në periudhën antike treva që nga malet e Llogarasë dhe të Kudhësit me rrjedhjen e mesme të Vjosës në veri dhe deri në gjirin e Ambrakisë dhe në kufijtë e Etoli së në jug, që nga malet e  Pindit  në lindje  e  deri  tek brigjet  e  detit  Jon  në perëndim, përbënte një  njësi  gjeografike- politike më vete të formuar historikisht dhe të njohur me emrin Epir, nga greqishtja e vjetër Apeiros që do të thotë stere, tokë. Me  fjalën  Epir  autorët  grekë  nënkuptonin  në  fillim  çdo  vend  kontinental  përballë  ishujve. Po  me  këtë  kuptim,  p.sh.,  Homeri  e  quan  Akarnaninë  Epir,  gjithashtu  më  vonë  edhe Tukididi.   Kështu  i quanin  edhe  bri gjet përkundrejt tyre  banorët e  ishujve  të  Jonit,  duke  u nisur nga pozita e vet ishullore. Ky emër i përdorur në fillim si një emër i përgjithshëm për të caktuar pozitën kontinentale të krahinës  etnikisht  ilire,  që  ndodhej  përballë  tyre,  u  shndërrua  më  vonë  në  një  nocion  të përveçëm  gjeografik,  që  i  atribuohej  një  krahine  të  veçantë  me  kufijtë  pak  a  shumë  të përcaktuar historikisht. Në këtë kuptim emri Epir ndeshet për të parën herë tek shkrimtari grek i fundit të shek. VI p.e. sonë, Hekateu, kur thotë se Oriku është liman i Epirit, dhe pak më vonë tek Pindari, i cili e quan Epirin « të famshëm me hapësira kodrash të shkëlqyeshme... që fillojnë nga Dodona e deri në brigjet e Jonit ». Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e. sonë, me transformimin e bashkësisë molose në një shtet të  ri  federativ,  të  quajtur  epirot,  që  përfshinte  pjesën  më  të  madhe  të  popullsisë  së  këtij territori  duke  pasur  një  nënshtetësi  të  vetme,  epirote,  emri  Epir  merr  tani  një  kuptim  të përcaktuar qartë politik. Shkrimtari grek i shek. IV p.e. sonë numëron në  këtë  kohë në Epir vetëm 14  fise, por nga burimet  e  tjera  historike-epigrafike  rezulton  që  ky  numër  të  ketë  qenë  shumë  më  i  madh. Nga fiset më kryesore ilire, të cilat luajtën një rol të rëndësishëm në historinë politike të kësaj krahine,  përmenden  sidomos  thesprotët,  kaonët,  molosët  etj.. Ndërmjet  këtyre  fiseve ndodhnin luftëra të vazhdueshme për epërsi territoriale dhe politike dhe kishte një prirje për separatizëm  midis  sundimtarëve të veçantë  të  tyre. Kjo  gjendje  vazhdoi  të paktën  deri  në fillim  të shek.  IV  p.e. sonë,  kur mbretërit  molosë  arri tën  t’u  imponohen shumë prej fiseve fqinje epirote dhe të krijonin një mbretëri të fuqishme, me bazë federative, që autorët grekë e quanin Koinon të molosëve.
Faqe - 66
 
Prem isat për krijim in e shtetit në Epir Si rezultat i zhvillimit të mëparshëm ekonomiko-shoqëror, në shek. V p.e. sonë në Epir ishin krijuar të gjitha premisat për lindjen e formacioneve të hershme shtetërore. Diferencimi  social,  sidomos  tek  fiset  ekonomikisht  më  të  përparuara  të  kësaj  krahine,  siç ishin molosët, kaonët, thesprotët etj., pasqyrohet qartë në burimet historike që në shek. VIII- VII p.e. sonë, por tani ai merr përpjesëtime  më të gjera.  Aristokracia epirote e tokës dhe e bagëtive,  kishte arritur  t’u  impononte  pushtetin e  vet  prodhuesve të vegjël  fshatarë dhe  të shfrytëzonte për interesat e saja ekonomike punën e shtresave të tjera e të skllevërve. Në duart e kësaj aristokracie ishin grumbulluar tashmë pasuri të mëdha që i mundësonin asaj të hynte në marrëdhënie të ngushta me shoqërinë antike të Greqisë. Në  gjysmën  e  dytë  të  shek.  V  p.e.  sonë,  në  Epir  ekzistonin  edhe  shtresa  të  tjera;  përveç aristokracisë  së  tokës,  ishte  fuqizuar  edhe  shtresa  e  zejtarëve  e  tregtarëve. Shumë kuptimplotë në këtë drejtim paraqitet një mbishkrim i vitit 427/426 zbuluar në sanktuarin e Poseidonit në Tenarë, sipas të cilit një  farë Eskrioni, epirotas, liron skllavin e tij, Herakleid, duke ia kushtuar këtë akt hyut të detrave.  Sipas përmbajtjes dhe vendgjetjes së mbishkrimit Eskrioni  duhej  të  kishte  qenë  pikërisht  njëri  nga  përfaqësuesit  e  tregtarëve  skllavopronarë epirotas të lidhur me tregtinë detare.  Kjo është prova më e hershme epi grafike, që dëshmon për ekzistencën e institucionit të skllavërisë në Epir të paktën që nga gjysma e dytë e shek. V p.e. sonë. Mbi  bazën  e  këtij  diferencimi  të  brendshëm  dhe  të  luftës  së  vazhdueshme  që  bënin sundimtarët  e  fi seve  të  veçanta  për  nënshtrimin  e  fqinjëve  të  tyre,  në  Epir  lindën  një  tok federatash, sistemi politik i të cilave  mbështetej në bashkimin e një grupi fisesh të federuara të quajtura koine. Më herët këto bashkësi u krijuan rreth fiseve ekonomikisht dhe politikisht më të fuqishme të Epirit,  si  tek  thesprotët, kaonët  dhe  molosët. Ashtu  siç paraqiten  në mesin  e  shek. V, ato ndryshonin midis tyre jo vetëm nga madhësia dhe rëndësia politike, por edhe nga struktura e tyre  organizative. Sipas  një  lajmi  të  Tukididit,  i  cili  u  referohet  viteve  të  para  të  luftës  së Peloponezit, Koinonet e kaonëve dhe  të thesprotëve nuk e njihnin pushtetin e mbretit. Në krye të tyre qëndronin dy magjistratë më  të lartë ekzekutivë të quajtur  në traditën  historike, prostatë, të cilët zgjidheshin çdo vit nga rrethet aristokratike të fisit që kryesonte Koinonin. Molosët,  ndryshe nga  dy  koinonet  e  para,  sundoheshin  nga  mbretër,  pushteti  i  të  cilëve tanimë  ishte  bërë i  trashëgueshëm. Tukididi  përmend që  në  vitin  470  p.e. sonë një  mbret molos  Admetin,  që  i  dha  strehim  politik  gj eneralit  grek  Themistokliut  të  dëbuar  me ostrakizëm  nga  Greqia. Sipas  përshkrimit  të  kësaj  ngjarjeje,  Admeti  paraqitet  si  një sundimtar  me  ori gjinë  fisnike,  i  fuqishëm  dhe  me  influencë  deri  në  rrethet  qeveritare  të Athinës. Për  veprimtarinë  politike  të  federatave  të  Epirit  burimet  historike  heshtin  pothuajse  fare. Ato  i  shohim  të  dalin  në  skenën  e  historisë  vetëm   në  kohën  e  luftës  së  Peloponezit,  kur ushtritë  e  kaonëve,  të  thesprotëve,  të  molosëve etj.,  me  sundimtarët e  tyre  në  krye,  marrin pjesë në anën e Spartës në ekspeditën luftarake kundër qytetit Strato të Akarnanisë. Midis këtyre bashkësive të veçanta rolin më të rëndësishëm dhe aktiv në historinë politike të vendit  filloi  ta luajë  Mbretëria e  Molosëve. Në  qoftë se deri në  fundin e shek. V p.e. sonë këto bashkësi vepronin të veçuara dhe në konflikte të brendshme me njëra-tjetrën, tani është Mbretëria  Molose  ajo që  do  të  marrë  iniciativën  për  të zgjeruar pushtetin  e saj  dhe  për  ta vënë Epirin në rrugën e bashkimit të tij politiko-ushtarak.
Faqe - 67

2.  KOINON I (LIDHJA) E MOLOSËVE

Gjendja  ekonom iko-shoqërore  dhe  kulturore e  Epirit në fundin  e  shek. V dhe gjatë shek. IV p.e. sonë Nga  fundi i  shek.  V  dhe  sidomos  gjatë shek.  IV  p.e.  sonë,  në  Epir  vihet  re  një  zhvillim  i mëtej shëm  i  ekonomisë  në  të  gjitha degët  e  saj:  në bujqësi,  blegtori,  e  sidomos  në  zejtari; zhvillohet prodhimi i mallrave, zgjerohen lidhjet tregtare etj.. Në  Epir  shfaqet  tani  një  faktor  shumë  i  rëndësishëm  që  luan  një  rol  të  ndjeshëm  në zhvillimin e mëtejshëm, ky është qyteti epirot.  Kështu në fundin e shek. V dhe në gjysmën e parë të shek. IV, sipas të dhënave burimore historike dhe arkeologjike, lindin qytetet Kasope, në krahinën e Kasopisë në skajin jugperëndimor të Epirit dhe Elea afër Velianit në krahinën Eleatis të Thesprotisë. Në Epirin  Qendror  lindin qytetet  Passaron  (Gardhiqi),  kryeqendra tradicionale  e  shtetit  të  molosëve  dhe  qyteti i  Kastrisë  që  identifikohet  me  Euremenin  ose Tekmonin antik. Në gjysmën e dytë të shek. IV p.e. sonë urbanizimi në Epir mori përpjesëti me më të mëdha dhe rritet akoma më shumë pesha e tij në zhvillimin ekonomik dhe politik të vendit.  Lindin qytete të reja, midis të cilave në Thesproti, Elina (Dymokastro), Kutçi dhe Gitana (Gumani) që sipas Tit-Livit, duhet të ishte qendra kryesore e Koinonit të thesprotëve; në Kaoni, Teqeja e Melanit, Himara, Foinike (Finiqi), që ishte qyteti më i madh dhe më i  fortë i Kaonisë dhe kryeqendra e saj. Qytetet e Epirit,  ashtu  sikurse  dhe  ato  të Ilirisë,  ishin  të fortifikuara  me  mure të fuqishme prej  blloqesh  shumëkëndëshe  ose  të  ndërthurura  me  teknikë  muraturash  trapezoidale  apo kuadratike sipas kushteve të  veçanta të  terrenit  ose  të guroreve.  Për  përforcimin  e mureve ngriheshin  kulla  në  vendet  më  të  atakueshme  nga  armiku. Në  sistemet  më  të  hershme fortifikuese këto kulla mungonin ose ishin dukuri të rralla.  Vetëm nga gjysma e dytë e shek. IV,  ato  hynë  në përdorim  të  gjerë  si  një  komponent  i  nevojshëm  dhe  i  domosdoshëm  në kushtet e zhvillimit të mëtejshëm të teknikës luftarake.
Faqe - 68
 
Mënyra  antike  e  prodhimit  i  dha  një  hov  të  menjëhershëm  prodhimit  zejtar  dhe  sidomos atyre degëve që lidheshin me ndërtimet.  Brenda mureve mbrojtëse të këtyre qyteteve kishte muratorë, gurskalitës, farkëtarë, poçarë, tjegullabërës, arkitektë  etj.. Zhvillimi  i  degëve  të ndryshme të  zejtarisë dhe  shtimi i prodhimeve  bujqësore  dhe blegtorale nxitën dhe  më  tej zgjerimin e tregtisë brendapërbrenda, me kolonitë helene të bregut të Jonit dhe sidomos me krahinat  fqinje  mesdhetare. Kjo  e  fundit  zhvillohej  më  tepër  përmes  trafikut  detar,  të përcaktuar nga vetë pozicioni i favorshëm bregdetar i krahinave, megjithëse funksiononin në këtë drejtim dhe rrugët tokësore. Në  qoftë  se  deri  në  shek. V  p.e.  sonë  Epiri  lidhjet  ekonomike  i  mbante  kryesisht  me Korinthin dhe koloni të e tij në brigjet e Jonit, nga fundi i këtij shekulli ai filloi të orientohet edhe nga Athina. Tani janë mallrat e prodhimit atik, ata që mbizotërojnë në tregjet e Epirit. Prej këtej Athina si këmbim tërhiqte prodhime bujqësore e sidomos blegtorale, lëkura, lëndë druri etj., për të cilat ajo kishte gjithnjë nevojë. Në zhvillimin e tregtisë detare rol të veçantë luanin edhe portet detare në brigjet e Kaonisë, si Onkesmi, Himara, Butrinti etj.. Zgjerimi  dhe  intensifikimi  i tregtisë  çoi  nga  ana  e  vet në  shtimin progresiv  të  prodhi mit  të mallrave, bëri të nevojshme lindjen dhe qarkullimin e  monedhës  autonome. Në fillim  ishte Lidhja e Molosëve  ajo që hedh  e para në  treg monedhën e vet (rreth viteve 400 p.e. sonë). Këto  ishin  monedha  kryesisht  prej  bronzi,  megjithëse  pati  në  këtë  kohë  edhe  prerje jetëshkurtër  dhe  të  kufizuar  monedhash  prej  argjendi. Më vonë  filluan  të  presin  monedha edhe qytete të veçanta dhe në fund të shek. IV edhe shteti federativ i epirotëve. M bretëria e M olosëve gjatë sundim it të Tharypës (423-385 p.e. sonë) Në  çerekun  e fundit të  shek.  V p.e. sonë  shtetin e  molosëve e  kryesonte  Tharypa  (423-385 p.e.  sonë), i  cili,  sipas  një  lajmi  të  Tukididit, e  trashëgoi fronin  mbretëror  të  babait  në  një moshë të mitur duke pasur për një kohë si tutor Sabylintin, prijësin e atintanëve. Tradita  historike  i  atribuon  këtij  sundimtari  një  seri  reformash  të  karakterit  ekonomik, ushtarak dhe kulturor, të cilat çuan në zgjerimin dhe në forcimin e mëtejshëm të Mbretërisë Molose. Në  radhë  të  parë  ato prekën  formën  e  hershme  të  qeverisjes  dhe legjislacionin e vjetër të vendit.  Kuvendi i popullit si organ i trashëguar nga rendi i komunës primitive, mori tani  përmbajtje  të  re. Në  organet  drejtuese  të  shtetit, rol  të  rëndësishëm  fillon  të  luajë prostati, funksionari më i lartë  i shtetit pas mbretit. Ky zgjidhej për çdo vit në Kuvendin e Popullit  nga  rrethet  aristokratike, të  cilat  ushtronin fuqishëm  autoritetin  e  tyre  në  kuvend. Duke  qëndruar  pranë  mbretit, si  mbrojtës  i  ligjeve  të  vendit,  prostati  në  fakt  e  kufizonte shumë pushtetin mbretëror, dhe me këtë ai ruante të palëkundshme pozitat e aristokracisë në veprimtarinë politike të shtetit. Kjo  formë  e  kufizuar  e  pushtetit  qendror  nga  aristokracia  e  tokës,  si  edhe  ligjërimi  i  të drejtave  të  tjera  të  saj, i  japin  Mbretërisë  Molose  atributet  e  një  shteti  me  mbeturina  të theksuara të rendit fisnor.
Faqe - 69
 
Mbretëria  Molose  që në  fillim  të  veprimtarisë  së  saj politike  tërhoqi  vëmendjen  e  shteteve fqinje të  Mesdheut dhe sidomos të  Athinës  dhe  të  Spartës,  të cilat sapo kishin  nisur  midis tyre  konfliktin  e  armatosur  për  supremaci  ekonomike  dhe  politike  në  Greqi. Në  këtë konflikt historikisht të njohur si Lufta e Peloponezit dhe që, siç dihet, zgjati me ndërprerje të vogla  plot  28  vjet  (432-404  p.e.  sonë)  dhe  pati  pasoja  të  rënda  për  Greqinë,  të  dyja  palët ndërluftuese  bënë  përpjekje  që  të  siguronin  përkrahjen  e  shtetit  të  ri  të  molosëve,  meqë territori  i  tij  zinte  një  pozicion  mjaft  të  favorshëm  strategjik  me  rrugën  midis  brigjeve veriperëndimore të Greqisë dhe të Maqedonisë e Thesalisë. Në  fillim  ishte  Sparta  ajo  që  ushtroi  ndikimin  e  saj  mbi  shtetin  molos. Në  vitin  429  p.e. sonë,  molosët  i  ofrojnë  asaj  deri  ndihmën  ushtarake,  duke  dërguar kontingjente  të konsiderueshme luftëtarësh për pushtimin e qytetit Stratos të Akarnanisë. Mirëpo  edhe  pas  kësaj  fushate  të  pasuksesshme,  e  cila  synonte  të  dobësonte  ndikimin  e Athinës në këtë zonë kufitare të Epirit, diplom acia athinjote  nuk hoqi dorë nga përpjekjet e saj  për  të  përmirësuar marrëdhëniet  me  shteti n  e  molosëve. Ajo  kishte  shumë  nevojë  për përkrahjen  e  këtij  shteti  të  ri  energjik  në  qendër  të  Epirit. Përmes  territori t  të  tij  Athina mund  të  kontrollonte  nga  shpina  maqedonët  e paqëndrueshëm  të  Perdikës  si  dhe  thesalët, me  të  cilët  ajo  sapo  kishte  krijuar  lidhje  miqësore  pas  kryengritjes  së  lynkestëve  (433  p.e. sonë). Nga ana tjetër, me këto marrëdhënie Athina synonte të kishte edhe përfitime ekonomike.  Se sa  rëndësi  i jepte  Athina  lidhjeve  me  shtetin  molos, këtë  e  tregon dhe  fakti  se  ajo  në këtë kohë merr përsipër edukimin e Tharipës së vogël në një nga shkollat e Athinës dhe e pret atë më vonë në Athinë me nderime të veçanta duke e regjistruar si qytetar nderi. Për  vendosjen  e  marrëdhënieve  të  mira  me  Athinën i shte  i  interesuar  gjithashtu  edhe  vetë shteti i mol osëve, i cili kërkonte të si guronte përkrahje për politikën e zgjerimit territorial që projektoi Tharypa, të cilën ai filloi ta realizonte në vitet e fundi t të jetës së tij. Këto  marrëdhënie të ngushta ekonomike dhe politike  me Athinën i  hapën  rrugë depërtimit të  ndikimit  të  qytetërimit  helen,  i  cili  u  shfaq  në  strukturën  organizative  të  shtetit,  në ndërtimet,  në  përdorimin  e  gjuhës  dhe  të  shkrimit  grek  në  rrethet  e  aristokracisë  dhe  të administratës  shtetërore,  në  traj timin  tipologjik  dhe  metrologjik  të  monedhave  të  para molose sipas prototipave të monedhës atike të fundit të shek. V dhe fillimit të shek. IV p.e. sonë.  Ky ndikim do të shfaqet gjithashtu dhe në jetën kulturore e artistike, qendra e së cilës bëhen qytetet.  Në Passaron, p.sh., mendohet të jetë ftuar dramaturgu i shquar grek Euripidi, për  të  vënë  në  skenë  tragjedinë  e  tij  «  Andromaka  »,  ku  lavdërohej  origjina  dinastike  e mbretërve  molosë.  Kjo vepër ndikoi shumë në kultivimin e mitit  gjenealogjik të molosëve, sipas  të  cilit  zanafilla  e  tyre  i  referohet  tani  Molosit,  biri  i  Neoptolemit  të  Akilit  dhe  i Andromakës,  të  vesë  së  Hektorit,  që pas shkatërrimit të Trojës  erdhën dhe u vendosën  në Epir.
Faqe - 70
 
Lidhja M olose (çereku i parë i shek. IV p.e. sonë).Struktura e saj organizative Gjatë sundimit  të Alketës, birit të Tharypës, shteti  molos mori zhvillim të mëtejshëm. Nuk është përcaktuar me saktësi se në ç’kohë  dhe në  ç’rrethana e  trashëgoi  fronin. Dihet se në vitin  385 p.e.  sonë  ai  gjendej  i strehuar  politik  tek  Dionizi, tirani  i  Sirakuzës. Në burimet historike nuk  jepen as motivet që  e shtynë Alketën të  braktiste fronin. Ka  mundësi  që  ky, duke dashur të vazhdonte politikën e aleancës me Athinën, në një kohë kur kjo kishte pësuar tashmë humbje  ushtarake  dhe  diplomatike  nga  Sparta,  të  ketë  ndeshur në  kundërshtimin e partisë  filospartane.   Në këtë  kohë kjo  filloi  të  aktivizohej  shumë,  sidomos  pas  fitoreve  të Agesilaut në Akarnani (389-388 p.e. sonë), që i hapën rrugën Spartës për të shtrirë ndikimin e vet jo vetëm në Greqinë Veriperëndimore, por edhe në Epir. Dionizi që ishte interesuar dhe po vepronte aktivisht për të vendosur një kontroll efektiv në detin Adriatik dhe mbi rrugët që të çonin për në Epir, e mirëpriti Alketën dhe e ndi hmoi atë që të rikthehej në fronin e humbur.  Me këtë mënyrë tirani i  Sirakuzës synonte të siguronte një aleat të ri, që do të përkrahte pikësynimet e tij politike dhe tregtare në brigjet e Ilirisë dhe të Epirit.  Për këtë qëllim në vitin 385 p.e. sonë, Dionizi bëri një marrëveshje me Alketën për të  ndërhyrë  ushtarakisht  në  territorin  e  shtetit  të  molosëve  duke  i  siguruar  një  ndihmë efektive  në kontingjente luftarake dhe armatime.  Ky sulm i  papritur i forcave të bashkuara iliro-sirakuzane,  u  shkaktoi  molosëve  rreth  15  000  të  vrarë  sipas  Diodorit  të  Sicilisë. Përforcimet që  u  dërgoi  Sparta  molosëve  nuk e ndryshuan  gjendjen e  tyre të  vështirë. Siç duket,  ajo nuk  u angazhua  aq  shumë  në  këtë luftë,  pasi  nuk  ishte  e interesuar të hynte  në konflikt me Dionizin. Kështu ky aksion i nxitur prej tiranit të Sirakuzës përfundoi me sukses dhe me rivendosjen e Al ketës në krye të shtetit molos. Pasi  përforcoi  pozitat  brendapërbrenda  mbretërisë,  Alketa  vazhdoi  politikën  e  zgjerimit territorial  të  shtetit  të  tij  të  filluar  që  në  kohën  e  Tharypës,  rivendosi  marrëdhëniet  e ndërprera për pak kohë, me Athinën.  Në vitin 377 ndihmoi aktivisht Lidhjen e dytë detare të  Athinës,  duke  lehtësuar  veprimet  e  saj  luftarake  kundër  Spartës  në  pellgun e  Jonit. Në vitin 372 p.e. sonë Alketa i dha mundësi një reparti prej 600 pelltastësh të Stesiklit, të kalonin nëpër territorin molos dhe të lidheshin në Korkyrë përmes bregut të Epirit. Me politikën e tij ekspansioni ste, Alketa arriti  të shtrijë sovranitetin e vet mbi një territor të konsiderueshëm të Epirit.  Sipas një mbishkrimi dekretor të viteve 370-368 p.e. sonë kufijtë e Mbretërisë Molose që trashëgoi në këtë kohë i biri i tij Neoptolemi, shtriheshin në lindje deri në Hestiotiden perëndimore, në verilindje deri në kufijtë e Orestides në luginën e sipërme të Haliakmonit  dhe  në  veriperëndim  përmes  një  rripi  toke  deri  në  kufijtë  e  Parauejes  në rrjedhjen e mesme të Vjosës.  Molosët dolën në det siç duket në zonën e Kestrinës, në veri të lumit Kalama (Thiamis).  Nga  perëndi mi pas  aneksimit  të Dodonës në fund të shek. V p.e. sonë, molosët e shtrinë kontrollin e tyre deri tek lugina e sipërme e Aheronit. Kjo  shtrirje  territoriale  e  Mbretërisë  Molose  në  kohën  e  Alketës,  duket  se  përputhet plotësisht  me  cilësimin  që  i  bën  këtij  sundi mtari  Polidami  i  Fardales  në  një  fjalim  të
Faqe - 71
 
transmetuar nga histori ani e gjenerali grek Ksenofoni, kur e quan atë « sundimtar suprem të Epirit ». Këto  të  dhëna  burimore  dhe  epigrafike  tregojnë  se  në  kohën  e  këtij  sundimtari  dhe  të pasardhësit të tij kishte avancuar mjaft procesi i bashkimit poli tik të popullsive të veçanta të Epirit,  proces ky që  çoi në  krijimin e organizimit  më  të gjerë  shtetëror që  njihet  me  emrin Lidhja e Molosëve. Duke gjykuar nga të dhënat mbishkrimore të kësaj periudhe, në këtë Lidhje përveç molosëve bënin  pjesë  edhe  shumë  popullsi  të  tjera  epirote,  si  tripolitët,  kelaithët,  paialët,  arktanët, genoait, ethenestët, onopernët, etj.. Këto grupe të veçanta etnike merrnin pjesë në qeverisjen e  kësaj  lidhjeje përmes përfaqësuesve të  zgjedhur  të tyre,  të cilët në  dekretet mbishkrimore quhen demiorgë ose synarhontë. Një  mënyrë  e  tillë qeverisjeje,  i  jepte këtij  formacioni  të ri shtetëror  karakter federativ,  por nën hegjemoninë e molosëve. Lidhja Molose, e cila përfaqësonte etapën e parë në procesin e zgjerimit dhe të konsolidimit progresiv  të  shtetit  federativ  të  Epirit,  kishte  një  strukturë  organizative  të  brendshme  të përcaktuar qartë me institucione legjislative dhe ekzekutive.  Në krye të Lidhjes së Molosëve qëndronte mbreti  nga familja  e  Eakidëve.   Por  pushteti i  tij, ashtu  siç e thekson  Aristoteli, ishte i kufizuar.  Mbreti kur merrte pushtetin në dorë, ishte i detyruar të bënte fli në altarin e hyut  të luftës  në Passaron dhe të  betohej  përpara përfaqësuesve  të shtetasve të  tij,  se do  të sundonte sipas ligjeve të vendit.   Përfaqësuesit nga ana  e tyre, i  premtonin mbretit se  do ta përkrahnin atë gjatë  sundimit të  tij.   Ky betim  tradicional  midis mbretit  dhe  përfaqësuesve, ishte  një formë e trashëguar  nga  rendi i vjetër  fisnor,  por  që  tani  merr një  përmbajtje  të re duke siguruar me këtë ndikimin e aristokracisë në drejtimin e kësaj lidhjeje shtetërore. Mbreti  ishte  komandant  suprem  i  ushtrisë  së  Lidhjes  Molose  dhe  gëzonte  një  pushtet  të padiskutueshëm në  kohë  lufte.   Pas  mbretit funksionari më i lartë në  Lidhjen  Molose vinte Prostati, një magjistrat eponym që zgjidhej për çdo vit nga komunitetet e ndryshme etnike të bashkuara në këtë lidhje.  Ai kryesonte kuvendi n e popullit, e thirrte atë, drejtonte punët e tij, paraqiste propozimet për t’u miratuar etj.. Në  mbishkrime  së  bashku  me  prostatin  përmendet  edhe  sekretari,  që  zgjidhej  për  çdo  vit zakonisht  nga  i njëjti fis, të cilit i përkiste  dhe  prostati.  Kuvendi i popullit  përbëhej, me  sa duket, nga të gji thë burrat e aftë për luftë, qofshin këta molosë apo anëtarë të bashkësive të tjera  që  përfshiheshin  në  Lidhjen  e  Molosëve. Ky  kuvend  votonte  vendime,  të  cilat akordonin  të  drejta  qytetarie,  proksenie  dhe  privilegje  të  tjera. Në  këtë  kuvend  legjislativ mund  të merrnin  pjesë të  gjithë burrat e aftë për  të mbajtur  armë të të  gjitha komuniteteve etnike të  përfshira në Lidhjen e  Molosëve. Kuvendi mund  të mblidhej disa herë  në vit,  me përjashtim  të  rasteve  të  jashtëzakonshme.    Vendi  i  mbledhjeve  të  tij  ishte  Passaroni, megjithëse  ato  mbaheshin  edhe  në  qendra  të  tjera, si  p.sh. në  Dodonë  etj.. Vendimet  apo ligjet për të cilat votonte  Kuvendi, përgatiteshin siç duket nga një institucion
Faqe - 72
 
tjetër i veçantë, nga Këshilli.  Ky ndoshta ishte ai senat për të cilin flet Justini duke ia atribuar krijimin e tij mbretit Tharypë. Organ  tjetër,  i  ndryshëm  nga Këshilli, ishte dhe  kolegji  i  përfaqësuesve  të  komuniteteve  të ndryshme  në  Lidhjen  e Molosëve,  me  anë  të  të  cilëve  ato  merrnin  pjesë  në  drejtimin  e përbashkët  të  punëve  të  shtetit.    Në  krye  të  këtij  kolegji,  qëndronte  mbreti  nga  familja  e Eakidëve dhe dy magjistratët e zgjedhur çdo vit, prostati dhe sekretari, të cilët mund të ishin molosë  ose  jo.    I  tërë  ky  organizim   shtetëror  i  jepte  Lidhjes  Molose,  që  përfaqësonte njëkohësi sht dhe shtetin  më  të  fuqishëm në  Epir  deri  në  çerekun  e  fundit  të  shek. IV p.e. sonë, formën e një shteti federativ monarkik. Marrëdhëniet politike të Lidhjes m e M aqedoninë Pas  viteve  60  të  shek.  IV  p.e.  sonë  në  politikën  e  jashtme  të  Lidhjes  Molose  vihen  re ndryshime të dukshme, që çuan në zgjerimin territorial dhe në fuqizimin e mëtej shëm politik të saj. Në këtë kohë në kufijtë verilindorë të Epirit filloi të mëkëmbet me shpejtësi shteti maqedon. Gjatë  sundi mit  të  Filipit  II  Maqedonia  u  shndërrua  në  një  monarki  të fuqishme  të centralizuar, në një forcë kryesore politike dhe ushtarake në Ballkan. Duke shfrytëzuar krizën e shteteve greke, Filipi pasi zgjeroi dhe konsolidoi shtetin e vet, nuk vonoi  të  ndërhynte  edhe  në  çështjet  e  brendshme  të  tyre  duke  zhvilluar  një  politikë konsekuente  hegjemoniste  mbi  to.    Në  këtë  drejtim  Epiri  duhet  të  shërbente  si  një mbështetje  për  të  shtrirë  kontrollin  maqedon  në  brigjet  perëndimore  të  Greqisë,  për  këtë qëllim  Filipi  II  i  dha  një  rëndësi  të  veçantë  vendosjes  së  një  aleance  të  qëndrueshme  me Lidhjen Mol ose.  Për këtë aleancë ishte interesuar dhe vetë Lidhja, sa kohë që Maqedonia do t’i linte dorë të lirë për ta çuar më tej politikën e zgjerimit të mëtejshëm të kufijve të saj.  Dhe jo  rastësi sht  Arryba,  i  cili  kryesonte  në  këtë  kohë  Lidhjen,  shpej toi  të  lidhte  krushqi  me Filipin II, duke i dhënë këtij të fundit në vitin 357 p.e. sonë mbesën e tij, Olymbinë për grua. Midis viteve 360-344 p.e. sonë, Lidhja Molose shënon një  zgjerim  të mëtejshëm të  territorit të  saj  nga  verilindja  duke  arritur  kufirin  më  të largët  në  këtë drejtim  deri  tek  Parauejtë  në pellgun e Përmetit, Timfejtë dhe Orestët në luginën e sipërme të Haliakmonit. Por në vitin 344 p.e. sonë, Lidhja detyrohet të heqë dorë nga këto krahina, të cilat Filipi II ia kaloi  Maqedonisë.    Kur  pak  më  vonë  Athina  nisi  të  përzihet  në  çështjet  e  brendshme  të Epirit, duke rrezikuar pozitat e Maqedonisë në Epir, Filipi II sulmoi ushtarakisht Ambrakinë duke  kaluar  nëpër  territorin  shtetëror  të  Lidhjes. Pasi  mposhti  Ambrakinë  dhe nënshtroi kolonitë helene të elejve në Kasopi, Buketin, Pandosinë dhe Eletren, zboi nga froni Arrybën, aleatin e lëkundur dhe të pabindur të Maqedonisë, i cili kërkoi strehim në Athinë.  Në krye të Lidhjes  Molose  vuri  kunatin  e  vet  Aleksandrin  20-vjeçar,  të  mbiquajtur  Molos,  të  cilit  i dorëzoi  dhe  qytetet  që  sapo  i  kishte  pushtuar.    Për  ta  angazhuar  edhe  më  shumë  ndaj Maqedonisë, Filipi II i dha Aleksandrit për grua të bijën, Kleopatrën, dhe e përkrahu atë në
Faqe - 73
 
politikën e zgjerimit territorial të shtetit molos. Gjatë sundimit të Aleksandrit (342-331 p.e. sonë),  Lidhja  Molose  i  zgjeroi  shumë  kufijtë  e  saj  në  drejtim  të  krahinave  jugore  dhe veriperëndimore të Epirit.  Nën kontrollin e Lidhjes hynë tani jo vetëm kolonitë elease, por edhe  tërë  Kasopia  fqinje,  të  cilat  u  bënë  aleatë  të  saj  (symnatios),  duke  gëzuar  një  farë autonomie dhe të drejtën që të prisnin monedhat e tyre. Aleksandri  arriti  t’i  imponojë  pushtetin  e  tij  dhe  Koinonit  të  thesprotëve,  deri  atëhere  i pavarur,  megjithëse  territorialisht  në  përfitim  të  Lidhjes  Molose,  e  cila  ushtronte  mbi  të presion të vazhdueshëm, për të dalë në det.  Jashtë kontrollit të shtetit molos ende mbetej në këtë kohë Koinoni i  kaonëve,  që  vazhdoi  të  ruante pavarësinë e tij.   Zgjerimi  territorial  në drejtim të pjesës më të zhvilluar nga pikëpamja social-ekonomike të Epirit dhe në mënyrë të veçantë dalja e tij gjerësisht në det, e fuqizuan edhe më shumë ekonomikisht dhe politikisht shtetin  molos,  dhe  hapën  rrugë  për  një  intensifikim  të  lidhjeve  sidomos  me  brigjet perëndimore të Mesdheut. Në vitin 334 p.e. sonë Tarenti kërkoi nga Aleksandri molos ndihmë ushtarake, meqenëse po rrezikohej  pavarësia  e  qytetit  dhe  e  aleatëve  të  tij  nga  lukanët. Aleksandrit  do  t’i  jepej mundësia që të përhapte influencën e Epirit edhe në qytetet e tjera të Italisë së Jugut, për të cilën  ishin  të  interesuara  shtresat  sunduese  të  vendit,  që  ai  përfaqësonte  dhe  në  mënyrë  të posaçme  ajo  tregtare. Kjo  u  bë  nxitje  që  Aleksandri  të  ndërhynte  aktivisht  në  çështjet  e qyteteve greke të Italisë së Jugut. Pasi  ia  la  sundimin  e  Mbretërisë  Epirote  gruas  së  vet  sa  kohë  që  ai  do  të  mungonte, Aleksandri u nis për në Itali me forca të kufizuara, sipas Aristotelit me 15 anije ushtarake dhe mjaft anije tregtare. Me të zbritur në Itali, ai e zgjeroi bërthamën e ushtrisë së tij relativisht të vogël, me forca tarentine si edhe me mercenarë, me lukanë të dëbuar dhe me kontingjentet që i vunë në dispozicion qytetet e tjera greke të kërcënuara nga fiset italike. Në  fillim  Aleksandri  korri  një  sërë  fitoresh  kundër  lukanëve  dhe  samnitëve,  futi  në  dorë Heraklenë, koloninë e Tarentit, Sipontin e Apuljes etj., dhe për një kohë ai e konsideroi veten sundimtar të plotë mbi to. Nga kjo pozitë, ai bëri marrëveshje dhe me qytete të tjera, madje dhe me Romën. Nga vendet e kontrolluara prej tij dërgoi për në atdhe 300 familje të shquara si  pengje.    Më  vonë  lukanët  dhe  samnitët  e  morën  veten  dhe  me  forca  të  shumta  të bashkuara, filluan  të  ushtrojnë  përherë  e  m ë  tepër  presion  mbi  ushtrinë  epirote  dhe  të aleatëve të saj  numerikisht  më  të  pakët, derisa në  dimrin e vitit  331-330 p.e.  sonë,  pas  një beteje të përgjakshme pranë Pandosisë, jo larg Kozencës, forcat e Aleksandrit u thyen keqas dhe ai mbeti i vrarë në këtë betejë. Me rrjedhimet që patën këto ngjarje në Epir m byllet dhe etapa e parë e zhvillimit historik të shtetit federativ epirot.
Faqe - 74
 
3.  ALEANCA (SYMAHIA) EPIROTE
Form im i i shtetit të epirotëve dhe organizim i politik i tij Në  gjysmën  e dytë të  shek. IV p.e. sonë ndodhën  ndryshime të  një  rëndësie  të veçantë  në organizimin  shtetëror  të  Epirit.    Lidhja  e  Molosëve  shndërrohet  tani  në  një  formë  të  re shtetërore  të  një  karakteri  gjithnjë  federativ,  si  edhe  më  parë,  por  me  një  emërtim  të  ri kushtetues, të quajtur aleancë e epirotëve. Ky shtet i epirotëve, siç rezulton nga të dhënat e ndryshme burimore të kohës, u formua nga bashkimi i shtetit  të molosëve me aleatët (symahoi)  e tij, me Kasopene dhe qytetet e Eleasë fqinje me të, si edhe me shtetin e thesprotëve. Nuk  njihen  me  saktësi  motivet  që  çuan  në  konsolidimin  juridik  të  këtij  organizimi  të  ri shtetëror;  po  kështu  ekzistojnë  mendime  të  ndryshme  rreth  saktësimit  të  datës  së  kësaj ngjarjeje, duke  e  vendosur  atë  në  kohën  e  Aleksandrit  ose  fill  pas  vdekjes  së  tij  kur  ishte regjente e shoqja e tij Kleopatra.  Në qoftë se do të pranohet se organizimi i kësaj forme të re shtetërore  u  bë  nga  Al eksandri  Molos,  përpara  se  ai  të  fillonte  fushatën  luftarake  në  Itali, atëherë kjo duhet të ketë qenë rrjedhojë e fuqizimit të mëtejshëm të Mbretërisë Molose. Por, nëse formimi i saj do të ketë ndodhur fill pas vdekjes së Aleksandrit, ky organizim duhet parë si rrjedhojë  e  dobësisë së  autoritetit  të sundimtarëve molosë. Megjithatë, është  e  sigurt,  se rruga drejt kësaj zgjidhj eje  të re në organizimin shtetëror të vendit qe hapur nga Aleksandri me politikën e federi mit të territoreve të reja që i ishin atashuar Lidhjes Molose. Federata  epirote nga  pi këpamja  e  formës  së qeverisjes, përfaqësonte një shtet  federativ  me bazë monarkike dhe me të drejta të barabarta të të gjithë pjesëmarrësve në të.  Në kuadrin e kësaj  federate çdo bashkësi e madhe apo e vogël etnike kishte organizimin e brendshëm  të saj,  Kuvendin  e  popullit,  prostatin  e  tij. Bashkësitë  merrnin  pjesë  në  qeverisjen  e  shtetit epirot nëpërmjet  kolegjit  të  përfaqësuesve (damiorgë)  të  tyre,  që dilte  nga çdo komunitet  i veçantë etnik. Institucionet drej tuese  të  këtij  shteti  nuk ndryshonin  nga pikëpamja  funksionale  nga ato  të Lidhjes Molose. Ndryshimi i emrave të tyre nga molos në epirot, nuk shprehin ende ndonjë diferencim  real  të  institucioneve  shtetërore.    Në  këtë  drejtim  mund  të  thuhet  se  Lidhja  e Molosëve vazhdon, zgjerohet, por pa u dobësuar, në një formë të re, në atë të shtetit epirot. Në krye të shtetit qëndronte mbreti, i cili zgjidhej gjithnjë nga familja mbretërore e molosëve të  dinastisë  tradicionale  të  Eakidëve,  por  tani  si  mbret  i  shtetit  epirot. Si  edhe  më  parë, pushteti  i  tij  vazhdoi  të  ishte  i  kufizuar  nga  prostati,  i  cili  megjithëse  ruante  titullin « i molosëve » ushtronte autoritetin  e  tij  mbi  të  gjithë  territorin e shteti t  epirot. Ai kishte  për detyrë  të  ruante  ligjet, të  organizonte  mbledhjet  e  asamblesë  të  nënshtetasve  epirotë, t’i drejtonte ato, të bëhej  interpret midis mbretit dhe nënshtetasve në  këmbimin e premtimeve reciproke në faltoren e Zeusit Arcios, në Passaron etj..
Faqe - 75
 
Eklesia  e  molosëve,  ia  lëshon  vendin  tani  një  asambleje  të  re  më  të gjerë  ku  merrnin  pjesë popullsia  e  tërë  shtetit  epirot. Kjo  asamble  me  funksione  legjislative,  që  miratonte  edhe dekretet shtetërore quhej Symahia e epirotëve. Kjo  federatë  me  karakter  të  theksuar  politik-ushtarak  merrej  edhe  me  çështje  të  veçanta ekonomike  dhe  financiare  që  ishin  në  funksion  të  saj. Kështu  p.sh.    në  bazë  të  një mbishkrimi dekretor të viteve 317-312 p.e. sonë, gjetur në Dodonë, nxirret përfundimi se të ardhurat doganore ishin caktuar të mblidheshin për llogari të kësaj aleance. Me  krijimin  e  kësaj  kushtetute  konfederale  epirote,  ndryshoi  dhe  sistemi  i  mëparshëm monetar. Monedhat e molosëve,  të thesprotëve  dhe  të  kasopasve, të  cilat  qarkullonin  deri atëherë në Epir si monedha autonome, zëvendësohen tani me një prerje të përbashkët për të tërë Epirin, gjë që pasqyrohet qartë dhe në legjendën e tyre, « e epirotëve  ».  Nuk dihet me saktësi  se  ku  qenë  prerë  këto  monedha  të  Symahisë. Mund  të  mendohet  të  ketë  qenë Dodona, ku më vonë do të provohet dhe ekzistenca e një punishteje monetare. Por kjo nuk përjashton mundësinë që ato të jenë prerë dhe në ndonjë vend tjetër, si p.sh.  në Pasaron. Aleanca epirote, me gjithë  ndryshimet që mund të ketë pësuar gjatë  jetës së  saj, historikisht vazhdoi të ekzistonte rreth një shekulli deri në vitet 334-233 p.e. sonë, kur u zëvendësua nga Lidhja Republikane Epirote. Shteti i ri epirot në çerekun e fundit të shek. IV p.e. sonë Pas  vdekjes  së  Aleksandrit  molos,  shteti  i  Epirit  u  gjet  përpara  vështirësive  serioze,  të shkaktuara  nga  grindjet  e  brendshme  midis  grupeve  të  ndryshme  politike  të  shtresave sunduese, si edhe nga krijimi i situatave të jashtme të jo të favorshme, që çuan në prishjen e ekuilibrit në marrëdhëniet midi s shtetit të Epirit dhe të Maqedonisë. Në  krye të luftës kundër Maqedonisë  u vu tani  Olymbia.  Kjo,  fill pas vdekjes së  vëllait, qe kthyer  në  vendlindje  për  t’iu  kundërvënë  Antipatresit  të  Aleksandrit  maqedon, me  të  cilin ishte në opozitë.  Duke ardhur në Epir ajo zboi nga regjenca Kleopatrën (330-328 p.e. sonë) dhe  filloi të sundojë shtetin epirot si tutore e të nipit të mitur,Neoptolemit II  për një kohë dhe bashkë me Ajakidin të birin e Arrybës. Në  vitin  317  p.e.  sonë,  përpjekjet  e  Olymbisë  për  të  marrë  pushtetin  në  Maqedoni,  u kurorëzuan me sukses, por vetëm për pak kohë, pasi qe e detyruar ta lëshojë atë nga presioni ushtarak  që  i bëri asaj Kasandri, i biri  i Antipatrit.  E ndjekur prej tij Olymbia u strehua në Pella,  ku  më  kot  priti  ndihmën  e  Ajakidit,  meqenëse  një  pjesë  e  madhe  e  ushtri së  së  tij kundërshtoi  vendimin  për  të  hyrë  në  luftë  me  Maqedoninë. Kjo  revoltë  e  ushtarëve, aktivizoi në prapavijë elementët promaqedonë, të cilët e detyruan këshi llin e aleancës më në fund  të  dëbojë  Ajakidin  nga  froni  dhe  të  rivendosë  lidhjet  me  Maqedoninë. Olymbia  e lodhur  nga rrethimi  i  gjatë, uria  dhe nga  sulmet  e  pareshtura  të armikut,  u  dorëzua  më  në fund dhe u vra nga kundërshtarët e saj. Kjo disfatë në frontin e luftës, i dha shkas një vale të tërbuar ndjekjesh kundër përkrahësve të Ajakidit.  Opozita kërkoi të zhdukte edhe të birin e
Faqe - 76
 
tij, Pirron  dyvjeçar,  por  nuk  arriti,  pasi  njerëzit  e  tij  e  dërguan  fshehurazi  tek  mbreti  ilir Glaukia, me të cilin Ajakidët kishin lidhje. Për  të  shuar  qëndresën  antimaqedone  në  vend, Kasandri  vendosi  në  Epir  një  regjim pushtimi. Ai  e bëri këtë siç  duket, me  qëllim  që të i shte i  lirë  në zbatimin e politikës  së tij pushtuese  në  brigjet  e  Jonit  dhe  të  Adriatikut. Por  ky  presion  i  vazhdueshëm politik  dhe shoqëror i Maqedonisë, shkaktoi një valë të papërmbajtur zemërimi midis popullsisë epirote, e  cila  u  hodh  në  opozitë  të  hapur  me  shkelësit  e  të  drejtave  të  saj.    Këtë  pakënaqësi  e shfrytëzoi  Ajakidi. Ky,  pasi  u  kthye  në  atdhe  në  vitin  313  p.e. sonë, me  ndihmën  e përkrahësve  të  tij  nga  Etolia, mundi  të  organizojë  me  lehtësi  ushtrinë  epirote  dhe  sulmoi kundërshtarët  e  tij të  brendshëm  dhe  të  jashtëm.   Kjo  ndodhi  në  një kohë  kur Maqedonia sapo  kishte  filluar  luftën  kundër  etolëve dhe il irëve. Megjithatë kjo  fushatë  e  Ajakidit  nuk pati sukses dhe vetë mbreti m beti i vrarë në fushën e betejës. Gjendja në Epir nuk ndryshoi as më vonë, kur në krye të shtetit epirot u vendos Alketa II, i biri  i Ajakidit.   Ai bëri  shumë përpjekje  për  t’u  shkëputur  nga  Maqedonia,  por  pavarësisht nga sukseset e përkohshme, ai u detyrua më në fund të pranonte paqen me kundërshtarin në kushte të favorshme për  këtë. Alketës II  iu  desh të ndryshonte dhe politikën e  vet  dhe  të bënte aleancë me Maqedoninë.  Ky veprim krij oi një opozi të të fortë në Epir, kundër së cilës ai luftoi me ashpërsi, por pa rezultat.  Ndërkaq, veprimet e tij arbitrare, shkaktuan zemërimin e  popullsisë,  që  shpërtheu  në  një  kryengritje  hakmarrëse  dhe  që  përfundoi  me  vrasjen  e Alketës II dhe të bijve të tij. Në vitin 307 p.e. sonë u duk sikur gjendja do të ndryshonte.Glaukia, duke mos e parë me sy të mirë fuqizimin e ndikimit maqedon në Epir, ndërhyri me forcë në punët e brendshme të tij dhe  vendosi në fronin mbretëror Pirron 12-vjeçar  dhe bashkë me të  edhe  ndikimin  e tij. Por ky nuk zgjati më shumë se 5 vjet, pasi Kasandri organizoi me njerëzit e vet shfronësimin
e  Pirros, në një  kohë  kur  ai ende nuk  kishte  forcuar mirë pozitat e tij, dhe  vendosi në fron Neoptolemin  II.    I  ndodhur  në  këtë  kohë  jashtë  Epirit,  Pirroja  u  vu  në  shërbim  të sundimtarëve  helenistikë,  Demetër  Poliorketit  dhe  Ptolemeut  të  Egjiptit  për  disa  vite  me radhë.  Në këto vende ai pati rast që të shohë e të mësojë shumë si nga jeta shoqërore, ashtu edhe nga arti luftarak  i këtyre vendeve,  ku  dhe  u dallua së  tepërmi  duke treguar shkathtësi, guxim dhe trimëri të rrallë në një varg betejash. Në  vitin  297  vdekja  e  Kasandrit  të  Maqedonisë  dhe  zemërimi  i  popullsisë  epirote  ndaj sundimit arbitrar  të  Neoptolemit II,  e  ndihmuan Pirron që të  rikthehej  në atdhe. Për këtë veprim ai qe përkrahur dhe nga Ptolemeu, i cili shpresonte të kishte në personin e Pirros një mbështetje efektive për planet e tij në Greqi.  Pasi zbarkoi në brigjet e Epirit me forcat e veta ushtarake të sjella nga Egjipti dhe duke gjetur përkrahjen e popullit që, sipas Plutarkut, e priti duke  e përshëndetur  me  mbiemrin  «  Shqiponjë  », Pirroja  u vendos  më në  fund  në fronin  e Mbretërisë  Epirote. Në fillim ai  u përpoq  të  përforconte  pozitat e  ti j në  Epir, dhe  këtë  e arriti  me  durim,  duke  e  ndarë  për  një  kohë  fronin  me  Neoptolemin  II,  i  cili  kishte  ende përkrahës në qarqet sunduese.  Kur ia arriti këtij  qëllimi, dhe, pasi mori vesh se rreth tij  po kurdisej një kurth nga përkrahësit e Neoptolemit, Pirroja e vrau këtë, dhe pas kësaj shpejtoi
Faqe - 77
 
të përqendronte të tërë pushtetin mbretëror në duart e veta. Epiri në kohën e sundim it të Pirros (297-272 p.e. sonë) Në fillim të shek. III p.e. sonë, Epiri del nga kriza e vështirë dhe me pasoja të rënda politike që e kishte mbërthyer pas vdekjes së  Aleksandrit Molos  dhe  vihet  në rrugën  e  zhvillimit  të mëtej shëm ekonomiko-shoqëror dhe politiko-kulturor. Nga një politikë e paqëndrueshme e brejtur nga kontradikta të brendshme dhe presione nga jashtë, shteti epirot kalon tani në një politikë energjike të pavarur, me nj ë perspektivë të gjerë në fushën e forcimit të pushtetit shtetëror dhe të zgjerimit territorial të tij, që u realizuan me
një shpejtësi dhe me një mënyrë të paparë deri atëherë. Gjatë sundimit të Pirros shteti epirot bëhet  një  fuqi  imponuese  e  kohës  me  një  pushtet  të  fortë  mbretëror, me  një  potencial  të madh ushtarak si dhe me një autoritet politik të shquar në botën mesdhetare të kësaj kohe. Pirroja vendosi marrëdhënie diplomatike me disa shtete të fuqi shme të asaj kohe dhe i forcoi lidhjet  me  martesa  të  shumta  që  bëri  me  bijat  e  sundimtarëve  të  tyre. Që  kur  i shte  në oborrin e Ptolemeut I, Pirroja qe martuar me të bijën e tij Anti gonën, më vonë pas vdekjes së saj, me Lanasen, të bijën e  Agathoklit të Sirakuzës, prej së  cilës mori si prikë dhe Korkyrën që ai kishte pushtuar dhe pastaj edhe me të bijat e sundimtarëve ilirë, Audoleonit të paionëve dhe  të  Bardhylit  të  Ri. Pirroja  i  kushtoi  vëmendje  të  posaçme  organizimit  të  ushtrisë, përpunimit të një strategjie efektive luftarake, për të cilat kishte njohuri  të mëdha teorike, si dhe rritjes së aftësisë luftarake të ushtrisë.  Ai favorizoi gjithashtu dhe përparimin ekonomik dhe  kulturor  të  vendit  që  u  pasqyrua  në  zhvillimin  dhe  në  intensifikimin  e  mëtejshëm  të urbanizimit  të Epirit. U  zhvillua  një veprimtari e dendur ndërtuese në qytetet ekzistuese si në Dodonë, Ambraki apo në qytetet e tjera të reja  epirote, midis të cilëve Berenike, Kasopi dhe  Anti gonea  në  Kaoni,  të  cilët  mbajnë  emra  që  kanë  të  bëjnë  me  siguri  me  kohën  e sundimit të  Pirros.   Për një nivel  të lartë të  artit të  ndërtimit në  këtë  kohë  dëshmojnë edhe shtëpitë shumë të bukura dhe të ruajtura mirë të Amotoposit në Molosi, ku mendohet të ketë qenë dhe Fylakeja antike. Pirroja  projektoi  një  politikë  të  jashtme  aktive  ekspansioniste. Ai  ndërhyri  në  çështjet  e ndërlikuara  të  botës  greko-maqedone  dhe  italike  me  mendimin  që  të  krijonte  një  shtet  të madh epirot, i cili do të përfshinte Ballkanin dhe përtej detit, Gadishullin Italik. Së  pari, Pirroja  e  drejtoi  vëmendjen  nga  Maqedonia, ku  pas  vdekjes  së  Kasandri t  kishin shpërthyer  turbullira  për  trashëgimin  e  fronit.    Këtë  gjendje  të  vështirë  të  Maqedonisë  e shfrytëzoi për të ndërhyrë në punët e brendshme të saj si  përkrahës i  Aleksandrit, të birit të Kasandrit. Me këtë  rast Pirroja  i  shkëputi  Maqedonisë  mjaft  krahina  që gjendeshin  në atë kohë nën kontrollin e saj dhe pikërisht Tymfenë e Paraunenë epirote të pushtuara nga Filipi II, Amfilokinë, Akarnaninë dhe Ambrakinë, të cilën e bëri kryeqytet të mbretërisë së tij. Marrëdhëniet  e fqinjësisë  së  mirë  me  Maqedoninë  nuk  vazhduan  shumë  dhe  u  prishën  në vitin 294 p.e. sonë, kur Demetër Poliorketi zhduku aleatin e tij Aleksandrin dhe mori në duar
Faqe - 78
 
frenat e Mbretërisë Maqedone. Në këtë situatë Pirroja duke mos qenë më i sigurt në kufijtë lindorë të mbretërisë së tij, u vu në opozitë të hapur me sundimtarin e ri maqedon dhe aderoi në  aleancën  antimaqedone  që  u  krijua  pak  më  vonë  në  Greqi.    Në  vitin  289  p.e.  sonë, Demetri  duke  dashur  t’u  imponohej kundërshtarëve  të  vet,  pushtoi  Etolinë  dhe  sulmoi Epirin,  por  Pirroja  kundërveproi  menjëherë. Pasi  theu  maqedonët  në  Etoli,  duke  u shkaktuar atyre humbje shumë të mëdha, i detyroi ata të tërhiqeshin dhe nga Epiri.Kundër  Demetrit  të  Maqedonisë  filloi  të  veprojë  pak  më  vonë  koalicioni  i  sundimtarëve
helenistikë:  Ptolemeu i  Egjiptit u  nis  me  një  flotë  të  madhe  dhe  ngriti  kundër  tij  qytetet e Greqisë,  kurse  Lysimaku,  sundimtar  i  Trakisë  dhe  i  një  pjese  të  Azisë  së  Vogël,  hyri  në Maqedoninë Veriore  duke  e  shkretuar atë. Kjo  gjendje  vuri në  lëvizje  edhe Pirron, i  cili  e sulmoi  Maqedoninë  nga  jugu. Ky  iu drejtua  qyteti t  Edisa,  dhe  e  pushtoi  atë  pa  hasur  në ndonjë  qëndresë  të  madhe,  meqë  forcat  më  të  rëndësishme  të  ushtrisë  së  Demetrit  ishin dislokuar në veri kundër Lysimakut.  Pirroja ndërkaq përparonte pa ndonjë qëndresë nga ana e  maqedonëve  dhe arriti, madje, të shpallej  mbret i tyre.   Por kjo gjendje nuk zgjati shumë, pasi qe detyruar  t’i ndante zotërimet e  tij  në Maqedoni me Lysimakun,  i cili pretendonte se kishte dhënë ndihmesë në sukseset e Pirros duke mbërthyer për një kohë forca të shumta të Demetrit në  kufirin verior  të  Maqedonisë. Këto  lëshime  të  Pirros  mënjanuan  konfliktin e mundshëm me Lysimakun, por nuk zhdukën kontradiktat midis tyre. Në  këtë  kohë,  zotërimet  e  shtetit  epirot  në  Ballkan  arritën  zgjerimin  e  tyre  më  të  madh. Pirroja  sundonte  tani  j o  vetëm  mbi  tërë  Epi rin,  por  edhe  mbi  një  pjesë  të  madhe  të Maqedonisë dhe të Thesalisë  në  lindje,  mbi  krahinat greke  në  jug të Epirit,  ku  bënin  pjesë Ambrakia,  Amfilokia e  Akarnania. Në  veri  zotërimet e  tij shtriheshin  dhe  mbi  një pjesë  të vogël të Ilirisë,  si  edhe  mbi  disa  ishuj të  Jonit  ku bënte  pjesë edhe  Korkyra. Kjo hapësirë territoriale,  megjithatë,  nuk  përbënte  një  organizim  të  qëndrueshëm  poli tik  rreth  një bërthame  të  fuqishme  qendrore,  as  edhe  një  komunitet  terri toresh  dhe  popullsish  të bashkuara  me  interesa  të  përbashkëta,  por  një  konglomerat  popujsh  me  zhvillim  jo  të njëllojtë  social,  ekonomik  dhe  politik,  të  nënshtruar  nga  ushtria  epirote  në  krye  të  së  cilës qëndronte  si  komandant  Pirroja.    Kjo  ishte  arsyeja  që  këto  zotëri me,  në  rastin  më  të volitshëm, u shkëputën nga varësia e Epirit.  Dhe ky rast u shfaq menjëherë pas shpartallimit të Demetrit në Azi.  Lysimaku që e ndiente tani veten të lirë dhe kohën të përshtatshme për të aneksuar tërë Maqedoninë, u drejtua me forca të mëdha kundër Pirros dhe e detyroi atë të hiqte dorë nga pushtimet në Maqedoni dhe në Thesali. Ndërkaq  në  Italinë  e  Jugut  u  zhvilluan  ngjarje,  të  cilat  nuk  lanë  pa  tërhequr  vëmendjen  e sundimtarit  epirot,  sidomos  tani  pas  humbjes  së  Maqedonisë. Qytetet  greke  të  Italisë  së  Jugut,  me  të  cilat  Epiri  kishte  vendosur  me  kohë  lidhje  tregtare,  të  dobësuara  nga  lufta  e konkurrenca  ndërmjet  tyre,  nuk  qenë  në  gjendje  të  zhduknin  kontradiktat  e  ashpra  që karakterizonin marrëdhëniet midis tyre. Këtë gjendje e shfrytëzoi me sukses Roma, e cila ndërhyri për t’i zgjidhur këto kontradikta në të mirën e vet.  Por ky fakt ngjalli pakënaqësi tek Tarentinët, që hynë në konflikt të hapur me romakët.  Duke mos e përballuar epërsinë e forcave romake, me të cilët u bashkuan si aleatë
Faqe - 79
 
edhe lukanët, mesapët dhe tarentinët kërkuan ndihmën e Pirros. Shtetit  epirot  iu  dha  për  të  dytën  herë  mundësia  që  të  ndërhynte  aktivisht  në  punët  e
brendshme të qyteteve të Italisë së Jugut.  Qarqet sunduese të Epirit e mirëpritën këtë ftesë, duke  shpresuar  se  lufta  në  Itali  do  t’u  sillte  përfitime  të  mëdha.    Pirroja  iu  përgjigj  me kënaqësi kësaj thirrjeje, duke menduar se kishte ardhur koha për të bërë hapin e rëndësishëm në formimin e një perandorie të madhe në perëndim. Pirroja në Itali Në vitin 280 p.e. sonë, në krye të një ushtrie të madhe të përbërë kryesisht nga kontingjente molosësh, thesprotësh dhe kaonësh (20 000 këmbësorë, 3 000 kalorës, 2 000 varkëtarë e 500 hobetarë),  Pirroja  u  nis  për  në  Itali, duke  pasur  me  vete  dhe  200  elefantë. Pasi  arriti  në Tarent  ai  mori  menjëherë  masa  për  ta  vënë  qytetin  në  pozita  lufte;  rekrutoi  ushtarë  nga popullsia qytetare dhe në krye të forcave  të bashkuara i doli  përpara  ushtrisë  romake  që  po përparonte  në  drejtim  të  qyteti t.    Të  dy  ushtritë  kundërshtare  u  ndeshën  pranë  Heraklesë. Këtu u zhvillua beteja e parë, në të cilën Pirroja korri një fitore të shkëlqyer, që ia ngriti lart autoritetin  mbretit  epirot  në  sy  të aleatëve. Në  anën  e  tij  kaluan  tani  dhe  fiset  italike kundërshtare të Romës, si edhe pjesa më e madhe e qyteteve greke të Italisë së Jugut. Fitorja  e Heraklesë,  megjithatë  nuk  e  zgjidhi  fatin  e  luftës.   Në  vitin  277  p.e.  sonë,  Roma grum bulloi forca të tjera të mëdha dhe e detyroi Pirron të hynte përsëri në luftë me të. Por në  një  betejë  të  ashpër  dhe  të  përgjakshme  që  u  zhvillua  pranë  Askulit,  Pirroja  arriti  t’i thyente për të dytën herë romakët. Ata nuk mundën t’i qëndronin manovrimit taktik luftarak të  Pirros  dhe  aq  më  pak  sulmit  të  tërbuar  të  elefantëve,  të  cilët  sollën  panik  në  ushtrinë romake. Pirroja fitoi edhe kësaj radhe, por kjo fitore i kushtoi atij hum bje shumë të mëdha. Që atëherë fitore të tilla me humbje u bënë zakon të quhen fitore pirrike ose « fitore e Pirros ».  Pavarësisht nga sukseset e para të shpejta dhe të bujshme të Pirros, gjendja e tij në Itali sa vinte e  vështirësohej. Forcat  epirote të ndodhura larg atdheut të tyre, vinin gjithnjë duke u pakësuar  dhe  duke  u  dobësuar,  ndërsa  Roma  kishte  ende  rezerva  të  shumta  materiale  e njerëzore për të vazhduar luftën.  Pirroja, megjithatë, nuk u tërhoq nga fushata e tij në Itali. Mirëpo, pa përfunduar ende paqen me romakët, ai u nis për në Sicili për t’i shkuar në ndihmë Sirakuzës, të cilën e kishin  sulmuar  kartagjenasit. Për  të kontrolluar gjendjen në  Itali, ai  la vetëm disa garnizone. Në  vitin 276 p.e. sonë, forcat aleate  epirote, greke  dhe italike  të  udhëhequra  nga  Pirroja,  i shpartalluan keqas pushtuesit e ishullit dhe i zbuan ata pothuaj nga tërë Sicilia. Kjo fitore e shpejtë  dhe  e  shkëlqyer  e  rriti  pushtetin  politik  dhe  ushtarak  të  Pirros,  saqë  siciliasit  e deklaruan atë prijës dhe mbret të tyre. Por Pirroja, si gjithnjë i papërmbajtur në aspiratat e tij të guximshme politike, filloi menjëherë të  ushqejë mendimin për  t’u hedhur në Afrikë edhe pse  nuk  e  kishte  të  sigurt  akoma  gjendjen  në  Itali. I  prerë  në  vendimin  e  tij,  ai  iu  vu përgatitjes së flotës dhe organizimit të ushtrisë, pa menduar se ata kërkonin rezerva të mëdha njerëzore dhe financiare, të cilat siciliasit e lodhur nga luftërat dhe anarkia që kishte pllakosur vendin pas vdekjes së Agathoklit, nuk mund t’i siguronin. Nga ana tjetër, ndërhyrja arbitrare
Faqe - 80
 
e  Pirros  në  punët e brendshme  të qyteteve  të  Sicilisë dhe  shkelja nga  ai  e  traditave  të  tyre demokratike, bëri që Pirroja të humbi ste dita-ditës e më shumë besi min në ishull dhe të bëhej objekt  sulmesh  dhe  komplotesh  të  rrezikshme  për  jetën  e  tij  dhe  fatin  e  ushtrisë  epirote. Këtë situatë të brendshme plot turbullira dhe  pasiguri,  e shfrytëzoi menjëherë Kartagjena, e cila  dërgoi  ushtri  të  mëdha  për  ripushtimin  e  ishullit. Të  përkrahur  tani  edhe  nga  qytetet opozitare, kartagjenasit arritën me lehtësi t’i shkaktonin humbje mbretit epirot. Në duart e tij mbeti vetëm  Sirakuza,  por  edhe prej saj  atij  iu  desh  të  hiqte  dorë, meqenëse  në  këtë  kohë romakët kishin rifilluar sulmet kundër aleatëve dhe garnizoneve të tij në Itali.  Me t’u kthyer në Itali, Pirroja riorganizoi forcat e veta dhe të aleatëve të tij dhe u drejtua menjëherë kundër dy konsujve romakë, të cilët  me legjionet e tyre  po vepronin  në drejtime  të ndryshme. Në këtë situatë ai vendosi t’i thyejë ato veçmas, sa kohë që ende nuk ishin bashkuar. Sulmoi në befasi legjionin romak që gjendej pranë Beneventit.  Këtu u zhvillua edhe beteja e tretë dhe e fundit për Pirron në Ital i, ku pësoi disfatë të plotë.  Pasi qe tërhequr me humbje të mëdha në Tarent,  Pirroja  provoi  të  kërkojë  ndihma  nga  Anti gon G onata  dhe Antiohu  i  Sirisë  për  ta vazhduar  luftën kundër Romës,  por  më  kot.   I  lodhur  dhe  pa pasur  ndonjë shpresë  për  të realizuar i vetëm qëllimet e tij në Gadishullin Italik, ai u kthye në Epir me ushtrinë epirote që i kishte mbetur, duke lënë në Tarent vetëm të birin e tij Helenin. Në  luftën  kundër  Romës Pirroja  angazhoi forca  të  mëdha epirote  dhe aleate,  që  mbulonin mjaft  mirë legjionet  e  kundërshtarit  dhe  manovroi  me  sukses  për  një  kohë  në  operacionet luftarake,  duke  vënë  në  përdorim  një  sistem  taktik  luftimi  nga  më  të  përparuarit  e  kohës. Mirëpo ushtria që komandonte Pirroja, ndryshonte nga përbërja dhe fryma luftarake nga ajo e  kundërshtarit. Ajo  nuk  e  kishte  kompaktësinë  e  ushtrisë  romake  të  përbërë  nga nënshtetasit e vet, por i shte një ushtri më tepër mercenarësh, të armatosur më së miri dhe të udhëhequr nga një strateg i talentuar, por që kishte hyrë në një aventurë ushtarake. Pas  dështimit të  fushatës  italike,  Pirroja  u  përpoq të  shfrytëzonte në  favor  të  tij  gjendjen  e krijuar në Ballkan.  Së pari, vendosi të shtinte në dorë Maqedoninë.  Në vitin 274 p.e. sonë ai hyri në luftë me sundimtarin e saj Antigon Gonatën, i cili sa kohë që Pirroja luftonte në Itali, kishte arritur suksese në konsolidimin e pushtetit të tij qoftë në Maqedoni, qoftë dhe mbi një pjesë të Greqisë.  Ai arriti të pushtojë një territor të gjerë të Maqedonisë. Antigoni t i mbeti vetëm pjesa në lindje të lumit Vardar. Ishte e qartë se epirotët nuk mund të bëheshin zot të tërë  Maqedonisë  sa  kohë  që  Antigoni  mbante  akoma  në  dorë  Maqedoninë  bregdetare dhe rrugët e komunikacionit detar. Në këto rrethana Pirroja vendosi ta luftonte kundërshtarin në Peloponez, i  cili gjendej nën kontrollin e tij. Në vitin  272 p.e.  sonë, pa siguruar  ende mirë pozitat  e  tij  në  tokat  e  pushtuara  të  Maqedonisë,  ai  arriti  në  Lakoni. Këtu  iu  desh  të përballonte presionin e forcave spartane dhe maqedone të bashkuara kundër rrezikut epirot. Pasi korri një sërë fitoresh të reja, Pirroja sulmoi më në fund Spartën dhe Argosin, me të cilat zhvilloi luftime të  ashpra,  por pa  rezultate. Gjatë  përleshjeve në rrugët  e Argosit, Pirroja  u plagos dhe ashtu siç ishte i dërrmuar, ra në duart e kundërshtarëve, të cilët e vranë. Ushtria epirote e mbetur pa prijës qe çorganizuar dhe më në fund u shpartallua. Me luftërat e tij pushtuese në Ballkan, Itali dhe në Sicili, Pirroja e rriti shum ë fuqinë politike të shtetit epirot dhe autoritetin e tij në botën mesdhetare. Gjatë sundimit të tij, Epiri arriti të
Faqe - 81
 
bëhet një nga shtetet më të fuqishme të kohës helenistike. Në këto luftëra Pirroja  pati përkrahjen e plotë të aristokracisë e të skllavopronarëve epirotë, gjithnjë të etshëm për pushti me e lavdi, kurse si mbështetje kishte ushtrinë e vet të stërvitur mirë, të  përbërë kryesi sht  nga  fshatarë  të  lirë,  të  gatshëm  për  të  luftuar,  meqë  lufta  për  ta ishte  një  mjet  fitimi,  burim  plaçke  dhe  pasuri e. Në  këto  suksese  të  veprimeve  ushtarake ndikoi  edhe  situata  e  jashtme  e  favorshme  për  të,  dhe  pikërisht  turbullirat  e  anarkia  që krijoheshin herë pas here në shtetet fqinje nga rrethanat e ndryshme politike. Këto suksese të shpej ta luftarake, megjithëse jo të qëndrueshme, i duhen atribuar në një farë mase  dhe  vetë  manovrimit  taktik,  të  përsosur  për  atë  kohë,  të  forcave  ushtarake  gjatë
luftimit, që ishte kryesisht meritë e aftësive të shquara taktiko-luftarake të Pirros. Fitoret  e  njëpasnjëshme dhe guximi  i  tij i  provuar në  beteja  të  shumta, e  rritën  së tepërmi autoritetin e Pirros në sy të bashkëluftëtarëve të vet dhe e forcuan aq shumë pushtetin e  tij, sa që arriti të  sundonte  dhe të vepronte i lirë nga çdo kufizim kushtetues i aleancës epirote mbi territoret e pushtuara.  Në këtë drejtim ai shkoi aq larg sa caktoi, siç duket, edhe fëmijët e tij si mbretër trashëgimtarë në Itali dhe në Sicili. Në  këto  vende  Pirroja  preu,  në  kundërshtim  me  kushtetutën  federative  epirote,  edhe monedha  ari e  argjendi  personale  me  legjendë  «  Mbreti  Pirro  »;  por  ato,  siç  kuptohet  nga mungesa e tyre  në trevat e Epirit, nuk duhet të jenë lejuar të qarkullonin brenda territorit të Aleancës, ku vazhdonin të kishin vlerë vetëm prerjet tradicionale të Federatës së epirotëve. Në qoftë se në territoret e pushtuara Pirroja sillej si monark i pakufizuar, brenda Aleancës ai mbetej  ashtu  si  dhe  më  parë  mbret  i  molosëve  dhe  udhëheqës  me  pushtet  të  kufizuar  i Federatës epirote. Pirroja  qe një  nga  strategët  më  të  mëdhenj  të  kohës  helenistike. Kur  e  pyetën  njërin  nga shokët e Aleksandrit  të Maqedonisë, se kush ishte  tani strategu më i shquar, ai iu përgjigj: « Pirroja kur të arrijë moshën e pjekurisë ». Ndërsa më vonë Hanibali, një ndër komandantët më  të  përmendur  të  botës  antike, i  dha  Pirros  vendin  e  dytë  pas  Aleksandrit, kurse  vetes vendin e tretë.  Pirroja qe njëkohësi sht dhe teoricien i madh në artin ushtarak, por planet e tij të gjera nuk i shin gjithnjë të studiuara dhe kishin karakterin e aventurave ushtarake.Talenti i tij ushtarak nuk plotësohej me largpamjen e një politikani të matur dhe të pjekur. Synimet e tij  ambicioze  u  bënë  pa  llogaritur  mirë  tendencat  e  zhvillimit  të  vrullshëm  ekonomik  dhe politik  të  shtetit  të  ri  romak  dhe  potencialin  ushtarak  të  tij,  si  dhe  mundësitë  e  kufizuara materiale e njerëzore të Aleancës Epirote. Për këtë arsye dhe humbja përfundim tare e Pirros në  këtë  ndërmarrje  të  madhe  përtej  Adriatikut  qe  një  përfundim  i  natyrshëm  dhe  i pashmangshëm. Fundi i sistem it m onarkik në Epir Pas  vdekjes  së  Pirros, Aleanca  Epirote  filloi  gradualisht  të  humbiste  fuqinë  e  saj  të
Faqe - 82
 
mëparshme  politike  dhe  ushtarake. Me  gjithë  përpjekjet  e  bëra  për  të  ruajtur  zotërimet e mëparshme në Maqedoni, në Greqi dhe në Iliri, ajo qe e detyruar më në fund të tërhiqej prej tyre. Trashëgimtarit të Pirros, Aleksandrit, që në fillim iu imponua një luftë e rrezikshme nga mbreti  i  ilirëve  Mytili,  të  cilën  më  vështirësi  mundi  ta  përballonte.Kurse  Demetri  II,  e detyroi atë të hiqte dorë jo vetëm nga Maqedonia, por për një kohë dhe nga vetë Epiri, mbi të cilin vendosi kontrollin e tij.  Pasi qe rikthyer në atdhe me ndihmën e etolëve, Aleksandri u përpoq edhe një herë që të rimëkëmbte fuqinë e dikurshme të Aleancës Epirote por më kot, pasi ajo kishte marrë tatëpjetën. Në  vitet  30  të  shek.  III  p.e.  sonë,  Mbretëria  Epirote  përjetoi  periudhën  e  fundi t  të ekzistencës së saj, e mbërthyer në një krizë të ashpër, e cila rrëmbimthi e çoi deri në brerjen e themeleve të regjimit monarkik.  Depërtimi gjithnjë e më i thellë i skllavopronarisë në fshatin epirot, po shkatërronte dhe po shpronësonte përherë e më shumë prodhuesit e vegjël të lirë fshatarë,  që  dikur  përbënin  masën  kryesore  dhe  më energjike  të  ushtrisë  federative  epirote dhe  çoi  në  dobësimin  e  fuqisë  dhe  të  kompaktësisë  ushtarake. Kjo  krizë  e  brendshme  u acarua dhe më tepër  nga situatat e jashtme jo të  favorshme për Aleancën Epirote.   Përreth saj vepronin tani shtete të tilla të fuqishme, si Maqedonia, Lidhja Etole dhe Shteti  ilir, të cilët kërkonin secili të fusnin nën kontrollin e vet Epirin, meqë ai zinte një pozitë kyçe në planet e politikës  së  tyre  pushtuese.    Në  këto  situata  sundimtarët  epirotë  u  treguan  të  paaftë  të qeverisnin vendin.  Aristokracia epirote, duke parë më në fund se ata nuk ishin më në gjendje të mbronin dhe të përkrahnin si dikur qëllimet e saj, e shfrytëzoi pakënaqësinë e popullit për t’i dhënë fund njëherë e përgjithmonë regjimit të vjetëruar monarkik në Epir. Ajo e realizoi këtë  me vrasjen  në  vitin  234/233  p.e. sonë të mbretëreshës  Deidames,  që  ishte  dhe sundimtarja e fundit prej dy shekujsh e dinastisë së Ajakidëve.

4.  LIDH JA EPIROTE
Organizim i i Lidhjes Epirote dhe karakteri i saj Kur kontradiktat e thella politike çuan në përm bysjen e regjimit monarkik në Epir, Aleanca Epirote që deri në atë kohë ekzistonte si një formë shtetërore federative nën hegjemoninë e mbretërve  molosë,  reformohet  tani  mbi  një  bazë  të  re  republikane,  pak  a  shumë  sipas modelit  të  Lidhjes  fqinje  etole,  duke  u  quajtur  dhe  Lidhja  Epirote. Kjo  ishte  një  lidhje politike  që u  siguronte  të drejta  të gjitha  bashkësive të  veçanta  epirote që  bënin pjesë në  të dhe  që  ruanin,  në kuadrin  e  kësaj  federate,  vetëqeverisjen  e  brendshme  të  tyre. Pra,  edhe këtu si më parë mbetej parimi federativ i shtetit, por tani i bazuar mbi një konstitucion të ri, që nuk njihte më privilegje apo hegjemoni të ndonjërit prej anëtarëve të  saj,  siç ndodhte në Aleancën e mëparshme, ku kryesonte mbreti i molosëve.  Në këtë aspekt Lidhja paraqitej si një formë  më e lartë shtetërore, më kompakte dhe operative. Të gjithë anëtarët e saj kishin një shtetësi dhe njiheshin zyrtarisht me emrin e përbashkët epirotë. Lidhja, ashtu sikurse dhe aleanca epirote ruante të drejtën të merrte vendime në emër të të gjithë epirotëve, pavarësisht se  kishte  edhe  bashkësi  që  qëndronin  ende  jashtë  saj, siç  ishin  p.sh. kasopiasët  dhe
Faqe - 83
 
athamanët. Organi më i lartë i Lidhjes ishte Kuvendi i Përgjithshëm me fuqi të mëdha këshillimore dhe vendimore,  që  nuk  ishte  i  pranishëm,  (të  paktën  nuk  është  provuar  ende),  në  federatën  e mëparshme  monarkike. Këtu  mund  të  merrnin  pjesë  të  gjithë  nënshtetasit  e  saj  të  lirë. Kuvendi  zgjidhte magjistratët  federativë  dhe  vendoste  mbi  çështje  të  karakterit  politik, ushtarak,  ekonomik e shoqëror. Kështu  ai  vendoste  për  luftë  ose  për paqe, për  thirrjen e popullit nën armë, për aleanca me shtetet e tjera, për të zgjedhur dhe për të ftuar delegacione, për  t’u  dhënë  të  huajve  të  drejta  qytetarie,  pronësie  etj..    Ai  ushtronte  dhe  funksionet  e instancës  më  të  lartë  gjyqësore. Organi  më  i  lartë  ekzekutiv  ishte  Këshilli  i  Lidhjes,  që përbëhej  nga  përfaqësues  të  zgjedhur  të  anëtarëve  të  saj. Në  krye  të  këshillit  qëndronte kolegji prej tre strategëve që duhet të përfaqësonin ndoshta të tri grupet më të mëdha etnike të Epirit: molosët, kaonët dhe thesprotët. Por mbi ta dominonte vetëm njëri, i ngarkuar me funksionin e komandantit ushtarak, funksion të cilin e ushtronte më parë mbreti i molosëve. Nëpunës të tjerë të Lidhjes ishin dhe sekretari i këshillit, hiparku, komandanti i kalorësisë etj.. Kryeqyteti i  Lidhjes tani u bë Foinike, kryeqendra e Kaonisë.  Këtu mblidhej zakonisht dhe Këshilli  i  Lidhjes,  megjithëse  të  tilla mbledhje, siç duket,  organizoheshin  edhe  në  qytete  të tjera të Epirit. Zhvillim i  ekonom ik  dhe  politik  i  Epirit  në  kohën  e  Republikës (234/233-168  p.e. sonë) Që  në  fillim  të  veprimtarisë  së  saj  Lidhja  u  ndodh  përpara  vështirësive  të  mëdha  të shkaktuara nga  situata të  brendshme  dhe  të jashtme jo të favorshme  për  të. Territorialisht ajo  qe  rrëgjuar afërsisht në  kufijtë  e  shtetit epirot  përpara sundimit  të  Pirros. Kështu  nuk bënin  më  pjesë  në  të: Ambrakia,  Kasopia  dhe  Athamania. Megjithatë, ajo  mori  një  sërë masash për riorganizimin administrativ dhe ushtarak të vendit.  Lidhja vuri dorë në sistemin e  mëparshëm  monetar të  vendit.   Të gjitha këto  pasqyrojnë qartë ndryshimet  që  u bënë në organizimin  e  brendshëm  politik  dhe  në  zhvillimin  ekonomik  të  vendit. Në  periudhën  e Republikës  së  Epirit  u  vu  në  qarkullim  një  masë  e  madhe  monedhash, më  e  madhe  se asnjëherë  tjetër  në  Epi r, prej  bronzi  dhe  prej  argjendi. Disa  tipa  të  këtyre  monedhave  u përmbahen  simboleve  të  vjetra  të  përdorura  që  më  parë  nga  Lidhja  Molose  apo  Aleanca Epirote,  megjithëqë  ishin  në  përshtatje  edhe  me  një  varg  simbolesh  të  Aleksandrit  dhe  të Pirros  të prera jashtë  Epirit. Por, në  monedhat  e federatës republikane të  Epirit shënohen për të parën herë edhe emrat e nëpunësve të lartë, që ka mundësi të lidhen dhe me strategët eponym të Lidhjes. Nuk dihet gjithashtu me saktësi se ku mund të jenë prerë këto monedha; supozohet të jenë prerë në Dodonë ndoshta dhe në Foi nike, por nuk përjashtohet mundësia që  një  nga  vendprerjet  e  tyre  të  ketë  qenë  dhe  Antigonea, ku  janë  zbuluar  tani  së  fundi monedha  të  pavulosura  si  dhe shufra  bronzi për  nxjerrjen  e  tyre. Përsa  i përket  zonës  së qarkullimit  të monedhave  të  Lidhjes  Epirote, ato  përhapjen  më  të  madhe  e  kanë  pasur brenda  trevave  të  Epirit  dhe  sidomos  në zonat  veriore  të  tij. Pak  prej tyre  janë gjetur  në Greqi  e  në  Maqedoni,  por  kanë  qarkulluar  në  sasira  të  konsiderueshme  në  qytetet  dhe krahinat  e  Ilirisë  së Jugut,  sidomos  në ato  kufitare  me  Epirin. Kjo tregon  se  midis këtyre
Faqe - 84
 
trevave  fqinje  në çerekun e  fundit të shek. III dhe në fillim  të shek. II p.e. sonë  ekzistonin marrëdhënie  të  rregullta  dhe  intensive  tregtare,  që  shprehen  edhe  në  afërsitë  stilistike  dhe tipologjike  të  disa  monedhave  republikane  epirote  me  ato  të  Amantisë,  të  Orikut,  të Apolonisë etj.. Qytetet  epirote,  nga  pikëpamja  e  sistemit  të  fortifikimit,  urbanistikës,  strukturës  së ekonomisë  dhe  tipareve  të  kulturës  ngjanin  shumë  me  qytetet  bashkëkohëse  ilire;  puna  e skllevërve zinte një vend të rëndësishëm. Historiani grek Polibi duke përshkruar me hollësi pushtimin e  Foinikes  nga ilirët  në vitin 228 p.e. sonë, thotë se  sipas marrëveshjes së  paqes, epirotët e lirë qenë liruar me anë  shpërblimesh, ndërsa skllevërit e qytetit, ilirët i morën  me vete së bashku me pasuritë e tjera, prej të cilave Teuta mbeti shumë e kënaqur. Të  dhëna  të  shumta  për  format  klasike  të  skllavopronarisë  në  qytetet  epirote  të  kohës helenistike, ofrojnë  dhe  materialet  epigrafike  të zbuluara  kryesisht  në Dodonë  e  në Butrot. Vetëm  në  hyrjen  perëndimore  të  teatrit  të  Butrotit  janë  afishuar  të  skalitura  në  blloqet  e gurëve,  29 akte lirimi.   Sipas këtyre  dekreteve  shpallen të  lirë  rreth  400 skllevër,  pjesa  më  e madhe e të cilëve vinte nga sferat e prodhimit, midis të cilëve gjysma ishin gra. Në kohën e Republikës një rol të madh në jetën ekonomike dhe politike të vendit filluan të lozin qytetet e trevave veriore të Epiri t.  Foinike, sipas Polibit, dallohet në këtë kohë si qyteti më i fuqishëm dhe më i pasur i Epirit, ndërsa të dhënat arkeologjike të fituara në këto vitet e fundit në Antigone e paraqesin këtë qytet të madh, me një sistem të fuqishëm fortifikimi dhe me  një  planimetri  shumë  të  rregullt  urbanistike  (sistemi  hipodamik). Në  këtë  qytet funksiononin  punishte  të  veçanta  të  specializuara  në  degë  të  ndryshme  të  zejtarisë  dhe zhvillohej një veprimtari e gjerë tregtare, rrezja e shtrirjes të së cilës arrinte deri në  brigjet  e Mesdheut Lindor dhe Perëndimor. Në politikën e jashtme, Lidhja Epirote që në fillim u tregua e paqëndrueshme dhe nuk kishte fuqi  të  mjaftueshme  për të përballuar presionin  diplomatik  dhe  ushtarak  të shteteve fqinje dhe  konkretisht  të  lidhjes  etole  në  jug, të  Maqedonisë  në lindje,  shtetit ilir në  veri  dhe  atij romak në perëndim. E ndodhur në një pozitë tepër kyçe midis këtyre shteteve rivale, me një potencial të madh ekonomik dhe ushtarak, ajo  u tërhoq më tepër pas  politikës së aleancave dhe të qëndrimit asnjanës, që e çuan më vonë Epirin në humbjen e pavarësisë së tij të plotë ekonomike dhe politike. Në fillim Lidhja Epirote pati marrëdhënie të mira me etolët.  Në vitin 230 p.e. sonë, kur asaj iu imponua një luftë e rrezikshme nga ilirët, të cilët për një kohë e pushtuan dhe kryeqytetin Foinike,  qenë  pikërisht  etolët  ata  që  bashkë  me  akejtë  e  ndihmuan  aleaten  e  tyre  që  të përballonte  këtë  provë  të  vështirë.    Por  kjo  ngjarje  e  tronditi  aq  shumë  Epirin  sa  bëri  që Lidhja  të  ndryshonte  menjëherë  politikën  e  saj  kundrejt etolëve,  duke hyrë  në  aleancë  me kundërshtarët  e  tyre,  me  shtetin  ilir,  të  kryesuar  nga  Teuta  dhe  pak  më  vonë  me  atë maqedon, në krye të  të cilit  qëndronte  Antigon Dosoni. Madje  në vitet  219-217  p.e. sonë, epirotët  e  ndihmuan  aktivisht  pasardhësin  e  Dosonit,  Filipin  V  kundër  etolëve. Por  këtë veprim  ata e paguan shtrenjtë, pasi  etolët duke  kundërvepruar, hynë  në Epir dhe  shkretuan
Faqe - 85
 
pjesë  të tëra të tij duke mos  kursyer as vetë  Dodonën që  ishte  qendër  e  rëndësishme  kulti. Edhe pas këtyre ngjarjeve Epiri e përkrahu Maqedoninë, madje edhe atëhere kur Roma hyri në luftë e vendosur për të zhdukur këta rivalë të fuqishëm  të saj në Ballkan.  Në vitin 205 p.e. sonë,  Lidhja bëhet  ndërmjetëse  midis  palëve  ndërluftuese  për  vendosjen e një  paqeje, që  u nënshkrua në Foinike, për të cilën më tepër ishte e interesuar Maqedonia. Në luftën e dytë maqedono-romake, Epiri u përpoq të ruante asnjanësinë midis Maqedonisë dhe Romës dhe të ndërmjetësonte rishtas në vitin 198 p.e. sonë për një paqe midis tyre, por kësaj radhe pa dobi, meqenëse kërkesat romake qenë të rënda për Filipin. Në këtë kohë tek një pjesë e  epirotëve  filluan  të shfaqeshin tendencat  e para për të  përkrahur  hapur Romën. Ndihma që u dha romakëve Karopsi, një prijës i kaonëve, për të thyer qëndresën e ushtrisë maqedone, e cila kishte zënë grykën e Vjosës mi dis maleve të Trebeshinit dhe Dhembelit, qe mjaft  domethënëse  në  këtë  drejtim dhe i  kushtoi  humbje të  mëdha Filipit.   Këto  tendenca proromake u shfaqën m ë qartë, në prag të luftës së tretë maqedone. Të deleguar nga Roma erdhën në Epir dhe kërkuan nga Kuvendi i epirotëve, që ishte mbledhur në qytetin bregdetar Gitana (akoma  i  paidentifikuar), të  përkrahte  Romën  në  luftën  e  saj  përfundimtare  me Maqedoninë.  Ky presion diplomatik i vuri në  lëvizje përkrahësit e Romës në Epir. Mirëpo këta duke  dashur  t’i  imponojnë këshillit të  Lidhjes politikën e aleancës  me Romën, ngjallën kundërshtimin e një pjese të anëtarëve të saj dhe në mënyrë  të veçantë të molosëve, të cilët kërkonin të ruhej si dhe më parë politika e ekuilibrit midis palëve ndërluftuese, në sajë të së cilës Epiri kishte shpëtuar deri tani pa u dëmtuar. Më vonë këto kundërshtime dhe intriga të brendshme, çuan  në  dobësimin  e  unitetit  të  veprimit  të  Lidhjes. Në  vitin  170  p.e.  sonë molosët qenë hedhur më në fund definitivisht nga ana e Perseut, ndërsa kaonët e thesprotët u radhitën në luftë përkrah romakëve. Në  këto veprime arbitrare dhe të  kundërta, Lidhja  Epirote në  fakt e humbi pavarësinë dhe funksionin drejtues  të  saj. Fatin e  Epirit duhet  ta vendoste tani  lufta  dhe  rrjedhimet  qenë katastrofike sidomos për krahinat që gjatë saj mbajtën qëndrim antiromak.  Në vitin 169 p.e. sonë krahina të tëra të Epirit u shkretuan, rreth 70 qytete të tij u plaçkitën dhe u dogjën nga pushtuesit romakë, ndërsa 150 000 veta u kthyen në skllevër. Një numër i madh epirotësh të shquar u dërguan në Itali. Pas  vitit  168  p.e. sonë, vetëm  disa krahina  që  përkrahën  Romën  në  luftën  e  saj  kundër Perseut  ruajtën një  farë autonomie formale;  ato u riorganizuan  në një  Lidhje  të  re  epirote, gjeografikisht të kufizuar,  të  quajtur sipas  të dhënave  epigrafike  Lidhja  e  epirotëve përreth Foinikes, por që më vonë do të përmendet vetëm si Lidhja Epirote. Qendra e jetës ekonomike dhe politike e kësaj Lidhjeje, qe përqendruar kryesisht në Foinike, por përveç Foinikes kishte edhe qendra të tjera të rëndësishme si Pandosia e Dodona, të cilat prenë në këtë kohë monedhat e tyre me legjendën e « Epirotëve », por pa emra nëpunësish, siç ishin, p.sh. ato të  prera nga Lidhja republikane para  vitit 168 p.e. sonë. Lidhja  Epirote përreth Foinikes u krijua si një njësi kinse autonome politike-administrative dhe ekonomike, por ndër rrethana pushtimi dhe nën kontrollin drejtpërdrejt të Romës, të cilin ajo e ushtronte përmes njerëzve të besueshëm në Epir. Kjo Lidhje e vazhdoi ekzistencën e saj, pavarësisht
Faqe - 86
 
se politikisht nuk pati ndonjë rëndësi, deri në vitin 148 p.e. sonë, kur, bashkë dhe me pjesën tjetër  të  Epirit  që  kishte  mbetur  jashtë  kësaj  Lidhjeje,  hyri  më  në  fund  në  sferën  e administrimit  të  provincës  maqedone  të  porsakrijuar,  ashtu  sikurse  dhe  krahinat  e  tjera  të Ilirisë të Jugut, në jug të lumit Mat.
Faqe - 87
 
K R E U    V
SHTETI ILIR - FUQI MESDHETARE. LUFTËRAT KUNDËR ROMËS (231 - 168)

 Në  historiografinë  moderne  është bërë  zakon  që  shtetin  ilir të  mesit  të  shek. III  ta  quajnë  shteti  ardian. Studiuesit që e pagëzuan me këtë emër ia atribuojnë formimin e këtij shteti fisit të ardianëve.  Sipas tyre, ky fis,  i  shtyrë  nga  keltët  që  vinin  nga  veriu  u  bart  gjatë shek. IV  në  bregun  e  djathtë  të Naronës,  përballë ishullit Far, në jug të dalmatëve; pa i braktisur këto krahina, aty nga mesi i shek. III p.e. sonë në kohën e sundimit  të  Pleuratit,  atit  të  Agronit,  ardianët  zbritën  gjatë  bregdetit  deri  thellë  në  jug. Nën  goditjet  e ardianëve, sipas  këtyre  studiuesve,  ranë  mbretëritë  e  vjetra  të  enkelejve  dhe  të  taulantëve  dhe  ardianët  u imponuan pushtetin e tyre gjithë fiseve të Ilirisë së Jugut; u krijua kështu një mbretëri e re, shumë më e gjerë sesa të parat, që shtrihej nga kufijtë e Epirit deri përtej Naronës në veri. Kjo tezë, ndonëse përfaqësonte mendimin më  të përhapur,  nuk mbeti pa u kundërshtuar. Studiues të tjerë vunë në dyshim rolin e ardianëve në formimin e shtetit dhe u përpoqën që t’i zëvendësonin ata me labeatët, të cilët  kishin  një  pozitë  qendrore  në  mbretëri  ndaj  asaj  periferike  të  ardianëve.  N uk  u  pranua  gjithashtu origjina ardiane e dinastisë  themeluese të Agronit, e cila u  kërkua përsëri  te labeatët; u  vu në  dukje me të drejtë, se Agroni njihej si mbret i ardianëve, vetëm te historiani Dion Kasi, një burim i vonë i shekullit II të erës sonë, kurse autorë të tjerë, më të hershëm e më të besueshëm, e përmendin si një mbret të ilirëve.  M ë në fund  u përjashtua  mundësia  e lindjes  së  këtij  shteti,  si  rrjedhojë  e pushtimeve  të  një  fisi  dhe  u  paraqit  si krijesë e një grupi sundimtarësh, të cilët bashkuan fise që kishin interesa të përbashkëta dhe lidhje afërie me dinastinë pushtuese. M e gjithë ndryshimet që paraqesin pikëpamjet e shqyrtuara, ato bashkohen në vështrimin që i bëjnë thelbit të çështjes: formacioni politik për të cilin bëhet fjalë paraqitet si një shtet fisnor dhe  si një vepër personale e një sundimtari, qoftë ky Pleurati apo i biri i tij, Agroni. Teza mbi zhdukjen pas vitit 270 të mbretërisë së enkelejve dhe të taulantëve dhe formimi rreth mesit të shek. III p.e. sonë i një mbretërie ardiane shumë më të gjerë e më të fuqishme se të parat paraqitet sot si një trajtesë mekanike. M e  të  drejtë  është  vënë  në  dukje  se  kësaj  teze  i  mungon  argumentimi  historik  dhe  se  e ashtuquajtura mbretëri e enkelejve është një krijesë e historiografisë moderne. Nga ana tjetër, shteti ilir i mesit të shek. III shihet si një dukuri krejt e re në botën ilire. Sipas autorëve të kësaj pikëpamjeje ilirët nuk njihnin më parë veçse një rend fisnor dhe vetëm pas mesit të shek. III u krijua ky  «  entitet  politik  krejtësisht  i  ri  ». Analiza  objektive  e  burimeve tregon se mbretëria  e  Agronit  është trashëgimtare  e  drejtpërdrejtë  e  shtetit  të  mëparshëm  ilir,  pa  asnjë  ndërprerje  në  traditën  e  vet  politike. Qendra e këtij shteti ka qenë më në jug se sa pranohet dhe bërthamën e tij kryesore e përbënin tokat e shtetit të  vjetër  ilir,  të  cilat  gjatë  konfliktit  me  Romën  u  bënë  teatri  i  veprimeve  më  të  rëndësishme  ushtarake. Ardianët  banonin  gjithashtu  më  në  jug;  sipas  autorëve  antikë  ata  nuk  janë  veçse  një  nga  popullsitë  e rëndësishme që bënin pjesë në  shtetin ilir dhe nuk u njihet ndonjë rol i  veçantë  në formimin  e  mbretërisë së Agronit. Përfshirja e  tyre  në  përbërjen  e  shtetit  ilir  ndodhi,  sikurse  është  vënë  në dukje  me  të  drejtë,  në
Faqe - 88
 
drejtim  të  kundërt nga  ai i  pranuar,  nëpërmjet  shtrirjes  së këtij  shteti  në  veri. Burimet tregojnë  qartë se banorët e këtij shteti quhen si më parë « ilirë », vendi « Iliri » dhe sundimtarët « mbretër ilirë ». M eqë në jetën politike të shtetit ilir nuk ka pasur asnjë ndërprerje, dinastia e Agronit duhet të ketë qenë e re dhe me origjinë veriore.  M idis asaj dhe sundimtarëve të mëparshëm nuk ka pasur asnjë lidhje. Ka të ngjarë që  në  mesin  e  shek.  III  p.e.  sonë  ose  pak  më  parë,  shteti  ilir  të  ketë  njohur  një  periudhë  trazirash  të brendshme, hollësitë e të cilave nuk i dimë.  Nuk është çudi që zhvillimi i vrullshëm i qyteteve të V eriut, të mbetura  jashtë  konflikteve  luftarake  që  prekën  pjesën  jugore të shtetit ilir  bashkë  me qytetet  e tij,  të ketë ndryshuar raportin e forcave dhe të ketë ndikuar apo të jetë bërë bazë e ndryshimeve politike që pasqyrohen vetëm  në  ndryshimin  e  dinastisë  sunduese  dhe  në  shkëputjen  e  dy  qyteteve  të  rëndësishme  të  Adriatikut Lindor, Dyrrahut e Apolonisë, nga shteti ilir. Historia  e  60  vjetëve  të  fundit  (231-168  p.e.  sonë)  të  shtetit  ilir  është  kryesisht  historia  e  luftërave  me Romën.  N gjarjet që u zhvilluan në prag të këtyre luftërave janë vetëm një prelud i tyre.  M egjithatë këto janë një dëshmi e rëndësishme  për vendin që zinte ky  shtet  midis fuqive  të tjera të  Ballkanit dhe për  rolin e tij historik në ngjarjet politike të kohës. Burimi  më  i  rëndësishëm për  këto  luftëra  është  vepra  e historianit  grek Polibi. Por, kjo vepër  e shek.  II p.e.s.,  që  përfaqëson  një  histori  të  përgjithshme,  përshkohet  nga  një  tendenciozitet  dhe  subjektivizëm  i theksuar, ku  nuk fshihet  simpatia ndaj  Romës. Historia e  ilirëve,  ashtu  sikurse  në  përgjithësi historia e kundërshtarëve politikë të Romës, paraqitet e shtrembëruar. Qëllimi kryesor i Polibit është të justifikojë në këtë  vepër  pushtimet  romake,  të  cilat  i  quan  të  drejta,  të  nevojshme  dhe  të  dëshirueshme  nga  popullsitë vendase.  Për Polibin këto pushtime ishin të pashmangshme, sepse « fati i kishte caktuar Romës misionin të sundojë  botën  ».   Një pjesë e burimeve  që ka  përdorur  Polibi  vjen  nga historiani më  i lashtë  romak  Fabi Piktor dhe, sipas një mendimi të përgjithshëm, ka karakter thjesht propagandistik. Burimet e tjera për këtë periudhë, duke qenë nën ndikimin e një tradite të korruptuar rëndë paraqiten më të pasakta. Kjo  vihet  re  në radhë  të  parë  tek  Livi,  i  cili  i  kushton  më  tepër  vëmendje  efektit  retorik  e moralizues sesa të vërtetës historike.  Për hir të paraqitjes së bukur dhe tërheqëse të ngjarjeve, ai shpeshherë sakrifikon këtë të vërtetë.  Tregimet e tij janë të veshura me petkun moralizues dhe në mjaft raste me hollësi fantastike. Shumë  të  pasigurta  janë edhe njoftimet  e shkrimtarëve të  tjerë, Dion  Kasi  e  Apiani,  që përfaqësojnë ritransmetime të cunguara, dhe më tepër të pasakta të tradicionit të vjetër.
Faqe - 89
 
1.  NGJARJET NË PRAG TË LUFTËS ME ROMËN

Aleanca iliro-m aqedone Sulmi kundër Medionit Në vitet 30 të shek. III p.e. sonë shteti ilir kishte arritur kulmin e fuqisë së vet.  Polibi thotë se « Agroni,  mbreti i ilirëve dhe i  biri i Pleuratit, kishte një  fuqi detare dhe  tokësore shumë më të madhe nga ajo që kishin pasur mbretërit e mëparshëm të Ilirisë ». Kufijtë e shtetit të
tij përfshinin një trevë të gjerë që nga Narona deri në Aoos me përjashtim  të Dyrrahut e të Apolonisë. Qytetet  e  veriut,  Lisi,  Skodra,  Ulqini  e  Rizoni,  me  limanet  e  gjiret  e  tyre  të mbroj tura, strehonin flotën e fuqishme ilire dhe përbënin bazën e shtetit ilir. Ndër  fqinjët  e  shtetit  ilir  vetëm  Mbretëria  Dardane  ishte  në  ngjitje,  ndërsa  vendet  jugore jetonin  ditë  të  vështira. Epiri, Maqedonia  dhe  Greqia  ishin  të  kapërthyera  nga  luftërat  e ashpra socialo-politike dhe rivaliteti midis  tyre.   Në  mesin e shek.  III  pozita e Maqedonisë ishte lëkundur  përsëri. Përpjekjet  e Antigon  Gonatës  për  të  ruajtur  hegjemoninë  e  saj  në
Greqi nuk sollën rezultatet e pritura.  Pasardhësi i tij Demetri II u gjet në një situatë edhe më të vështirë.  Lëvizja antimaqedone ishte forcuar, sepse më në fund dy lidhjet e mëdha greke, ajo Etole dhe Ahease ishin bashkuar kundër Maqedonisë.   Përmbysja  e monarkisë  në Epir (viti 234) dhe dalja e këtij vendi nga aleanca me Maqedoninë për t’u bashkuar me koalicionin republikan, antimaqedon, e rëndoi edhe më  shumë gjendjen. Raporti i forcave ndryshoi në dëm  të  Maqedonisë. Në  vitin  231  të  dy  lidhjet  e  shtuan  presionin  e  tyre  ushtarak  mbi Maqedoninë, duke ndërhyrë me forca të armatosura kundër Akarnanisë, një vend i vogël që gëzonte mbrojtjen e Maqedonisë. Pothuajse në të njëjtën kohë një sul m i furishëm dardan i pavarur  apo i  bashkërenduar, shpërtheu  mbi  Maqedoninë nga  veriu.  I ndodhur  ngushtë, si rrallë ndonjëherë, Demetri kishte nevojë për aleat dhe këtë e gjeti te sundimtari i shtetit ilir, Agroni. Kushtet e marrëveshjes nuk pasqyrohen në burimet historike të kohës.  Versioni i Polibit, që është  edhe  burimi  i  vetëm  për  këtë  çështje,  sipas  të  cilit  se  Demetri  ia  m bushi  mendjen Agronit  me  të  holla  për  të  ndihm uar  qytetin  akarnan  Medionin,  që  mbahej  i  rrethuar  nga etolët, duket se shpreh tendencën e këtij autori për t’u rezervuar ilirëve një pozitë të padenjë. Ngjarjet konkrete që u zhvilluan pas kësaj e sqarojnë më mirë politikën e shtetit ilir, si edhe domethënien e përmbajtjen e kësaj marrëveshjeje. Sidoqoftë  një  aleancë  midis  Maqedonisë  dhe  Ilirisë  qe  përfunduar  dhe  ajo  i  vinte  këto  dy shtete kundër koalicionit republikan në Greqi dhe kundër rrezikut që vi nte prej tij. Ky rrezik qe bërë real në Epir dhe mund të ndikonte keq edhe përtej kufijve të tij. Ky ishte shkaku i kësaj  aleance,  për  hir  të  së  cilës  Maqedonia  do  të  sakrifikonte,  siç  do  ta  shohim,  disa  nga interesat e saj në Epir dhe në bri gjet e Jonit, për të kënaqur aspiratat ilire në këto anë. Aleanca  hyri  në  veprim; ndërsa  Demetri  i shte  i  zënë  me  dardanët, një  flotë  ilire  prej  100
Faqe - 90
 
anijesh me 5 000 veta u dërgua nga Agroni kundër etolëve në Medion. Etolët, që e mbanin të rrethuar qytetin, prisnin dorëzimin e tij nga çasti në çast.  Ata ishin aq të sigurt saqë kishin filluar të bënin  llogaritë për ndarjen e  plaçkës. Të  shkujdesur nga çdo problem i karakterit ushtarak, etolët u gjetën përpara të papriturës së hidhur. Ilirët që ishin futur në liman natën pa  u  ndjerë, zbritën me të shpejtë nga  anijet  dhe  pasi  u  rreshtuan  në  formacion  luftarak  u sulën kundër lëmit etol.  Ilirët ditën ta maskojnë mirë lëvizjen e flotës së tyre të madhe dhe të hyjnë në gjirin e Ambrakisë, pa u diktuar. Por edhe sikur të kishte ndodhur ndryshe, asnjëra nga flotat e dobësuara greke nuk qe në gjendje t’u dilte atyre përpara. Duke përshkruar këtë fushatë, Polibi  i  atribuon  një  rol  të  veçantë  befasisë  në  taktikën  ilire  dhe qëndri mit  të shkujdesur të armiqve të tyre.  Në të vërtetë ruajtja e fshehtësisë në lëvizjen e forcave, ashtu sikurse  befasia  janë  elemente  të  domosdoshme  të  taktikës  luftarake. Por  këta  nuk  qenë faktorët  kryesorë që vendosën fatin e betejës. Nga vetë zhvillimi i saj nuk është vështirë të kuptohet se rolin vendi mtar në këtë ndeshje e luajti organizimi më i mirë i ushtrisë ilire dhe epërsia  e  saj  taktike  në  manovrimin  e  forcave. Pesha  që  kishte  «  rreshtimi  i  tyre  »  dhe përqendri mi i forcës goditëse në pikën më të dobët të armikut, pohon Polibi, bënë që ilirët të shkulnin armikun nga pozicionet e tij. Të thyer nga ilirët, etolët u gjetën pas kësaj midis dy zjarreve.  Medionasit, që deri atëherë qëndronin të mbyllur në qytet, dolën dhe i ranë armikut në  shpinë. Të  asgjësuar,  etolët  lanë  në fushën e  betejës  shumë të  vrarë  e  të  plagosur dhe gjithë pajisjet e tyre luftarake. Përshtypja që bëri në Greqi kjo ngjarje qe shumë e madhe.  Ushtria që mbahej si më e forta ndër ushtritë greke, që krenohej me traditat e saj luftarake, për fitoren mbi galët në vitin 270 dhe  që për  gati  10 vjet  me radhë  i kishte shkaktuar kaq telashe Demetrit  II të Maqedonisë, kishte marrë  papritur  një  grusht  dërrmues. Jo  më  i vogël  qe edhe  shqetësimi që  ngjalli  në botën greke kjo ngjarje, që nuk dihej se ç’pasoja mund të kishte.  Por ilirët nuk kishin detyrë tjetër këtë radhë veç  zhbllokimit të  Medionit, gjë  që u dha mundësi të izolonin  Epirin nga kontakti  me  etolët,  duke  përgatitur  kështu  kushtet  për  një  ndërhyrje  të  gjerë  në këtë  vend. Pas përfundimit të betejës ata ngarkuan menjëherë plaçkën në anijet e tyre dhe morën rrugën e  kthimit.  Në atdhe fitorja mbi etolët u kremtua me të madhe dhe Polibi  tregon se mbreti Agron u dha aq shumë pas të pirit dhe dëfri meve saqë ato i shkaktuan vdekjen. Fushata e vitit 230 kundër Epirit Trashëgimi  në fron  i takonte të birit, Pinit, që  Agroni  e  kishte  me  gruan  e  dytë, Triteutën. Meqë ky ishte i mitur, sundimin e mori në dorë bashkëshortja e tij e parë, Teuta. A ishte ky një veprim i ligjshëm apo një uzurpim nuk dihet me saktësi, por ardhja e saj në fuqi paraqet një rast të veçantë në të drejtën e trashëgimisë. Mundet që paaftësia e së ëmës t’i ketë lënë vendin thjeshtrës; mundet gjithashtu që në vijën mashkullore të mos ketë pasur një tjetër më të afërt me trashëgimtarin e  ligjshëm, por më shumë ka të  ngjarë që thjeshtra energjike nuk donte t’ia kalonte këtë të drejtë një dege tjetër të familjes mbretërore, e cila mund të sillte më vonë ndërlikime  në fatin  e  pinjollit  të Agronit. Sidoqoftë ardhja  e  saj në  fuqi nuk  u bë  në rrugë të zakonshme dhe vdekja  e papritur e  Agronit,  ka të ngjarë  të ketë krijuar  në oborrin ilir një gjendje të nderë. Por çështja gjeti zgjidhjen e vet. E përkrahur nga përfaqësuesit më të fuqishëm të shtresës sunduese ilire, « miqtë » e mbretit, ajo u vu në krye të shtetit dhe me
Faqe - 91
 
ta « ushtroi - siç thotë Polibi, - drejtimin e punëve ». Teuta nuk  e  ndryshoi politikën  e  jashtme të  shtetit ilir  dhe vepri mtaria  e mëtejshme e tij  u zhvillua në frymën e aleancës së farkëtuar nga Agroni me Maqedoninë. Në vitin 230, një vit pas  fitores  mbi  Medionin, një  forcë  ushtarake  dhe  detare  ilire,  « jo  më  e  vogël  se  ajo  e Agronit », u vu përsëri në lëvizje drejt jugut. Këtë radhë ajo kishte si objektiv kryesor aleatin verior  të  etolëve  dhe  aheasve, Epirin. Njëkohësi sht  flota  ilire  kishte  marrë  urdhër  të konsideronte troje armike gjithë anëdetjen dhe  t’i shtrinte veprimet  deri thellë në  Elidë dhe në  Meseni, krahina  që  ishin  nën  ndikimin  etol.  Me  këtë  aksion  flota  do  të  mbante  nën presion  armikun deri në  skajet  më  të  largëta dhe  do të përcaktonte qëndrimin  e  shtetit  ilir ndaj  aleatëve  të etolëve e të aheasve, kurse  forcat  kryesore do  të godisnin nga deti dhe nga toka objektivin kryesor, Epirin. Forcat detare ilire zbritën në afërsi të kryeqendrës së Lidhjes Epirote,  Foinikes,  dhe  u  drejtuan  kundër  saj. Pasi  bindën  mercenarët  galë  t’u  dorëzonin qytetin, e zunë atë  pa vështirësi. Epirotët  të shqetësuar dërguan  forcat e tyre në ndihmë të Foinikes. Por  pa  arritur  mirë  të vendosin  lëmin  e  tyre buzë  lumit,  që  rrjedh pranë qytetit (Bistrica  e  sotme),  morën vesh  se  një ushtri  tj etër  ilire prej 5 000  vetash, nën  komandën e Skerdilaidit, ishte drejtuar  kundër tyre,  duke  kaluar nëpër ngushticën e Antigonesë (gryka e Tepelenës). Forcat epirote  që  u  dërguan  kundër  tyre  nuk  e  ndaluan  dot  marshimin  ilir. Ndërkaq ilirët që kishin zënë Foiniken ndërmorën një sulm të fuqishëm kundër lëmit epirot që ndodhej në anën e përtejme të lumit (Bistricës). Epirotët u  shpartalluan plotësisht, duke lënë në fushë të luftës shumë të vrarë e të plagosur; vetëm një pjesë mundën të shpëtojnë e të  ikin  tek  atintanët. Por  edhe  këtë  radhë dështimin  e  epirotëve  Polibi  e  shpjegon  me befasinë e goditjes ilire dhe shkujdesjen e armiqve të tyre. Pas këtij dështimi epirotët e humbën çdo shpresë në fuqitë e veta dhe iu drejtuan për ndihmë aleatëve të tyre etolë e aheas.  Ndihma nuk vonoi t’u jepej dhe forcat e të dy lidhjeve arritën në  vendin e quajtur Helikanon  (një  vend i  paidentifikuar)  diku në  pellgun e Vurgut. Këtu erdhën dhe pushtuesi t  e Foinikes bashkë me forcat  e Skerdilaidit, që  duhet të kenë  ndjekur rrugën më të shkurtër nga qafa e Skarficës për të arritur në Foinike. Të dyja palët u radhitën përballë njëra-tjetrës, por nuk arritën të përleshen, sepse, siç thotë Polibi, ilirët morën urdhër nga Teuta të tërhiqeshin nga Epiri, për t’u dalë përpara dardanëve që po sulmonin nga lindja dhe për të qetësuar disa nga fiset që ishin bashkuar me ta. Sa qe  real  dhe  serioz ky  rrezik dardan  nuk  mund  të  thuhet,  por  fakti  është  se ilirët  nuk  u shqetësuan  shumë  dhe nuk  u  shpejtuan të largohen  nga  Epiri pa  i  rregulluar  mirë  punët  e tyre. Ata përfunduan më parë një armëpushim me epirotët, në bazë të të cilit u kthenin atyre qytetin  dhe  robërit  që  ishin  qytetarë  të  lirë,  kundrejt  një  shpërblimi,  kurse  skllevërit  dhe plaçkën  i mbajtën  për vete.  Ushtria dhe flota morën rrugën  e kthimit duke marrë me vete, me sa duket, edhe premtimin për një aleancë të ardhme. Dhe me të vërtetë kjo nuk vonoi të përfundohet. Përfaqësuesit epirotë arritën me të shpejtë te mbretëresha ilire dhe përfunduan me të një aleancë, duke marrë përsipër të ndihmonin ilirët dhe të jenë armiq të etolëve dhe të ahejve. Po  këtë  gjë  bënë  edhe  akarnanët,  të  cilët  kishin  ardhur  së  bashku  me  epirotët. Rezultati u arrit: Epiri u  shkëput nga etolët dhe  aleanca me akarnanët krijoi  tani një  kufi  të largët, por të drejtpërdrejtë midis lidhjeve greke dhe shtetit ilir.
Faqe - 92
 
Shqetësim et në Rom ë. Përgatitjet për luftë Shqetësimet në Greqi qenë të mëdha, por m ë të mëdha ishin ato në Romë.  Reagimi romak është  transmetuar  në  dy  versione. Versioni  i  parë  i  përket  Polibit. Sipas  tij,  në  këtë  kohë senati dërgoi te mbretëresha ilire dy delegatë për t’u ankuar kundër sulmeve të piratëve ilirë,
të cilët prej kohësh u binin në  qafë tregtarëve italikë, por  që  e  kishin tepruar sidomos gjatë fushatës kundër Foinikes.  Bisedimet përfunduan në grindje dhe fyerje, që çuan në  vrasjen, me  urdhrin  e  Teutës,  të  njërit  prej  delegatëve,  gjatë  rrugës  duke  u  kthyer. Bisedi met  janë dhënë  me  hollësi  megjithatë  vërtetësia  e  tyre  është  e  dyshimtë. Teutës,  i  është  veshur  një qëndrim  mendjelehtë  prej  gruaje, që  me të drejtë është konsideruar si  një formulim  tipik  i huajtur nga hi storiografia helenistike e llojit sensacional. Versioni  i  dytë,  ai  i  Apianit,  ndryshon  shumë  prej  atij  të  Polibit. Sipas  tij  Agroni  kishte pushtuar di sa vise të Epirit dhe Korkyrën, pastaj Epidamnin dhe Fari n dhe kishte vendosur garnizone në to.  Por meqë zuri  të sulmojë me flotën e tij edhe vise të tjera, ishulli Isa kërkoi ndihmën e  romakëve.  Këta atëherë dërguan delegatë së  bashku  me isejtë,  por delegatëve  u dolën  në det anijet  ilire dhe vranë  përfaqësuesi n  e  Isës  dhe  një romak. Pra në  versionin  e dytë motivi nuk është aspak pirateria, por mbrojtja e Isës dhe e qyteteve të tjera të bregdetit; delegatët vriten, por pa arritur të zhvillojnë bisedime dhe Teuta nuk zihet aspak në gojë. Sidoqoftë  në  të  dy  rastet,  sipas  këtyre  burimeve,  Romës  i  bëhej  një  fyerje  dhe  shkelej  «  e
drejta  njerëzore  ». Ky ishte motivacioni me të  cilin  do të  nxitej opinioni  publik dhe do  të justifikoheshin  veprimet  e mëtejshme  të  Republikës,  një  motivacion  banal,  të  cilin  politika romake do ta përsëriste të paktën edhe një herë tjetër  më vonë kundër ilirëve dalmatë. Por këtë herë prej gojës së Polibit mësojmë, për çudi, se romakët u shpallën luftë dalmatëve për t’i nënshtruar, « por përpara popujve të tjerë hiqeshin se e bënin këtë për shkak të sjelljes së keqe të dalmatëve kundrejt përfaqësuesve të tyre ». Roma filloi të përgatitej haptazi për luftë. Edhe mbretëresha ilire nga ana e saj nuk vonoi të marrë masa mbrojtëse.  Më parë ajo u kujdes për forcimin e rendit të brendshëm dhe qetësoi fiset  që  qenë  shkëputur  pas  sulmit  dardan. Por  vëmendjen  kryesore  Teuta  ia  kushtoi sigurimit të bregdeti t.  Ajo e dinte se në gjendjen e krijuar një pozitë me rëndësi zinin Isa në veri, Korkyra në jug dhe dy qytetet e mëdha të bregdetit, Dyrrahu e Apolonia.  Ishte e qartë se këto ishin pikat më delikate  që  do të synonte  armiku dhe  zotërimi i  tyre do të luante një rol të dorës së parë për fatin e luftës.  Prandaj mbretëresha shpejtoi të vërë dorë mbi to. Isa u sulmua e para, por meqenëse nuk u  dorëzua, ilirët vendosën  bllokadën e saj. Pak  më vonë, në pranverë të  vitit  229,  një ekspeditë e madhe  u  vu, njëkohësisht në lëvizje,  kundër Epidamni t dhe Korkyrës.  Ndërsa shumica e flotës vazhdoi lundrimin drejt jugut, një pjesë e saj u ndal në Epidamn. Orvatja për pushtimin e qytetit dështoi. Atëherë ilirët u tërhoqën në anijet  e  tyre  dhe  pasi  dolën  në  det  të  hapur,  u  bashkuan  përsëri  me  forca  të  tjera  për  të vazhduar lundrimin drejt Korkyrës. Sapo mbërritën këtu, forcat ilire zbarkuan dhe rrethuanqytetin.  Korkyrasit e rrethuar kërkuan ndihmën e etolëve dhe të aheasve. Në të njëjtën kohë erdhën për të kërkuar ndihmë tek ata edhe delegatë nga Epidamni dhe Apolonia.  Kërkesa u mor  parasysh. Flota ahease  prej  10  anijesh  të  mëdha lufte  nxitoi drejt  Korkyrës. Ilirët, si morën dhe 7 anijet që u kishin dërguar akarnanët, sipas marrëveshjes, u dolën ahejve përpara. Ndeshja u zhvillua afër ishullit Paksos.  Flota ahease u shpartallua.  Katër anije u kapën dhe një e  pestë u fundos, të tjerat u detyruan të sprapsen me shpejtësi për t’i shpëtuar  fatit  të të parave. Lembet  e lehta  e  të  shpejta  ilire  vendosën  fatin  e  kësaj  beteje. Të përdorura  me guxim  e  shkathtësi nga detarët ilirë, ata  triumfuan mbi anijet e rënda  katër e pesërremëshe greke. Pas kësaj Korkyra iu dorëzua ilirëve.  Si morën në dorëzim qytetin, ilirët lanë këtu një garnizon  nën  komandën  e  Demetër  Farit, kurse  forcat  kryesore  u  kthyen  dhe  bllokuan përsëri Dyrrahun. E tillë ishte gjendja kur forcat e paftuara romake u nisën kundër Ilirisë.
Faqe - 93

2.  LUFTA E PARË ILIRO -ROMAKE

Shkaqet e luftës.  Veprim et ushtarake Problemi i ndërhyrjes romake në Iliri ka qenë për historiografinë një tezë e parapëlqyer, rreth së  cilës  janë  zhvilluar  mjaft diskutime. Pikëpamja  që  ka  qenë  për  një  kohë  të  gjatë  më  e pranuar është se shkaku kryesor  i kësaj ndërhyrjeje  ka qenë pirateria ilire, që i  sillte dëme të rënda  tregtisë italike. Duke përsëritur Polibin, kjo ndërhyrje u paraqit  si  një konflikt që  iu imponua  senatit  romak,  në  kundërshtim  me  vullnetin  e  tij,  «  për  të  frenuar  veprimet  e sundimtares mendjelehtë ilire ». Tezës që e shikonte ndërhyrjen romake si pjesë të një plani për një ekspansion më të gjerë në lindje iu kundërvu versioni  se Roma as në këtë kohë  e as më parë nuk ka pasur një politikë orientale.  Më vonë kjo teori u përsërit dhe në ditët tona. Pasues të  saj i  atribuojnë monarkisë  ardiane një  « rol organizues »  që  i dha  piraterisë ilire « pamjen  e  një  imperializmi  fillestar »  dhe  si  pasojë  bëri  që  « zgjerimi  ilir  të  ndeshet  me interesat romake ». Është e rëndësishme të sqarohet në këtë rast nëse ishte pirateria ilire ajo që çoi në konfliktin iliro-romak dhe që bëri të pashmangshme luftën apo shkaqe të tjera më të thella. Pirateria lindi dhe u zhvillua tek ilirët, ashtu sikurse dhe te popujt e tjerë të Mesdheut, në një stad  të caktuar  të  zhvillimit  të  tyre  hi storik. Kështu,  burimet  i  përshkruajnë  etruskët,  në gjysmën e dytë  të shek. IV, si një  popull që terrorizonte lundrimin në Adriatik dhe në Egje; etolët në shek. III kishin gjithashtu një nam të keq si piratë. Edhe vetë romakët, pretenduesit e mbrojtjes së rendit, e kanë ushtruar piraterinë në prag të erës sonë. Tek ilirët ajo luajti një rol të dukshëm qysh  nga  fundi i  shek. IV. Ky mendim  pajtohet si me  njoftimet e  autorëve antikë, ashtu dhe me vetë zhvillimin shoqëror e politik të ilirëve në këtë kohë. Pirateria ishte një  dukuri e  pandarë  e  shoqërisë  skllavopronare,  që  e  shoqëroi  atë  në  forma  të  ndryshme gjatë gjithë ekzistencës së saj.
Faqe - 94
 
Por veprimet ilire që përshkruan Polibi dhe që kanë të bëjnë me ngjarjet në prag të konfliktit të  armatosur  me  Romën,  nuk  kanë  aspak  karakter piratesk. Ato  ishin  pjesë  e  politikës  së shtetit  ilir  lidhur  me  gjendjen  e  krijuar  në  Greqi. Prandaj  përpjekja  e  studiuesve  për  t’i shpjeguar shkaqet e ndërhyrjes romake  me anë të piraterisë ilire nuk është e përligjur. Nuk kanë  munguar  orvatjet  për  të  kërkuar  shkakun  e  luftës  edhe  te  « frika  e  zakonshme  e romakëve  ndaj fqinjit  të fortë ». Por edhe  ky  nuk është  një shpjegim  i plotë. Ndërhyrja e Romës lidhej në rastin konkret me rrezikun që paraqiste ky fqinjë i fortë, aleati i Maqedonisë për  aspiratat e  saj në kushtet e një Greqie të dobësuar  nga  lufta e brendshme. Sukseset në perëndim e kishin rritur oreksin e qarqeve sunduese skllavopronare romake dhe e kishin bërë më  të fuqishme tendencën për të  mos e  ndarë sundimin e Mesdheut me fuqi të tjera, kurse dalja e shtetit ilir në arenë u shkonte ndesh këtyre tendencave. Midis kontradiktave të thella që  kishin përfshirë  në  këtë kohë  botën  mesdhetare, ato  të  shtetit  ilir  me  Romën  dolën  në plan  të  parë  dhe  shkaktuan  konfliktin  e  armatosur  të  vitit  229. Në  të  ardhmen  këto kontradikta  do  të  thellohen  e  do  të  shtrihen  gjithnjë  më  në  lindje,  duke  sjellë  me  vete konflikte të reja të armatosura. Që nga sulmi kundër Foinikes deri  tek ardhja e delegatëve kishte kaluar një vit.  Megjithatë, kjo çështje ziente qysh prej 2 vjetësh, nga ngjarja e Medionit. Gjatë kësaj kohe Roma kishte arritur të bënte, siç e pamë, hapat e nevojshëm diplomatikë për përgatitjen e opinionit publik. Ishin grumbulluar gjithashtu forca të konsiderueshme ushtarake, të cilat në rastin e rënies së Korkyrës u vunë menjëherë në lëvizje. Një flotë prej 200 anijesh dhe një ushtri prej 20 000 këmbësorësh do të merrte pjesë në këtë operacion, të cilin do ta drejtonin dy konsujt që ishin në fuqi  atë  vit.  Kjo tregon se sa  i madh  ishte preokupacioni  i romakëve  për  fushatën ilire dhe sa të ndërgjegjshëm ishin ata për vlerën reale të kundërshtarit të tyre. Nuk ishte kjo, pra, një çështje kaq e lehtë dhe e thjeshtë, siç është bërë zakon të paraqitet. Por zhvillimi i ngjarjeve tregon se mbretëresha  nuk arriti t’i dalë rrezikut përpara. Qytetet e mëdha të bregdetit, Dyrrahu, Apolonia dhe Korkyra, të cilat do të përbënin pikëmbështetjet kryesore të mbrojtjes, kishin mbajtur një qëndrim negativ.  Plani për pushtimin me forcë të tyre  nuk  pati  sukses. Kur  romakët  iu  drejtuan  Korkyrës,  flota  dhe  forcat  ilire  ishin  të shpërndara dhe të angazhuara në bllokadën e Dyrrahut dhe të Isës. Garnizoni ilir i Korkyrës kishte mbetur i izoluar dhe kësaj iu shtua tradhtia e Demetër Farit. Romakët, që edhe kështu kishin ardhur me forca të mëdha  (200 anije), i gjetën portat e  hapura dhe e  zunë  qytetin pa vështirësi.    Forca  të  tjera  të  nisura  nga  Brindisi  dhe  ato  të  Korkyrës,  pasi  u  bashkuan,  iu drejtuan  Apolonisë  e  më  pas  Dyrrahut  dhe i  zunë  po  me kaq  lehtësi. Shtresa  sunduese  e këtyre qyteteve, e cila e kishte përcaktuar pozitën e vet që më parë, i mirëpriti pushtuesit; ajo u  tregua  e  gatshme  të  hyjë  në  ombrellën  romake  mjaft  që  të  ruante  pozitat  e  veta  dhe  të siguronte pasurinë e tregtinë. Këtë politikë ndoqi edhe aristokracia parthine e atintane, e cila ishte e lidhur ngushtë  me interesa ekonomike me qytetet  fqinje,  Dyrrahun  dhe  Apoloninë, ajo  shpejtoi  gjithashtu,  siç  thotë  Polibi,  «  t’u  nënshtrohej  me  dashje  »  romakëve  dhe  të sigurojë « miqësinë e tyre ». Të  mbështetur në planin  fillestar  të mbrojtjes së vijës  bregdetare,  ilirët  nuk qenë në gjendje dhe  nuk  patën  kohë  të  organizonin  një  qëndresë  serioze.    Vetëm  në  krahinat  në  veri  të
Faqe - 95
 
Dyrrahut romakët ndeshën  në kundërshtimi n  ilir. Këtu  ardianët i  pritën  me armë në dorë. Polibi nuk jep hollësira për luftën e tyre, thotë vetëm se i « i nënshtruan », por këtë radhë nuk përdor  më  shprehjen  «  me  dashje  »  si  në  rastin  e parthinëve  dhe  atintanëve. Ai  nuk  ka mundur,  gjithashtu,  të  heshtë  për  qëndresën  e  fortë  të  qytetit  Nutria,  pushtimi  i  të  cilit  u kushtoi  romakëve  shumë  ushtarë  dhe  oficerë  të  vrarë. Duke  përparuar  drejt  veriut  gjatë
bregdetit, thuhet se romakët morën edhe qytete të tjera, por emrat e tyre nuk zihen në gojë. Dimë  që  Isën e bllokuan romakët  dhe ilirët, që e  mbanin të  rrethuar, u strehuan në qytetin Arbone, kurse Teuta me forca të vogla u mbyll në qytetin e fortifikuar të Rizonit. Fushata e asaj vere thuajse e  kishte zgjidhur përfundimisht fatin e luftës.  Viset e pushtuara në  veri,  konsujt  i  lanë  nën  mbikqyrjen  e  Demetër  Farit  dhe  vetë  u  kthyen  në  Dyrrah  me flotën dhe  forcat  e tyre  tokësore. Njëri  prej tyre  u nis  për  në Romë  duke  marrë  me  vete pjesën më  të  madhe të  forcave;  tjetri  mbeti  në Iliri  me 40  anije dhe  si  rekrutoi  ushtarë  në qytetet  që  ishin  rreth  e  rrotull,  vendosi  ta  kalojë  aty  dimrin  për  të  vigjëluar  ardianët  dhe popullsitë e tjera që ishin vënë nën « mbrojtjen » e Romës. Paqja e vitit 228 dhe pasojat e luftës së parë Ndërkaq Mbretëria Ilire kishte filluar të shpërbëhej.  Duke parë këtë gjendje, në pranverë të vitit 228, Teuta dërgoi në Romë përfaqësuesit e saj që përfundoi paqen me senatin.  Kushtet e paqes qenë të rënda.  Sipas Polibit, Teuta detyrohej: 1.  t’u paguante romakëve një tribut, 2. të hiqte dorë nga pjesa më e madhe e Ilirisë duke mbajtur për vete vetëm pak vende  dhe 3. të  mos lundronte në jug  të Lisi t  me më shumë  se dy anije, por edhe këto  të paarmatosura. Të  formuluara me terma kaq të përgjithshëm këto kushte janë bërë objekti i diskutimeve të shumta. Përpjekjet  që  janë  bërë  për  të  shpjeguar  ndryshimet  territoriale  që  iu  bënë Mbretërisë Ilire dhe për të përcaktuar gjendjen juridike të tokave të shkëputura prej saj kanë çuar  në  përfundime  të  ndryshme,  të  cilat  në  ndonjë  rast  ishin  të  tilla  që  nuk  mund  të cilësohen as si hipoteza. Për një kohë ka zotëruar  një mendim, sipas të cilit, romakët i ndanë pushtimet e tyre në dy pjesë. Në  veri  krijuan  një  shtet  të  vogël  që  përbëhej  nga  ishulli  i  Farit  dhe  disa  toka  të bregdetit  përballë. Në  krye  të  atij  ata  vunë  tradhtarin  Demetër  Farin, me  qëllim  që  të vëzhgonte dhe të njoftonte për çdo veprim të Mbretërisë Ilire. Me tokat e tjera të pushtuara në  jug  romakët  krijuan  një protektorat,  që  shtrihej prej  Lisit  e deri tek malet  Akrokeraune dhe  ato  Kaone. Në  këtë  protektorat  u  përfshinë,  përveç  Dyrrahut,  parthinëve  dhe atintanëve, edhe  qytetet  Dimale, Aulona, Oriku, Bylisi, Amantia  e  deri Antigonea  e  largët. Këtyre u shtoheshin edhe ishujt Isa e Korkyra. Ndryshe nga kjo pikëpamje, më realist është mendimi që nuk njeh ndonjë teprim lidhur  me të ashtuquajturin  protektorat  romak në  Iliri. Me  të drejtë është vënë në  dukje se  ai nuk  ka përbërë  kurrë  një rrip të pandërprerë  toke,  që nga  Lisi e deri  te  bregu  kontinental përballë Korkyrës, por  ka  qenë  përbërë, ashtu  si  e  nënkupton  Polibi  dhe  e  shpreh  Apiani,  nga Apolonia, Dyrrahu dhe territoret e tyre, nga ishujt Korkyra, Isa dhe nga parthinët e atintanët, pa asnjë territor më  tepër nga ato që i ishin dorëzuar  Romës. Lisi, i cili në bazë  të traktatit
Faqe - 96
 
përbënte  një  kufi  detar,  nuk  pranohet  edhe  si  kufi  tokësor  midis  Mbretërisë  Ilire  dhe protektoratit  romak. Duke  u  nisur nga  kjo  është shprehur mendimi se disa toka  në jug  të protektoratit  mbetën  përsëri  nën  vartësinë  e  Mbretërisë  Ilire,  me  gjithë  vështirësitë  që paraqiste kjo vartësi për të qenë reale.  Me këtë sistem, traktati i siguronte Romës lundrimin e qetë  në  ngushticën  e  Otrantos  dhe  mbikqyrjen me anë  të  protektoratit  të  Mbretërisë  Ilire, duke i hequr kësaj çdo mundësi që të bëhej përsëri një fuqi e madhe. Kohët e fundit janë bërë përpjekje që këto mendime të zëvendësohen me një tezë të re, sipas së  cilës  zotërimet  romake  kufizohen  gjithashtu  me  tokat  e  Dyrrahut,  të  Apolonisë,  të parthinëve dhe të atintanëve, por parthinët shtriheshin në luginën e mesme dhe të epërme të Shkumbinit,  kurse  atintanët  në  Çermenikë. Kështu  protektorati  ngushtohet,  por  shtrihet thellë në lindje. Rreth tij pastaj vendosen një sërë zonash të pavarura,  që shërbejnë, sikurse thuhet, si amortizatorë për zotërimet romake.  Në veri të Dyrrahut deri në afërsi të Skodrës vendoset  zotërimi  i  Demetër  Farit,  që  ndante  protektoratin  nga  Mbretëria  Ilire;  në  lindje zotërimet romake,  duke  depërtuar thellë deri  në  burimet  e  Drinit  të  Zi,  ndanin  mbretërinë ardiane  nga  aleatët  e  saj  maqedonë  dhe  bllokonin  rrugët  nga  Maqedonia  për  në  brigjet  e Adriatikut;  më  poshtë  Dasaretia,  që  zinte  territorin  midis  Devollit  dhe  Osumit,  u  bë gjithashtu  një  zonë  e  pavarur  dhe  formoi  një  amortizator  tjetër  ndaj Maqedoni së;  më  në fund, në  jug  zona  që  hyri  në  vartësinë e Romës  përfundonte  në  territorin  e  Apolonisë,  që takonte bregun e Vjosës, por nuk përfshinte Aulonin, Orikun, Bylisin  dhe Amantien. Këto katër qytete formonin një grup të pavarur ose neutral, me fjalë të tjera një amortizator tjetër ndaj Lidhjes Epirote. Është e pabesueshme që romakët të kenë projektuar dhe realizuar një si stem të tillë mbrojtës, të  paktën  në mënyrë  të  ndërgjegjshme,  siç  na  paraqitet.  Senati  nuk  mund të zbatonte  një politikë jo realiste.  Shtete të tilla të vogla nuk mund të kishin një vlerë reale, sepse fuqitë që qëndronin  pas  këtyre  të ashtuquajturve  amortizatorë  nuk  do  t’i  përfillnin  ato,  nuk  do  t’i konsideronin  si  pengesë.    Në  fakt  të  gjitha  sulmet  që  shpërthyen  më  vonë  prej  Mbretërisë Ilire apo Maqedoni së kundër zotërimeve romake nuk kanë ndeshur në pengesën e këtyre lloj shteteve dhe nuk ka të dhëna që mbrojtja romake të jetë mbështetur në to. Përveç kësaj, disa fakte  të  veçanta  që  përfshihen  në  këtë  tezë  janë  krejt  arbitrare. Kështu,  është  e  pabazuar vendosja e zotërimeve të Demetër Farit në veri të Dyrrahut deri në afërsi të Skodrës dhe, po kështu, nuk qëndron lokalizimi i atintanëve në Çermenikë. Duke  pranuar  si  të  drejtë  mendimin  që  zotërimet  romake  në  tokën  ilire  formoheshin  nga Dyrrahu, Apolonia dhe parthinët e atintanët, mbetet sidoqoftë e paqartë shtrirja territoriale e këtyre zotërimeve.  Përpjekjet për lokalizimin e parthinëve dhe të atintanëve nuk kanë dhënë
përfundime të kënaqshme. Në qoftë se për parthinët ka ardhur duke u saktësuar mendimi që ata,  si  banorë  të  tokave  në  shpinë  të  Dyrrahut,  shtriheshin  prej  Ardaksanit  e  deri  në  Aps (Apsos), për atintanët mendim et e studiuesve ende nuk përkojnë.  Megjithatë, po t’i çlirojmë këto  pohime  nga  ndonjë  interpretim  jo  i  drejtë  i  burimeve  dhe  të  lëmë  mënjanë  si  të dyshimta,  ato  burime  që  i  shtrijnë  atintanët  deri  në  Dodonën  e  largët  apo  në  luginën  e Drinos,  atëherë  do  të  vërejmë  se  burimet  kryesore  e  më  të  besueshme  e  vendosin  këtë popullsi në  shpinë të  Apolonisë, në  Mallakastrën  e sotme. Kështu, parthinët e  atintanët  së
Faqe - 97
 
bashku zinin gjithë bregdetin prej Ardaksanit deri në Aps (Apsos) me nj ë shtrirje në lindje që përfshinte edhe brezin kodrinor të ultësirës bregdetare.  Në këtë territor bënin pjesë një varg qytetesh ilire, midis të cilave ka të ngjarë edhe Dimale, por jo Bylisi, që zinte skajin më jugor. Me vënien nën sundimin e tyre të tokave më të rëndësishme të bregdetit, romakët likujduan kështu zotërimet e Mbretërisë Ilire në jug. Edhe në qoftë se në këto anë mbeti ndonjë zonë që  nuk  u  përfshi  në zotërimet  romake,  siç  mund  të  ishte  Bylisi  me  rrethin  e  afërt  të  tij, Dasaretia apo ndonjë zonë tjetër e brendshme malore, ato në fakt mbetën të shkëputura nga Mbretëria  Ilire, me të cilën edhe  më  parë,  për  vetë natyrën e shteteve antike,  jo  gjithmonë kishin lidhje të forta.  Koinoni i bylinëve, si një bashkim i popullsisë dhe i qendrave të vogla përreth, që na përmendet në burimet epigrafike i takon, me sa duket, kësaj kohe. Nga analiza e pikave të traktatit arrihet në përfundimin se Roma e reduktoi shtetin ilir në një mbretëri  të  vogël  në  veri  të  Lisit. Në  jug  ajo  krijoi një  zotërim  të  vetin  që  formohej  nga Dyrrahu, Apolonia, parthinët dhe atintanët. Këtë zotërim ajo do ta përdorte si një bazë për të  garantuar  respektimin  e  traktatit  dhe  për  të  shtypur  çdo  përpjekje  për  rimëkëmbjen  e shtetit ilir. Zotërimet (dinasteia) e Demetër Farit  përbënin  gjithashtu një kundërpeshë  ndaj Mbretërisë Ilire në veri, kurse krahinat apo qytetet  e tjera të jugut, që mbetën të shkëputura nga kjo mbretëri, u lanë të papërfillura me besimin që, si njësi të vogla, favorizonin pozitën e Romës në  këto anë. Ndalimi, sipas  traktatit, i  lundrimit  në jug  të Lisi t  kishte  për  qëllim  të kufizonte nga ana tjetër fuqinë detare të Mbretërisë Ilire; për këtë do të shërbenin në mënyrë të veçantë zotëri mi i Isës dhe i Korkyrës.  Kështu me anë të këtij traktati Roma siguronte të gjitha masat e mundshme për ta dobësuar shtetin ilir dhe për ta mbajtur atë nën kontroll, por jo për ta asgjësuar plotësisht. Në  marrëdhëniet  me  Romën  Mbretëria  Ilire  mbeti,  pas  përfundimit  të  traktatit,  një  shtet tributar. Është  thënë  se  tributi  ka  qenë  një  dëmshpërblim  që  do  të  paguhej  me  këste, megjithëse masa dhe m ënyra e shlyerjes së tij në traktat nuk përcaktohet.  Gjendja juridike e qyteteve dhe e popullsive që u përfshinë në zotërimet direkte të Romës nuk është gjithashtu e qartë.  Marrja e tyre nën të ashtuquajturën mbrojtje nga Roma lejon të nënkuptohet se ato qenë  vënë  nën  një  lloj  varësie. Ka  shumë  të  ngjarë  që  këto  të  jenë  konsideruar  nga  ana formale si « aleatë » apo « miq » që u lejohej e drejta e një vetadministrimi të kufizuar.  Por në fakt ato ishin të varurit e Romës dhe si të tillë nuk mund të hynin në marrëdhënie të lira me shtetet  e tjera. Përveç  kësaj, ata ishin të  detyruar të pranonin  në çdo kohë ushtritë romake dhe  t’i furnizonin ato me ushqime apo t’i plotësonin me kontingjente  ndihmëse tokësore  e detare, siç ndodhi, qysh në vitin e parë të pushtimit, në dimrin e vitit 229/228 dhe më vonë. E njëjta gjë m und të thuhet edhe për Demetër Farin, që u vu në shërbim të Romës, si dinast i varur i një zotërimi të vogël në ishullin e Farit dhe brigjet e Dalmatisë. Gjatë  konfliktit  Maqedonia,  Lidhja  Epirote  dhe  Akarnania  kishin  mbajtur  një  qëndrim  që nuk  pajtohej  me  detyrimet  e  tyre  si  aleatë  të  shtetit  ilir  dhe me  interesat  e  tyre  politike  në përgjithësi. Ky qëndrim  shpjegohet me një varg rrethanash. Sado me  rezerva ta kenë parë këta aleatë rritjen e fuqisë  ilire,  dalja e Romës  në brigjet lindore të  Adriatikut nuk  mund  të ishte për ta më e mirë. Por, nga ana tjetër, nuk shohim, të paktën burimet nuk na e thonë, që
Faqe - 98
 
krahas masave mbrojtëse me karakter ushtarak, shteti ilir të ketë marrë edhe masa për vënien në  lëvizje  të  aleatëve  të  tij. Duket  qartë  se  ilirët,  ashtu  edhe  aleatët  e  tyre  nuk  arritën  t’i përfundonin përgatitjet  për  t’i dalë përpara rrezikut  që  po i  kërcënonte. Jo vetëm kaq, por vetë  Maqedonia  u  gjend  në  këtë  kohë  e  rrezikuar  seriozisht  nga  një  sulm  dardan, i  cili  i kushtoi  jetën  sundimtarit  të  saj, Demetrit  II. Ky fakt  nuk ishte  pa rëndësi  në  zgjedhjen e momentit të përshtatshëm për shpërthimin e konfliktit të armatosur kundër ilirëve. Edhe në qoftë se ky sulm ishte krejt i pavarur, nuk mund të mos merret parasysh fakti që ai përkon në kohë me ngjarjet e përshkruara më lart.  Në këto rrethana romakëve nuk u mbetej gjë tjetër veçse  të  ndanin  dhe  të  paralizonin  aleatët  jugorë,  Lidhjen  Epirote  dhe  Akarnaninë  prej mbretërive  ilire. Këtë  detyrë  ata  e  zgjidhën  duke  drejtuar  goditjen  e  tyre  të  parë  kundër Korkyrës dhe Apolonisë. Pasi  rregulluan  punët në  Iliri, romakët përcaktuan  edhe qëndrimin  e  tyre ndaj aleatëve dhe armiqve të shtetit ilir. Në gjendjen e re të krijuar senati deshi t’u jepte atyre një provë më të qartë të pozitës së Republikës.  Menjëherë  pas  përfundimit  të traktatit  të paqes,  konsulli që mbeti në Iliri u dërgoi një delegacion etolëve dhe ahejve për t’u shpjeguar arsyet e ndërhyrjes dhe  të luftës në  Iliri dhe për  t’u bërë të ditur kushtet  e paqes që u kishin  imponuar  ilirëve. Përfaqësuesit bënë çmos të justifikonin këtë iniciativë të Romës, duke nxjerrë në pah pasojat e « lumtura »  që  rridhnin  prej  saj  për  helenët. Kujdesi t  dhe  mirësjelljes  së  tyre  të  shtirë, lidhjet  e  mëdha  greke  qenë  detyruar  t’u  përgjigjeshin  duke  i  pritur  këto  delegacione  plot respekt dhe duke dhënë kështu, miratimin e tyre për këto veprime të Republikës. Më vonë delegatët vizituan edhe dy qytete të mëdha tregtare, Korinthin dhe Athinën, që përfaqësonin kundërshtarin  më  të  vendosur  të  Maqedonisë  dhe  jo  vetëm  gjetën  të  njëjtën  pritje,  por  si asnjëherë më parë, u lejuan të merrnin  pjesë  në lojërat istmike.   Krenaria  greke ishte thyer dhe  Roma  kishte  bërë  në  këtë  drejtim  hapin  e  parë  konkret. Nga  ana  tjetër, Maqedonia, Epiri dhe Akarnania, aleate të Mbretërisë Ilire, nuk u vizituan. Me këtë qëndrim mospërfillës Roma u dha të kuptojë atyre se në cilën anë ishin sim patitë e saj.
Faqe - 99

3.  LUFTA E DYTË ILIRO-ROMAKE
Përpjekjet për t’u shkëputur nga varësia romake - Lufta e dytë - Në  vështrimin  e  parë  mund  të  duket  se  punët  në  Iliri  u  rregulluan  në  atë  mënyrë  që
garantonin  respektimin  e  traktatit  të  paqes  dhe  një  sundim  të  qetë  për  pushtuesin. Megjithatë,  ngjarjet  politike  treguan  se  as  ilirët,  as  fqinjët  e  tyre  maqedonët,  nuk  donin  të pajtoheshin me gjendjen e krijuar. Në  vitet  që  pasuan luftën  e  parë,  Demetër  Fari  u  bë  regjent  i  Mbretërisë  Ilire,  në vend të Teutës, që thuhet se kishte vdekur apo abdikuar. Nuk dihet nëse ky akt u krye me pëlqimin e  Romës,  por  është  e  sigurt  se  duke  shtrirë  pushtetin  e  tij  mbi  gjithë  Mbretërinë  Ilire, Demetri  u  forcua  mjaft. Nuk  duhet  përjashtuar  që  në  këtë  rast  ai  të  ketë  pasur  edhe përkrahjen e  komandantit  të njohur të Teutës,  Skerdilaidit, me të cilin bashkëpunoi për një kohë. Pas  vitit  225  ose  pak  më  vonë  vihet  re  largi mi  i  Demetrit  nga  miqësia  me  Romën,  që  u pasqyrua  në  veprimet  e  pavarura  të  tij.    Në  vitin  223  ai  mori  pjesë  në  invadimin  e Peloponezit si aleat i mbretit të Maqedonisë, Antigon Dozoni t dhe në vitin pasues forcat ilire të  komanduara  prej  tij  luajtën  një  rol  vendimtar  në  betejën  e  Selanisë. Këto  veprime  të Demetrit,  megjithëse nuk  drejtoheshin haptazi kundër Romës, shprehnin qartë  tendencën  e tij për t’u shkëputur nga varësia romake dhe preknin me këtë pozitën e Republikës në Iliri. Është pohuar se Farosiani mundi të veprojë lirisht për shkak të « indiferentizmit » që treguan romakët  ndaj  ngjarjeve  në  Lindje,  ose  sepse  ekzistonte  një  keqkuptim  në  përcaktimin  e marrëdhënieve  midis  il irëve  dhe  Republikës, që  buronte  nga  mënyra  e  ndryshme  e  të menduari t  dhe  të  kuptuarit  të  këtyre marrëdhënieve  nga  palët. Por  do  të  ishte  gabi m  të hidhej  poshtë  vlerësimi  që  i  bënte  Polibi  situatës  dhe  të  nënvleftësohet  ndikimi  që  patën ngjarjet  në  Itali  dhe  Greqi  ndaj  qëndrimit  të  Demetrit. Nuk  ka  dyshim  se  sulmi  gal  dhe rreziku  kartagjenas  lehtësuan  veprimet  e  Dozonit  në  Greqi  dhe  përcaktuan  pozi tën  e
Farosianit. Para  Romës  së  kërcënuar  në  Perëndim  Demetri  preferoi  aleancën  me Maqedoninë.  Roma në fund të fundit nuk i kishte kënaqur ambicjet e tij pas luftës së parë, kurse  ai  tani  donte  të  forconte  pozi tat  e  fituara si  sundimtar  i  shtetit  ilir,  duke  shfrytëzuar vështirësitë e Republikës. Senati  e  kuptoi  atë  që po ndodhte  në Iliri  dhe provoi  ta  frenonte Demetrin. «  E thirri  në Romë, sepse ishte bërë kryelartë dhe i rëndë... », por pas kësaj ai u tregua edhe më i pabindur dhe  u hodh në veprim të hapur kundër Romës. Në vi tin 221  bëri për vete istrianët dhe  së bashku me ta sul moi anijet italike, kurse më 220 ndërmori veprime edhe  më të guximshme; pushtoi disa  nga  qytetet e Ilirisë që ishin nën vartësinë e Romës  dhe nxiti një kryengritje  të atintanëve,  rezultat  i  së cilës  qe  largimi  i  tyre  prej  romakëve. Më në  fund, në  përkrahje  të veprimeve  maqedone në  Greqi, ai ndërmori së bashku me  Skerdilaidin një ekspeditë detare kundër Pylosit (në Meseni) dhe këndej u hodh me anijet e tij kundër Cykladeve. Për  shumë  vite  me  radhë,  Roma  nuk  qe  në  gjendje  të  merrte  masa  kundër  Demetrit,  por sidoqoftë në vitet e fundit gjendja për  të qe bërë  më e favorshme. Ajo ishte  lehtësuar nga pesha  e  rëndë  e  luftës  me  galët,  kurse  në  Greqi  pas  vdekjes  së  Antigon  Dozonit  ishin riaktivizuar, jo pa nxitjen e  saj, armiqtë  e Maqedonisë, me shpresën se pasardhësi  i tij, Filipi V, për m oshën e re nuk do të ishte në gjendje të mbante frenat e vendit. Ndërsa  Demetri  po  e  forconte  aleancën  me  pasardhësin  e  Dozonit, një  e  çarë  u  vërtetua edhe  në  marrëdhëniet  e  tij  me  Skerdilaidin. Ajo  u  shfaq  pas  dështimit  të  sulmit  kundër Pylosit, por  shkaqet  duhen  kërkuar  më  thellë. Skerdilaidi  nuk  e  ndoqi  Demetrin  në ekspeditën e tij  në  Iliri. Rrugës u ndal në Naupakt. Këtu, me  ndërmjetësinë  e  mbretit  të athamanëve, që  e  kishte  të  tijin, ai  mori  një  vendim  të  papritur:  u  lidh  me  etolët  dhe  i ndihmoi  në  veprimet  e  tyre  kundër  aleatëve  të  Maqedonisë. Shenja  të  mospajtimit  me politikën e Demetrit ishin shfaqur në Iliri edhe më parë. Forca ilire të kundërta me të kishin
Faqe - 100
 
sulmuar Maqedoninë në kohën kur Demetri luftonte përkrah Dozonit në Selasi dhe  mbreti maqedon qe detyruar të kthehej me të  shpejtë  për  të shpëtuar  vendin  nga  ky  rrezik. Edhe më vonë Demetri qe detyruar të merrte masa të rrepta ndaj kundërshtarëve të tij në qytetet e Ilirisë e t’ua jepte pushtetin miqve të besuar. Tani që Skerdilaidi kishte marrë vendim, Filipi V  u  detyrua  të  ndërhynte  vetë  për  ta  neutralizuar  dhe  në  takimin  që  pati  me  të  mundi  ta bindë  që  të  largohej  nga  etolët me premtimin  se  « do  ndihmonte për  të rregulluar  punët e Ilirisë  »;  megjithëse  Skerdilaidi  pranoi  të  li dhte  aleancë  me  Filipin,  marrëdhëniet  me Maqedoninë nuk gjetën në vitet që pasuan terren të përshtatshëm për t’u zhvilluar e forcuar. Veprimet  e  etolëve  e  kishin detyruar Filipin,  nga ana  tjetër,  t’u shpallte këtyre  luftë,  por si përgjigje  pati  një kryengritje  të « kleomenistëve », miq të Etolisë në  Spartë. I tërhequr nga ngjarjet  në  Greqi,  Filipi  qe detyruar  të  lërë  mënjanë  çështjet  e  Ilirisë  dhe  Farosiani  mbeti  i vetmuar përballë Romës. Gjendja e turbullt në Iliri dhe në Greqi i lejoi senatit të ndërhyjë me forca të armatosura për të rivendosur autoritetin e tronditur në brigjet li ndore të Adriatikut.  Kjo i duhej Romës edhe për një arsye tjetër të rëndësishme: në perëndim kishin filluar të bëheshin gjithnjë më të qarta shenjat e një konflikti të afërt me Kartagjenën. Në  pranverën e  vitit  219  romakët  zbritën  për  të  dytën herë  me  ushtritë  e  tyre në  brigjet e Ilirisë.  Këtë radhë ata e drejtuan  goditjen kundër pikave më të rëndësishme të mbrojtjes së Demetrit  në  jug  kundër  qytetit  Dimale,  kurse  në  veri  kundër  kryeqendrës  së  tij,  Farit. Megjithëse  këto  dy  qendra  ishin  shumë  të  fortifikuara  dhe  me  gjithë  masat  mbrojtëse  që kishte marrë Demetri, Dimale nuk i qëndroi  sulmit romak veçse një javë.  Fari ra gjithashtu shumë shpejt si rezultat i një dredhie taktike të romakëve; konsulli e shkatërroi krejt qytetin. Demetri mundi të shpëtojë duke u larguar fshehurazi me një anije të vogël dhe arriti te Filipi, ku qëndroi deri në fund të jetës së tij si këshilltar i keq i mbretit të Maqedonisë. Polibi tregon se pas kësaj konsulli « pushtoi dhe pjesën tjetër të Ilirisë dhe i rregulloi punët si deshi vetë ».  Ky pohim nuk duhet  të jetë i saktë,  sepse po ky autor e përmend Skerdilaidin ende të pavarur në veprimet e tij dhe si aleat të Filipit në vitin 218. Me sa mund të gjykohet prej Apianit, vetëm Pineu iu nënshtrua romakëve dhe nënshkroi me ta marrëveshje e traktate të  dyta,  kurse Skerdilaidin  ata nuk  e  prekën  dhe  me sa  duket  e kursyen,  megjithëse edhe  ai kishte shkelur  traktatin  e vitit  228. Kjo  mund të mendohet  edhe  për  atintanët  kryengritës apo  për  ndonjë  nga  popullsitë dhe qytetet e tjera. Konsujt  duhet  të kënaqeshin  këtë  radhë me  dëbimin  e  Demetrit dhe  të ktheheshin  me të  shpejtë në  atdhe, sepse  Hanibali  e kishte sfiduar keq Republikën me vepri met e tij në Spanjë.  E konsideruan se me këtë aksion kishin treguar në mënyrë të mjaftueshme forcën  e Romës, pa e zgjeruar luftën në Iliri dhe pa hyrë në  konflikt të hapur  me Maqedoninë; morën  me  vete  skllevër  dhe  pl açkë të  shumtë dhe  u kthyen në Romë ku festuan fitoren mbi Farin me një triumf të bujshëm, megjithëse lufta që kishin bërë nuk e meritonte këtë. Lufta për ribashkimin e shtetit ilir
Faqe - 101
 
Lufta e dytë e la shtetin ilir të përçarë dhe në një kaos të brendshëm politik.  Ndërsa Pineu u mbeti  «  besnik  »  romakëve,  Skerdilaidi  vepron  ende  më  218  si  aleat  i  Maqedonisë,  duke përkrahur  Filipin në  ndërmarrjet  e  tij  detare  të  atij  viti.   Por i  penguar  nga  komplotet dhe trazirat që i kishin shkaktuar dinastët e qyteteve të Ilirisë, nuk mundi të dërgonte më shumë se 15 anije, baras me  gjysmën e atyre që kishte prem tuar.  Nga ana tjetër, kontingjente ilire, nën komandën e Demetrit vepronin krahas forcave maqedone në Greqi dhe luanin një rol të parëndësishëm në operacionet e mbreti t maqedon kundër etolëve dhe aleatëve të tyre. Gjendja në Iliri ishte shumë e rëndë edhe për shkak të luftës së brendshme, e cila po ziente në  qytete  prej  disa  vitesh.    Polibi e  paraqet  këtë si  një  luftë  që  zhvillohej  në  sferat  e  larta sunduese, midis dinastëve të qyteteve dhe sundi mtarëve të lartë të shtetit ilir.  Megjithatë nuk ka  dyshim  se  ajo  ishte  shumë  më  e  ndërlikuar. Në  situatën  e  rëndë  që  jetonte  Iliria,  ajo shprehte si kontradiktat në gjirin e shtresës sunduese, ashtu edhe ato midis saj dhe shtresave të  tjera  të  ulëta  qytetare. Orientimet  promaqedone  dhe  proromake,  si  edhe  rrymat decentralizuese dhe centralizuese ishin shprehja e jashtme e saj. Ndërkaq, ndërsa në Greqi vazhdonte me furi lufta midi s Maqedonisë dhe Lidhjes  Etole, në të  cilën  qenë  tërhequr  edhe  ilirët  përkrah  aleatëve  të  njërës  apo  tjetrës  palë,  në  perëndim shpërtheu lufta vendi mtare  midis Romës dhe Kartagjenës, e njohur  si  Lufta e Dytë Punike. Kontradiktat midis fuqive të mëdha mesdhetare dhe rezultatet e kësaj lufte patën një ndikim të thellë në orientimet politike të fuqive ndërluftuese në Greqi dhe rënduan edhe më shumë gjendjen  e  Ilirisë.    Kështu  me  gjithë dështimet  që  kishte  pësuar  në  vitin  217,  Roma  nuk ngurroi  të  dërgonte  përfaqësues  në  Iliri  për  të  bërë presion  politik  me  qëllim që  të  ruante pozitat e  saj në  brigjet e Adriatikut dhe të  mënjanonte  një qëndrim  eventualisht të  kundërt nga ana e Pineut.  Ajo nuk la mënjanë  edhe Maqedoninë,  të cilën e  konsideronte  si armike potenciale të saj.  Të dërguarit e senatit i vunë në dukje Pineut se ishte vonuar në shlyerjen e tributit dhe se po të donte ta shtynte duhej të jepte pengje, kurse Filipit i kërkuan dorëzimin e Demetrit pa përfilluar kështu pozitën e tij të pavarur. Por rezultatet e luftës me Hanibalin ishin të tilla që nuk mund të mos errësonin këto hapa të senatit. Në  Maqedoni  ato u pritën  me  entuziazëm dhe  ngjallën  një  shpresë  për  largimin  e rrezikut  romak,  i  cili  qëndronte  pezull  mbi  këtë  vend  qysh  nga  lufta  e  parë  iliro-romake. Lajmi  i  fitores  së  Hanibalit,  pranë  liqenit  të  Trazimeni t  e  bëri  më  të  vendosur  Filipin. I nxitur edhe nga Demetri, ai mori aty për aty vendimin të çlirohej nga  lufta në Greqi për t’u drejtuar kundër Romës. Kur  Filipi nuk kishte përfunduar  ende paqen  me etolët  në Naupakt (verë e vitit 217), ishte hedhur në luftë kundër tij Skerdilaidi.  Polibi tregon se një flotë e tij kishte dalë papritmas në Leukas, sulmoi  dhe rrëmbeu disa anije të Filipit dhe pastaj vazhdoi lundrimin drejt  Maleas, duke zënë e plaçkitur rrugës tregtarët. Në të njëjtën kohë, Skerdilaidi kishte  sulmuar Filipin nga toka, kishte pushtuar Piseun, një qytet i vogël në Pelagoni, dhe, pasi kishte bërë për vete qytetet  e  Dasaretisë, midis  të  cilave  edhe  qytetin  e  rëndësishëm  Antipatrean, kishte  kryer sulme edhe kundër një pjese të Maqedonisë në kufi me këto qytete. Shkakun pse sundimtari ilir, ish-aleat i Maqedonisë, u gjend papri tur në luftë me Filipin dhe u  prish  me  të,  Polibi  e  shpjegon  në  mënyrë  të  thjeshtëzuar. Ai  thotë  se  Skerdilaidi  ishte zemëruar  me  mbretin  maqedon, sepse  «  nuk  i kishte  dhënë  të  hollat  që  i  detyrohej  sipas marrëveshjes ». Një shpjegim i tillë nuk mund të jetë bindës edhe në qoftë se ky fakt është i vërtetë; shkaqe më të thella duhej të kenë tronditur marrëdhëniet e tij me Maqedoninë. Ajo  që preokuptonte  Skerdilaidin vitet e fundit ishte kapërcimi  i vështirësive të  brendshme që vinin nga trazirat e dinastëve të qyteteve. Në verën e vitit 217 ai i kishte eleminuar ato me sukses  dhe  mbase  përmes  tyre  kishte  arritur  t’i  jepte  fund  përçarjes  politike  që  ekzistonte midis tij, Demetrit dhe Pineut.  Nuk ka dyshi m se pas kësaj ai u bë sundimtar i vetëm i shtetit ilir  dhe është fakt që për Pineun nuk bëhet fjalë më në burimet. Roma duhet të  mos i jetë kundërvënë Skerdilaidit, në veprën e tij të ribashkimit, kurse për Maqedoninë kjo nuk mund të  thuhet.   Përveç  premtimeve,  Filipi,  që përkrahte  Demetrin,  nuk i  kishte dhënë atij  asnjë ndihmë konkrete. Shtrirja e pushtetit të Skerdilaidit mbi qytetet e Dasaretisë, që u bashkuan me të vullnetarisht, nuk duhet të jetë mirëpritur në oborrin mbretëror në Pela dhe ka shumë të ngjarë që këtu të ketë zanafillën e vet edhe konflikti i armatosur midis sundimtarit ilir dhe Filipit.
Faqe - 102

4.  LUFTA MAQEDONO  - ROMAKE DHE NGJARJET NË ILIRI

Agresioni i Filipit V kundër Ilirisë Koha  të  cilën  Skerdilaidi  e  kishte  zgjedhur  për  t’i  rikthyer  shtetit  ilir  Dasaretinë  nuk  ishte aspak  e  përshtatshme. Filipi  sapo  ishte  çliruar  nga  lufta  në  Greqi  dhe  nuk  kishte  asnjë vështirësi  për  t’u drejtuar  kundër  tij. Aq  më  tepër  që  kjo  ndërmarrj e  përputhej  edhe  me
planin e tij të madh për të dalë në brigjet e Adriatikut prej nga ëndërronte të hidhej në Itali. Me një fushatë të shpejtë ai pushtoi qytetet rreth liqenit Lyhnid dhe ato të Dasaretisë, deri në Antipatrea. I  vendosur  në  ndërmarrjen  e  tij,  Filipi  e  zgjeroi  vitin  tjetër  ndërhyrjen  në  Iliri,  duke  iu drejtuar asaj  këtë  radhë nga deti.  Pasi ndërtoi në  skelat e Maqedoni së 100  anije, në verë të vitit 216 doli në ishujt e Jonit.  Kur u sigurua se flota romake ishte larg, lundroi për në brigjet e  Ilirisë. Në  planin  e  tij  ishte  pushti mi  i  Apolonisë,  të  cilën  e  mendonte  si  bazën  më  të përshtatshme për aksionin e tij të ardhshëm.  Por, kur iu afrua grykës së Aosit, mori papritur, lajmin  se  anijet  romake  ishin  drejtuar  për  në  Apoloni. Pa  sqaruar  ende  fuqinë  e kundërshtarit, flota  maqedone u tërhoq  në  panik.   Skerdilaidi që  e kishte  ndjerë rrezikun  e një  sulmi nga deti  ua  kishte  bërë të ditur  këtë  gjë  romakëve dhe kishte  kërkuar ndihmën e tyre. Në  përgjigje  të  kësaj  kërkese  romakët  shkëputën  nga  flota  e  tyre  e  Sicilisë  10  anije pesërremëshe  dhe  i  dërguan  në  Apoloni. Ishte  kjo  skuadër  e  vogël  që  shkaktoi  panik  te maqedonët dhe dështimin e tyre. Pasojat e kësaj ngjarjeje qenë edhe m ë serioze.  I kërcënuar nga Maqedonia, sundimtari ilir qe
Faqe - 103
 
detyruar të kthehej me fytyrë nga Roma, pasi kishte luftuar kaq vjet për të shpëtuar prej saj. Me agresionin kundër Ilirisë, Filipi kishte bërë një hap fatal për vetë fatin e Maqedonisë dhe të  Ballkanit në  tërësi:  kishte bërë  që  interesat  e  sundimtari t  ilir  të  përputheshin detyrimisht me ato  të Republikës. Që nga  kjo kohë Skerdilaidi  do të  vepronte  si aleat i Romës, duke i dhënë politikës së shtetit të tij një kurs të ri që do të ndiqej për rreth katër dekada me radhë. Drejti mi  që  kishin marrë punët qysh  prej vitit 217  u përcaktua edhe më  qartë pas  fitores së Hanibalit në Kanë.  Në vitin 215 Filipi dhe Hanibali përfunduan një traktat aleance sipas të cilit  zotoheshin  të  ndihmonin  njëri-tjetrin  në  luftën  kundër  Romës. Në  traktat  nuk përfilleshin  aspak  interesat  e  shtetit  ilir. Klauzola  sipas  së  cilës  romakët  nuk  duhet  të mbeteshi n « zotër të Korkyrës, as të Apolonisë e Epidamni t, as të Farit, as të parthinëve dhe Dimales, as të Amantisë », i njihte praktikisht Maqedonisë të drejtën e sundimit në Iliri.  Po të  pranojmë  se  përfundimi  i  një  aleance  midis  Kartagjenës  dhe  Maqedonisë  ishte  objekt bisedimesh  qysh  prej  kohës  së  Dozonit  dhe  se  qe  vonuar  për  shkak të pavendosmërisë  së Filipit,  atëherë  në  dritën  e  klauzolës  së  sipërme  ka  arsye  të  mendohet  se  lakmitë  e Maqedonisë kanë qenë prej kohësh një shqetësim për Ilirinë dhe mbase kanë pasur edhe ato ndikimin e tyre në marrëdhëniet midis Skerdilaidit e Filipit. Duke  përcaktuar  sferat  e  interesave  marrëveshja  përcaktonte  edhe  zonat  e  veprimeve ushtarake. Në  frymën  e  marrëveshjes  të  dyj a  palët  ndërmorën  në  vitin  214  veprime  të përbashkëta  në  Itali  dhe  Iliri. Ndërsa  Hanibali  sulmoi  Tarentin,  Filipi  u  drejtua  sërishmi kundër qyteteve bregdetare të Ilirisë.  Me një flotë prej 120 lembesh u fut në Aos dhe provoi të merrte Apoloninë, por shpejt u bind se kjo nuk ishte një punë e lehtë. Atëherë papritmas u  drejtua kundër Orikut,  të cilin e pushtoi me sulmin e  parë, sepse nuk  ishte aq i mbrojtur. Ndërkaq mbante të ngujuar Apoloni në dhe shpresonte ta merrte me qetësi, duke menduar se romakët  nuk  do  të  ishin  në  gjendje  ta  shqetësonin  në  operacionet  e  tij. Por  ndodhi  e kundërta. Reagimi i romakëve  qe i  menjëhershëm: një flotë prej 50 anijesh pesërremëshe  u nis nga Brindisi dhe pushtoi Orikun që Filipi e kishte lënë në duart e një garnizoni të vogël. Pastaj pa u vonuar forcat romake u gjendën në Apoloni, ku hynë natën pa u diktuar.  Këndej së  bashku me forcat  e  qytetit,  sulmuan në  befasi  kampin e  Filipit,  të  cilin  e  gjetën krejt  të pambrojtur. Afër 3  000  maqedonë  mbetën në  fushën  e  betejës  ose  u  zunë  robër. Mbreti provoi të ikte nga deti, por si e gjeti grykën e lumit të mbyllur nga flota romake, dogji anijet e veta dhe u tërhoq nga toka për në Maqedoni m e mbeturinat e ushtrisë. Dështimi para mureve të Apolonisë i tregoi Filipit se plani për daljen në brigjet e Adriatikut dhe  kalimi  në  Itali  nuk  ishte  një  punë  e  lehtë. Në  të  dy  vitet  që  pasuan  ai  e  ndryshoi drejtimin e sulmit të tij: nënshtroi atintanët, parthinët bashkë me qytetin e tyre Dimalin dhe u fut në tokat e ardianëve, duke u shtyrë në veri deri në Lis. Mendi mi se atij iu nënshtrua edhe Skodra, madje  se  u  shtri  deri  përtej  lumit  Narona, nuk  qëndrojnë  dhe  kanë  gjetur  pak përkrahje.  Veprimet e dy viteve të fundit dëshmojnë për një strategji të re politike-ushtarake të Filipit, që synonte  të zgjeronte pushtimet  në Iliri. Marrja e Li sit, megjithëse  i siguroi një dalje në det, nuk mund të lidhet me planin e vjetër të kalimit në Itali. Qyteti ishte shumë larg brigjeve  të  përtejme  të  Adriatikut  dhe  sa  kohë  që  Dyrrahu  dhe  Apolonia  ishin  në  duart  e romakëve, çdo kalim përmes detit ishte i paracaktuar të dështonte. Duket më e  besueshme
Faqe - 104
 
që  Filipi  të  jetë  interesuar  në  këto  çaste  në  radhë  të  parë  për  vendosjen  e  një  sundimi  të shëndoshë në Iliri me perspektivën e dëbimit të plotë të romakëve prej këndej, kurse plani i kalimit në Itali të ketë ardhur duke u zbehur.  Pushtimet e tij ishin padyshim një rezultat me rëndësi: ato ngushtuan shumë zotërimet romake në Iliri dhe duke hyrë si pykë midis tyre dhe shtetit ilir, e ndanë këtë të fundit prej romakëve. Koalicioni antimaqedon Në qoftë se më 213 dhe 212 Filipi i kishte duart e lira në Iliri, më vonë punët ndryshuan.  Me marrjen  e  Syrakuzës  dhe  të  Kapuas  (212-211),  romakët  filluan  të  shijojnë  frytet  e  para  të epërsi së së armëve të tyre mbi Hanibalin.  Pas kësaj ata riaktivizuan politikën e tyre në lindje: më 211 përfunduan një aleancë me etolët, në të cilën tërhoqën më vonë edhe disa shtete të tjera greke, Atalin  e Pergamit si dhe shtetin ilir, të përfaqësuar nga Skerdilaidi dhe i biri i tij Pleurati. Duke  shfrytëzuar  me  kujdes  armiqësitë  e  popujve  të ndryshëm  ndaj  politikës pushtuese të  Filipit,  romakët arritën  kështu të krijojnë  në Ballkan  një koalicion të fuqishëm antimaqedon, që ua lehtësoi shumë peshën e luftës përtej Adriatikut. Filipi u njoftua për aleancën në Pela ku ishte duke dimëruar. Duke ditur se gjendja e krijuar në Greqi do ta tërhiqte plotësisht andej, ai vendosi të siguronte më parë shpinën e mbretërisë nga rreziku ilir; ndërmori papritur një ekspeditë kundër tokave të Orikut dhe Apoloni së dhe shkretoi viset fqi nje të Ilirisë me Maqedoninë, me qëllim që të linte pas frikë dhe terror. Në pranverë  iu  kthye  Greqisë,  por  aleatët  ia  kishin  marrë  iniciativën  dhe  duke  e  goditur  në shumë anë e detyruan të vihet në pozita mbrojtëse. Në  209 Filipi  i  mbante ende  tokat  e  pushtuara  në  Iliri,  sepse  në  bisedimet  për  paqe, që  u zhvilluan  midis  tij  dhe  etolëve  në  Falaia  dhe  pastaj  në  Aigon, mbretit  iu  kërkua  t’u  kthejë romakëve  Atintaninë  dhe  Skerdilaidit  ardiej të, pra  pushtimet  e  tij  më  veriore. Bisedimet dështuan  dhe  problemi   në  këtë  rrugë  nuk  gjeti  zgjidhje. Por, po  këtë  vit, Skerdilaidin  e gjejmë në Etoli duke luftuar kundër maqedonëve dhe një vit më vonë, më 208, midis panikut që kishte kapur aleatët e Maqedonisë në Greqi, Filipit i erdhi lajmi shqetësues nga mbretëria: «  Skerdilaidi  dhe  Pleurati  ishin  vënë  në  marshim  ». Hollësitë  rreth  këtij  sulmi  ilir  dhe rezultatet e tij nuk dihen,  por  fakti  që  ky marshim  kishte  ngjallur  shqetësime  në Maqedoni tregon se sundimtarët  ilirë  kishin  zbritur  thellë  në  jug  dhe  si  pasojë  i  kishin  dëbuar  forcat maqedone të paktën nga pushtimet e tyre veriore, Lisi dhe tokat e ardiejve. Ndryshe nga këto përfundime, vitet 207 dhe 206 shënojnë një rënie të l uftës kundër mbretit maqedon. Romakët  që  deri  atëherë  kishin  luftuar  kundër  Filipit  me  forca  të  pakta,  u tërhoqën nga fusha e betejës, duke menduar se ia kishin arritur qëllimit të tyre për të larguar Filipin nga ndërhyrja në  perëndim. Shembullin  e tyre  e  ndoqi dhe Atali, i  thirrur  në atdhe për  nevoja  të  mbretërisë. Pesha  e  luftës  mbeti  kështu  mbi  aleatët  ballkanikë. Duke shfrytëzuar  këtë  gjendje,  Filipi  përqendroi  goditjen  mbi  etolët  dhe  më  206  i detyroi  ata  të bëjnë paqe të veçantë. Në këto rrethana romakët u detyruan të dërgojnë me të shpejtë forca në Iliri. Në pranverë të
Faqe - 105
 
vitit  205  zbritën  në  Dyrrah  me  10  000  këmbësorë  dhe  1  000  kalorës  me  35  anije. Sapo mësuan  ardhjen  e  romakëve,  parthinët  dhe  popuj  të  tjerë  fqinjë  u  ngritën  kundër maqedonëve. Duke pushtuar pa vështirësi tokat e tyre, romakët arritën në Dimale, të cilin e rrethuan. Ndërkohë ata dërguan një pjesë të forcave të tyre me 15 anije në Etoli me shpresë se mund të prishnin paqen. Këtu në Apoloni të dyja palët, nën ndikimin e disa rrethanave, shprehën dëshirën për të mos e vazhduar më tej luftën.  Gjendja në Itali kishte ndryshuar; Hanibali kishte pësuar humbje të rënda  në  Itali  dhe  aleanca  me të  kishte  humbur  çdo  kuptim  për  Filipin. Edhe  romakët  e ndienin veten të lodhur nga lufta e gjatë me Kartagjenën. Të dyja palët ishin të prirura  për një paqe ose të paktën për një armëpushim të gjatë.  Epirotët u vunë në rolin e ndërmjetësit dhe Foinike, kryeqyteti i tyre, u bë qendër e bisedimeve. Paqja u vendos dhe sipas kushteve të marrëveshjes, romakëve u njihej  e drejta  mbi  parthinët e Dimalen dhe dy qytete  të vogla pranë tij, kurse Filipi mbante Atintaninë dhe, kuptohet, Dasaretinë.  Midis aleatëve të Romës është  përfshirë  edhe  sundimtari  i  shtetit  ilir,  Pleurati,  i  cili  tani  përmendet  pa  të  atin, Skerdilaidin.  Në marrëveshje nuk thuhet shprehimisht cilat qenë të drejtat që i njiheshin atij. Paqja,  pa  dyshim,  i  jepte  fund  gjendjes  së  luftës  midis  mbretit  ilir  dhe Maqedonisë  ndërsa çështje territoriale, të pazgjidhura midis tyre, me sa duket, nuk kishte.  Fakti që në bisedimet e  Foinikes  nuk bëhet fjalë më për Lisin dhe  ardianët tregon se çështja  kishte gjetur zgjidhje që më parë, mbase që në vitet 209 ose 208. Lufta e dytë m aqedono-rom ake. Dështim i i Filipit V Paqja  e  Foinikes,  ashtu  sikurse  u  përfundua,  i  la  hapur  kontradiktat  midis  Romës  dhe Maqedonisë. Pozita  që  ruajti  Maqedonia  në  Iliri  nuk  ishte  aspak  e  favorshme  për Republikën, por ajo e bënte këtë hap vetëm e vetëm që të çlirohej dhe të përqendronte forcat për betejat e ardhme vendimtare me Hanibalin.  Filipi nga ana e tij e kishte kuptuar se për të nuk kishte rrugë tjetër, veçse të forconte pozitat në Ballkan dhe në Lindje, ku ai parashikonte ndeshjen e ardhme me Romën. Këtë  drejtim  morën,  në  fakt,  edhe  ngjarjet  në  vitet  që  pasuan. Ndërsa  Roma  ishte  duke përfunduar  luftën  me  Hanibalin,  Filipi  ndërmori  një  varg  veprimesh  diplomatike  dhe ushtarake në Lindje: përfundoi një aleancë me Atalin III të Sirisë, zgjeroi pushtimet në Egje, duke u shtrirë deri në Helespont, shtoi presionin mbi Greqinë dhe u mori disa toka etolëve,goditi në veri dardanët dhe në kundërshtim me traktatin e Foinikes bëri pushtime të vogla në Iliri që i lejuan t’u shkëpuste romakëve parthinët.Ndërkaq në vitin 201 romakët e thyen përfundimisht Hanibalin dhe e detyruan Kartagjenën të përfundonte paqen.  Fitimtarët, që edhe më parë nuk e kishin duruar Filipin, nuk mund të lejonin tani që t’u cenoheshin interesat e tyre në Iliri dhe në përgjithësi nuk mund ta shihnin me sy të mirë forcimin e pozitave të tij në Lindje. Goditjen vendosën t’ia japin nga Iliria.  Në vjeshtë të vitit 200 dy legjione zbritën në Apoloni dhe  ngritën  lëmin  në  afërsi  të  lumit  Aps. Këtej  filloi  sulmi  kundër  pozitave  të  Filipit  në
Faqe - 106
 
Dasareti. U  dërgua  menjëherë  një  ekspeditë  kundër Antipatreas,  sepse  ky  qytet  i rëndësishëm ishte pika më e përparuar e Filipit në Iliri dhe zinte një pozitë kyçe në rrugën që kalonte përmes luginës së Devollit për në Maqedoni.  Me një sulm të shpej të forcat romake zunë tri kështjella në rrethet e qytetit (Karagun, Geruntin dhe Orgesin) dhe sakaq u gjendën para  mureve  të  tij. Komandanti  romak  u  mundua  të  hyjë  në  Antipatrea  me  anën  e marrëveshjes, por paria, duke  pasur besim te  madhësia e  qytetit, te  muret dhe  pozita e  tij  e mbroj tur kundërshtoi të dorëzohet. Atëherë romakëve iu desh ta merrnin me sulm, gjë që u kushtoi  shumë shtrenjtë.  Për  këtë  arësye  komandanti  romak u soll  në mënyrë  barbare. Ai urdhëroi  masakrimin  e  popullsisë  prej  16  vjeç e  lart  dhe pasi  plaçkiti qytetin, e dogji  dhe  i shkatërroi muret mbrojtëse të tij.  Pas kësaj romakët pushtuan edhe dy qytete më të vogla në thellësi: Kodrionin dhe Knidin dhe  pasi  lanë një  garnizon në Kodrion  u  kthyen  në lëmin e tyre në Aps.  Kjo ekspeditë e përmirësoi shumë pozitën e romakëve; ata kishin asgjësuar një bastion  të  Filipit  siç  ishte Antipatrea,  kurse  me  vendosjen  e  garnizonit  në  Kodrion  kishin shtyrë  në thellësi  pikën e kontaktit  me  armikun  dhe  kishin  hapur rrugën  për  operacionet e ardhshme. Gjatë  dimrit  konsulli  romak  u  kujdes  të  siguronte  aleatë. Thirri  në  lëmin  e  tij  në  Aps mbretërit  e  vendeve  fqinje  me  Maqeoninë,  midis  të  cilëve  Pleuratin  e  Ilirisë,  Baton  e Dardanisë dhe Aleksandrin e Athamanisë dhe u mori atyre premtimet për ndihmë në luftën kundër Filipit. Por përpjekjet për  të tërhequr etolët përsëri në  luftë  dështuan, kurse Epiri i mbeti besnik Filipit. Mbreti i Maqedonisë po përgatitej në mënyrë të ethshme për fushatën  e stinës së ardhshme të vitit 199.  I siguruar nga qëndrimi i Epirit dhe i Lidhjes etole në jug ai i përqendroi forcat në veri. Me qëllim që të mënjanonte  rrezikun  e  një depërtimi dardan në Maqedoni, dërgoi forca për të mbyllur grykën e Pelagonisë.  Me forcat kryesore u vendos diku në afërsi të malit Lynkus duke pritur një sulm të konsullit dhe të Pleuratit, që mendonte se do t’i vinte përmes luginës së Genusit në drejtim të Lyhnidi t.  Por u gabua. Konsulli nuk e ndryshoi drejtimin e tij. Duke  rimarrë  operacionin  u  shty  më  tej  në  Dasareti  dhe  nëpër  luginën  e  Apsosit (Devollit)  doli  në  fushën  e  Korçës. Këtu  u furnizua  me  drithë  nga  hambarët  e  pasur  të Dasaretisë dhe prej këndej mbërriti në Oresti dhe Elimioti. Kur mësoi për drejtimin që kishte marrë konsulli, Filipi shpërnguli forcat nga Pelagonia dhe Lynku në drejtim të jugut.  Por me këtë i hapi rrugën Pleuratit i cili, me sa duket, pasi çliroi parthinët, ndoqi luginën e Genusit dhe arriti në Lyhnid. Edhe dardanët vërshuan nga veriu në  Maqedoni. Në  këtë  kohë  romakët  u  kthyen  përsëri  në  Dasareti  dhe  pushtuan  qytetin Peilon. Meqenëse  qyteti  kishte  një  pozitë  të  përshtatshme  për  të  sulmuar  Maqedoninë, konsulli  la  këtu  një  garnizon  dhe  si  mori  me  vete  plaçkën  dhe  skllevërit,  e  solli  ushtrinë përsëri në krahinën e qetë të Apolonisë, aty prej nga ishte nisur. Filipit, përkundrazi,  iu  desh  të  bëjë  përpjekje  të mëdha  për  të  përballuar  pas kësaj, në  veri ilirët e Pleuratit dhe dardanët që kishin hyrë në Maqedoni, kurse në jug athamanët dhe etolët, të cilët pas sukseseve të romakëve kishin vendosur të hynin përsëri në luftë kundër mbretit të Maqedonisë. Kështu  në  dy  fushata  gjatë  viteve  200  dhe  199  Filipi  u  dëbua  nga  tokat  e
Faqe - 107
 
parthinëve  dhe  Dasaretia,  ndërsa kundër tij  u  ngritën  përsëri  etolët dhe  popullsi të  tjera  të vogla fqinjë. Në  vitin e tretë të  luftës (198)  veprimet ushtarake  u shpërngulën në  jug, në luginën e lumit Aos. Operacionet e dy viteve të para u kishin treguar romakëve se rruga për në Maqedoni, përmes Dasaretisë ishte e lidhur me vështirësi serioze përsa i përket furnizimit dhe rezervat e kësaj krahine nuk i përballonin dot nevojat e ushtrisë romake. Duhej kërkuar një rrugë tjetër më e sigurt. E tillë paraqitej lugina e Aosit që të çonte në Maqedoni përmes Thesalisë.  Kjo krahinë ishte një hambar i sigurt për një ushtri që do të shkëputej kaq shumë nga bazat e saj. Përveç  kësaj,  me  hyrjen  e  etolëve  në  luftë  gjendja  në  jug  ishte  bërë  më  e  favorshme  për romakët,  prandaj  depërtimi  në  zemër  të  Greqisë  përmes  luginës  së  Aosit  u  siguronte romakëve bashkimin me aleatët e tyre. Filipi që e kishte ndjerë këtë rrezik dërgoi në pranverë të vitit 198 një pjesë  të forcave që të zinin  grykën  e  Antigonesë,  duke  menduar  se  romakët  mund  të  merrnin  rrugën  përmes luginës së Drinos dhe fushës së Malësisë për të dalë në Thesali.  Mbas disa ditësh arriti edhe vetë  me  forcat  kryesore  dhe,  si  e  pa  gjendjen,  vendosi  t’ia  kushtojë  vëmendjen  kryesore mbroj tjes së ngushticës së Aosit, e cila megjithëse nëpër një rrugë më të vështirë, por më të shkurtër, të çonte gjithashtu në Thesali.  Pa lëshuar grykën e Antigonesë ai vendosi forcat në të dyja anët e lumit Aos. Mbrojtjen e krahut të majtë, nga ana e malit Asnau (mali i Golikut), dhe  grykën  e  Antigonesë  ia  besoi  komandantit  të  tij, Atenagorës,  kurse krahun  e  djathtë, d.m.th. atë  nga  ana e  malit Merop  (mali  i Shëndëlliut)  dhe  rrugën  që kalonte  nga kjo  anë buzë lumi t, e mbajti vetë. Romakët  që  kishin  ngritur  lëmin  e  tyre  përball ë  të  dyja  grykave  qëndruan  për  një  kohë  të gjatë  të  pavendosur  për  të  sulmuar,  sepse  pozitat  e  mbretit maqedon  ishin shumë  të  forta. Gjatë  kësaj kohe  nuk munguan  edhe  përpjekjet për  të arritur  në një  marrëveshje, por Filipi shpresonte në rezultate më të mira dhe nuk i pranoi kushtet e konsullit. Ndërkaq romakët mundën të siguronin një dalje në shpinë të Filipit me ndihmën e njërit prej parisë epirotase.  I zënë në befasi nga mbrapa dhe i goditur me forcë në ballë, Filipi u detyrua të  lërë  pozicionet  e  tij  të  fuqishme  dhe  të  tërhiqej  me  humbje  të  mëdha. Duke  ndjekur armikun, romakët u bënë shumë shpejt zotër të një pjese të mirë të Greqisë Qendrore. Pas  kësaj  Lidhja  Epirote,  deri  tani  aleate  e  Filipit,  por  që  nuk  kishte  hyrë  në  konflikt  të armatosur,  u  afrua  me  romakët. Së  shpejti  edhe  Lidhja  Epirote-Ahease  u  shkëput  nga aleanca me Maqedoninë. Në vitin 197 ushtria romake dhe ajo e aleatëve ishin përqendruar në Thesali. Në betejën që u  zhvillua  në  afërsi  të  Kinoskefales,  Filipi  mori  goditjen  vendi mtare  dhe  u  detyrua  të kërkonte  paqe. Kushtet  e  paqes  qenë  shumë  të  rënda. Filipi detyrohej të  hiqte  dorë  nga gjithë Greqia dhe nga zotërimet e tij aziatike, t’u kthente romakëve tokat e pushtuara në Iliri që ishin njohur nga paqja e Foinikes dhe  të prishte flotën,  duke e zbri tur atë në pesë anije. Për të kënaqur kërkesat e aleatëve të tyre, romakët bënë shumë ndryshi me territoriale dhe u
Faqe - 108
 
njohën  autonominë  disa  krahinave  të  vogla,  të  cilat  ishin  ngritur  kundër  Filipit,  gjë  që  e thelloi  edhe  më  tepër  përçarjen  politike  në  Greqi. Me  pushtimin  e  Dasaretisë  dhe  të Atintanisë, romakët  i  zgjeruan  zotërimet  e  tyre  në  Iliri  dhe  e  shtynë  kontaktin  me Maqedoninë në  thellësi.    Pleuratit  i  njohën  të  drejtën  mbi  parthinët  dhe  Lyhnidin  dhe  me këtë i zgjeruan kufijtë e shtetit ilir nga jugu deri në Genus, kurse në lindje përfshinë penestët deri te liqenet Lynkeste, duke vënë kështu edhe shtetin ilir në kontakt direkt me Maqedoninë në kufijtë e vjetër lindorë. Por duke e detyruar Filipin të kthehej në kufijtë e vjetër e të ngushtë të Maqedonisë dhe duke u  asgjësuar si  fuqi detare,  romakët  nuk kishin  ndërmend  të  asgjësonin tani  për  tani  shtetin maqedon dhe as të shfarosnin vetë Filipin. Duke iu përgjigjur shqetësimeve të aleatëve grekë lidhur me këtë çështje, konsulli u tha se « ishte e qartë se liria e Greqisë kërcënohej nga forca e  mbretërve maqedonë, por  po  të  shkatërrohej  kjo  mbretëri... trakët, ilirët, grekët... do  të dyndeshin në Greqi ». Pasojat e luftërave rom ako-m aqedone për Ilirinë Luftërat  që  u  zhvilluan  në  truallin  ilir  gjatë  çerekut  të fundit  të  shek. III  p.e.  sonë  patën pasoja të rënda për Ilirinë. Mbretëria e cunguar  dhe e dobësuar ilire, pasi kishte dështuar në përpjekjet e saj për të dalë nga gjendja  e  krijuar  prej  dy  luftërave  të mëparshm e,  u  gjend  këtë  radhë  në  një  aleancë  të detyruar me Romën.  Si e tillë asaj i takoi të mbante një pjesë të peshës së luftës në dobi të Republikës. Krahinat  në  jug,  që  ishin  shkëputur  nga  mbretëria  prej  kohësh, u  kthyen  në rezerva  strategjike  të  Romës;  qytetet  e  parthinëve  dhe  të  atintanëve  qenë  detyruar  të kontribuojnë  në këto  luftëra  pushtuese të  Romës me trupa ndihmëse  dhe të  strehojnë  e  të furnizojnë  ushtritë pushtuese.  Duke  u  kthyer  në  fushë  lufte,  këto  krahina  kaluan  herë  në duar të romakëve, herë të maqedonëve dhe më se një herë u grabitën dhe u shkretuan. Gjatë  luftës  së dytë maqedone u  dëmtua  në  mënyrë  të  veçantë  Dasaretia. Qytetet  e  saj  u plaçkitën  e  u  rrënuan;  Antipatrean  e  shkatërruan  nga  themelet  dhe  popullsia  e  saj  u masakrua;  Pelioni  u  plaçkit  dhe  i  morën  skllevër  banorët  e  qytetit  që  përbënin  forcën prodhuese  kryesore;  fshatarësia  dasarete  u  detyrua  të braktiste  vatrat  e  saj  dhe  të  merrte malet në kohën kur ushtritë pushtuese romake grabisnin hambaret e saj. Luftërat e  vazhdueshme ndikuan  rëndë  edhe  mbi  gjendjen  ekonomike  të  Dyrrahut  dhe  të Apolonisë. Si aleatë të Romës këto qytete qenë detyruar  të përballonin një varg detyrimesh ushtarake  dhe  ekonomike. Dyrrahu,  i  cili  mbeti  pak  i  mënjanuar  nga  teatri  kryesor  i veprimeve luftarake, duket se i përballoi më me lehtësi këto detyri me. Ruajtja e standardeve dhe  e  simboleve  tradicionale  në  prerjet  e  tij  monetare  dëshmon  për  një  farë  stabiliteti  në jetën ekonomike e politike të  qytetit.  Por Apolonia, e cila shërbeu  si kryeura  e zbarkimit të trupave romake në Iliri dhe si pika më e synuar e maqedonëve në kundërveprimet e tyre ndaj Romës,  e  ndjeu  më  shumë  peshën  e  luftës.    Barra  e  rëndë  e  detyrimeve  që  rridhnin  nga aleanca me Romën  dhe shkretimi i tokave nga sulmet e Filipit V e rënduan shumë gjendjen ekonomike  të  këtij  qyteti. Për  ta  përballuar  këtë  gjendje  apoloniatët  u  detyruan  të intensifikojnë  prerjen  e  monedhave  prej  bronzi  dhe  të  hidhnin  në  treg  variante  të  reja monedhash  që  ndryshojnë  herë  pas  here  simbolet  e tyre. Me  detyrime  të  rënda ngarkuan romakët edhe qytetet e afërta  me Apoloninë: Bylisin, Orikun dhe Amantien. Është për t’u shënuar se në këtë kohë monedhat e këtyre qyteteve huazojnë sim bolet e prerjeve apoloniate, gjë që u imponohet me dashje ose pa dashje, nga nevoja për të përballuar së bashku peshën e luftës. Kështu,  paqja  e  viti t  196  e  gjeti  Ilirinë  të  raskapitur  nga  luftërat  e  gjata  dhe  të  dobësuar ekonomikisht e politikisht.
Faqe - 109

5.  LUFTA E TRETË ILIRO-ROMAKE . RËNIA E SHTETIT ILIR

Gjendja politike në Ballkan e në Iliri pas vitit 196 Ardhja në fuqi e Gentit dhe gjallërimi i forcave antiromake në Iliri Pasi fitoi luftën e dytë me Maqedoninë, Roma u kujdes të forconte pozitat e saj në Greqi dhe të zinte këtu vendin e Maqedonisë. Për këtë qëllim ajo shfrytëzoi me mjeshtëri kontradiktat që  ekzistonin  midis shteteve  greke; duke  përkrahur  Lidhjen  e  Ahesë  asgjësoi  lëvizjen  e Nabisit në Spartë, më pas u dha fund pretendimeve të Lidhjes Etole për hegjemoni në Greqi
dhe njëherësh me këtë u preu rrugën synimeve të Antiohut të Sirisë mbi këtë vend. Në këto ngjarje Mbretëria e dobët Ilire, e varur dhe e lidhur me detyrime ndaj Romës, veproi si aleate e saj.  Pleurati qe detyruar të dërgonte flotën e tij kundër brigjeve të Greqisë dhe të ndihmonte me këtë për fitoren romake mbi etolët në vitin 189. Edhe Filipi  V  mori anën e romakëve. Ai i  ndihmoi ata kundër  Nabisit  dhe pastaj  edhe në luftën  kundër  etolëve  dhe  Antiohut. Duke  u  përzier  në  këtë  luftë  Filipi  shpresonte  të përmirësonte  pozitat  e  tij  dhe  u  mundua  t’i  kthejë  Maqedonisë  një  pjesë  të  tokave  të humbura, por romakët e detyruan të tërhiqej në kufijtë e vitit 196, duke i dhënë të kuptonte se nuk kishin ndërmend të ndanin me të pozitat e tyre në Greqi. Interesat  e  Maqedonisë  u  ndeshën  përsëri  me  politikën  agresive  të  Romës. Filloi  një periudhë  e  re  marrëdhëniesh  të  acaruara,  që  çuan  dalëngadalë  në  konfliktin  e  fundit  të armatosur midis tyre.   Përgatitjet për luftë gëlltitën për  shumë vite me radhë burimet më  të rëndësishme ekonomike dhe ngritën në këmbë forca ushtarake që nuk kishte njohur më parë
historia e luftërave të këtyre dy vendeve.  Me luftën e ashpër politike  për të bërë aleatë dhe përkrahës ato e shtrinë konfliktin mbi një zonë të gjerë të Ballkanit dhe të Lindjes. Shtetet e kësaj zone dhe shtresat e ndryshme shoqërore u tërhoqën në konflikt sipas interesave të tyre politike dhe ekonomike.
Faqe - 110
 
Historia  e  shtetit  ilir  në  këtë  kohë  është  e  lidhur  ngushtë  me  përpjekjet  që  bëhen  në Maqedoni  dhe  në  Ballkan  për  të  përballuar  rrezikun  e  ri  romak. Gjendja  që  u  krijua  pas luftës  kundër  etolëve  dhe  Antiohut  dhe  ngjarjet  e  lidhura  me  marrëdhëniet  midis Maqedonisë e Romës gjetën një vlerësim të ri në Iliri.  Politika agresive e Romës që synonte tani  asgjësimin  e  plotë  të  shtetit  maqedon  nuk  mund  të  pritej  mirë  nga  shtetet  e  vogla  të Ballkanit,  duke  përfshirë  këtu  edhe  shtetin  e  dobësuar  ilir. Gjendja  e  ekuilibruar  që  ishte krijuar  nga  prania  përballë  njëra-tjetrës  në  Gadishull  e  forcës  maqedone  dhe  asaj  romake, ishte i vetmi faktor që kishte siguruar, në  një mënyrë  ose në  një tjetër, mbijetesën  e këtyre shteteve.   Prishja e kësaj  gjendjeje nuk  ishte  në  interesin e tyre. Duke  vlerësuar  drejt këtë rrezik u gjallëruan dhe u aktivizuan forcat antiromake në Iliri.  Si pasojë, në vitet e fundit të sundimit  të  Pleuratit  vihet  re  një  kthesë  në  marrëdhëniet  e  mbretit  ilir  me  Romën,  që  u shpreh në afrimin e tij me Maqedoninë.  Të dhënat numizmatike dëshmojnë për vendosjen e
lidhjeve të ngushta ekonomike dhe politike midis shtetit ilir dhe Maqedonisë.  Edhe prania e trupave  ilire  në  përbërjen  e  garnizonit  të  Kasandresë  që  provohet  nga  Livi  dhe  që  sipas fjalëve të tij « i pat dërguar prej kohësh Pleurati », vërteton këtë mendim. Senati reagoi me forcë të madhe kundrejt qëndrimit të ri ilir, veçanërisht pas ardhjes në fuqi të Gentit, i  cili pasoi  Pleuratin në vitin 181.  Politika romake u drejtua kundër mbretit të  ri me tërë ashpërsinë e saj.  Ai u akuzua si nxitës për rifillimin e piraterisë nga ana e ilirëve dhe për trajtimin e keq që po u bëhej gjoja aleatëve të Romës dhe qytetarëve romakë në Korkyra Nigra.  Me këtë pretekst senati caktoi në vitin 178 një flotë të posaçme prej 10 anijesh, e cila do të vepronte në Adriatik për të ruajtur nga flota ilire ujërat midis Ankonës dhe Tarantos. Brenda  vendit  mbreti  u  vu,  jo  pa  nxitjen  e  Romës,  përpara  vështirësi ve  edhe  më  serioze. Kundër tij u ngritën dalmatët,  të cilët u  shkëputën nga mbretëria.   Përpjekje të  tilla u bënë edhe  nga  krerë  të  fiseve  të  tjera.    Gentit  iu  desh  të  bënte  një  luftë  të  ashpër  kundër aristokracisë  së  lartë  me  tendenca  proromake,  e  cila  kishte  përkrahës  edhe  në  oborrin mbretëror. Në  këtë  luftë ai nuk  u  ndal  as përpara  sakrifikimit  të vëllait, Platorit,  që  Roma
synonte ta vinte në fron në vend të tij. Përpjekjet për forcim in ekonom ik e politik të M bretërisë Kërcënimi  i  ri  romak  diktonte  nevojën  e  përgatitjeve  për  t’i  dalë  përpara  një  konflikti  të hapur, i  cili siç  tregojnë ngjarjet,  ishte  i pashmangshëm.  Duke  e kuptuar  qartë këtë detyrë, Genti i kushtoi gjithë vëmendjen e tij forcimit ekonomik dhe politik të mbretërisë. Midis  masave  me  karakter  ekonomik  ajo  që  na dëshmohet më mirë  nga  burimet  është veprimtaria e dendur monedhaprerëse që zhvilloi Genti.  Krahas Skodrës dhe Lisit mbreti u njohu  të  drejtën  e  prerjes  së  monedhave  edhe  dy  qyteteve  të  tjera  të  mëdha,  Rizonit  dhe Lyhnidit,  si  dhe  dy  fiseve  të  rëndësishme  Labeatëve  e  Daorsëve. Kjo  zgjeroi  shumë qarkullimin monetar dhe e shtriu atë në viset më të thella të mbretërisë. Rëndësi të veçantë patën përpjekjet e Gentit për vendosjen e një sistemi të përbashkët monetar në mbretërinë e tij.  Për këtë qëllim ai  ndërpreu  prerjet e vjetra  të punishtes së  Skodrës dhe në vend  të tyre hodhi në treg monedha të reja. Tani monedha kryesore e Skodrës në vend të Zeusit, mban
Faqe - 111
 
në  faqe  portretin  e  mbretit,  kurse  në  shpinë,  duke  ruajtur  si  simbol  anijen  ilire, vendin  e legjendës së qytetit e zë titulli dhe emri i mbreti t. Monedhën me mburojë përkrenare që u fut në sistemin monetar të Skodrës qysh prej kohës së Pleuratit, Genti vazhdoi ta presë, por edhe kësaj i hoqi legjendën e  vjetër  dhe në vend të saj vuri titullin dhe emrin  e vet.  Kjo  tregonte se Genti i  kishte  hequr Skodrës  autonominë monetare dhe punishten e bashkësisë qytetare e ktheu në punishte mbretërore. Ndryshe prej Skodrës mbreti u njohu Lisit, Labeatëve dhe Daorsëve të drejtën që monedhat e tyre t’i siglojë me emrin e bashkësi së qytetare apo fisnore (?as????? ), por edhe këta i detyroi të respektojnë standardin shtetëror: të pajisin monedhat e tyre me portretin e mbretit dhe  anijet  ilire,  si  dhe  t’u  japin  të  njëjtën masë  e peshë  që  kishin  monedhat  e  prera  në punishten mbretërore të Skodrës. Më vonë mbreti shtiu në dorë edhe punishten monetare të Lisit dhe i ndaloi qytetit prerjen e monedhave autonome; që nga kjo kohë ai krijoi për Skodrën, Lisin dhe krahinat qendrore të mbretërisë, një sistem monetar të përbashkët të përbërë  nga  tri monedha: dy prej tyre ishin monedhat e njohura që priteshin  në punishten mbretërore të  Skodrës;  njëra  me  portretin e mbretit - anijen ilire, dhe tjetra me m burojë - përkrenare.  Monedha e tretë ishte monedha e vjetër,  e  vogël  e  Lisit,  e  cila  paskëtaj  do  të  siglohej  me  titullin  dhe  emrin  e  mbretit. Në sistemin e ri monedha e parë përfaqësonte nominalin, kurse dy të tjerat nëndarjet e tij. Sistemi monetar që vendosi Genti në zonën qendrore nuk u shtri edhe në qytetet periferike të mbretërisë.  Monedhat prej argjendi të Rizonit me mburojë - pegas dhe ato prej bronzi të Lyhnidit me mburojë gjysmë anije, të prera në emër të bashkësisë qytetare (?a??s??) dëshmojnë për një farë autonomie në marrëdhëniet ekonomike të këtyre qyteteve me mbretërinë. Gjatë  sundimit të Gentit, Skodra,  Lisi dhe qytete  të  tjera  të  mbretërisë fituan një  gjallëri  të madhe ekonomike. Rrezja  e  qarkullimit  të  monedhave  të  prera në  emër  të  mbretit apo  të qyteteve e të fiseve në punishtet e Skodrës, Lisit, Rizonit, Lyhnidit etj., u shtrinë në skajet më të thella  të Mbretërisë Ilire dhe në  disa raste edhe përtej kufijve  të saj. Në jug monedhat e Gentit zbresin deri në Dyrrah e Apoloni. Vetë  prerjet e  daorsëve  dhe  të  labeatëve  si dhe monedhat e gjetura në Mat, Peshkopi, Malësi e Madhe dhe në krahinat e thella të Malit të Zi, tregojnë se qarkullimi monetar kishte depërtuar dhe në krahinat e brendshme malore. Politika  e  ndjekur  prej  Gentit  në  fushën  e  prerjeve  monetare  mund  të  konsiderohet  një reformë e vërtetë, që i lejoi mbretit të përqendrojë në duart e tij mjete të fuqishme financiare. Dëshmi e qartë e kësaj është përmbajtja e thesarit mbretëror që u kap nga romakët.  Livi na thotë se në arkën e mbretit u gjetën 27 ponde ari, 19 ponde argjendi, 13 000 denarë dhe 120 000  monedha  ilire  argjendi. Kjo  ishte  një  shumë e  madhe  që mbreti  e kishte grumbulluar nga të ardhurat e pronarëve mbretërorë dhe taksat e rënda që u kishte vënë nënshtetasve. Dendësimi i prerjeve monetare dhe përpjekja për të përqendruar në arkën  shtetërore sa  më
Faqe - 112
 
shumë  mjete financiare diktohej  në  radhë të  parë  nga  gjendja ndërkombëtare. Rreziku romak  sa vinte bëhej  më  i qartë dhe mbreti  duhej të  shtonte përpjekjet  e tij për forcimin  e ushtrisë  dhe  të flotës. Fakti që  në kohën e shpërthi mit  të  konfliktit  efektivi i  ushtrisë ilire numëronte  15  000  veta,  me  të  cilët  Genti  u  drejtua  kundër  romakëve  (pa  llogaritur  këtu garnizonet e veçanta të qyteteve) dhe fakti që flota ilire numëronte ende në fund të luftës 220 anije, tregon se sundimtari ilir e kishte vlerësuar drejt këtë rrezik dhe u kishte kushtuar gjithë vëmendjen përgatitjeve për ta përballuar atë. Ato elemente të organizimit shtetëror që në burimet e periudhës së sundimit të Agronit apo të pasardhësve të  tij dol ën në mënyrë sporadike,  tek Genti vijnë e plotësohen dhe problemi bëhet më i qartë në tërësinë e tij. Në kohën e Gentit, edhe pse e cunguar, Mbretëria Ilire shtrihej ende në një territor mjaft të gjerë dhe përfaqësonte fuqinë e  dytë pas  Maqedonisë, në  pjesën  perëndimore dhe jugore  të Gadishullit.  Pasi i dhanë Pleuratit Parthen dhe Lyhnidin, romakët i njohën Mbretërisë Ilire si kufi  jugor  Genusin;  në  lindje  ajo  përfshinte  edhe  tokat  e  Penestisë,  kurse  në  veri  pas shkëputjes së dalmatëve nuk shtrihej m ë tej se krahina rreth gjirit të Rizonit. Kryeqytet  i mbretërisë ishte Skodra. Njësitë administrative  të saj duket se përputheshin  me territorin rreth qyteteve.  Ato kishin si qendër një qytet të rëndësishëm dhe rreth tij një varg
kështjellash,  të  cilat  mbronin  kryeqendrën dhe  gjithë  krahinën. Një  nj ësi të tillë formonte Rizoni  me  kështjellat  e  vogla  rreth  këtij  gjiri. Që  nga  koha  që  Skodra  u  bë  kryeqytet  i mbretërisë duket se qendra e Labeatëve kaloi në Meteon.  Në jug, si shembull mund të sillet krahina  e penestëve,  për  të  cilën  burimet  lejojnë  të  nënkuptohet  se formonte  një  tërësi  të tillë. Uskana, qyteti më i madh i penestëve, ishte kryeqendra e krahinës, kurse kështjellat që përmenden rreth saj ishin, me sa duket, qendra me funksione më të ngushta admini strative e mbroj tëse. Burimet nuk sjellin të dhënat e nevojshme për të përcaktuar sa njësi të tilla kishte mbretëria, megjithatë, duhet  menduar  se atje ku kemi  një qytet të rëndësishëm, rreth  tij  kemi  dhe  një krahinë që formonte  një njësi administrative të  mbretërisë. Nuk  mund  të kërkohet  kjo  për krahinat e thella  malore ku  jeta  qytetare nuk  u zhvillua. Rolin  e  qendrave kanë mundur  ta luajnë këtu vetëm fortesat e vogla që shërbenin si seli e aristokraci së së fiseve. E mbështetur  në ekonominë e përparuar skllavopronare të qyteteve Mbretëria Ilire e Gentit paraqitet me tipare të qarta  të  një monarkie  të  tipit  helenistik. Pushteti  më  i lartë  ishte  në duart  e  mbretit. Ashtu  si  dhe  parardhësit  e  tij  ai  mbante  titullin  «  mbret  i  ilirëve  »  dhe sundonte si  një mbret romak dhe nuk njihej në burimet ndonjë  organ tjetër që të kufizonte veprimet e tij.  Anëtarë të veçantë të familjes mbretërore zinin detyra me përgjegjësi në punët e shtetit, por rolin më të rëndësishëm në jetën politike e luanin «miqtë » e mbretit. Ata ishin bashkëpunëtorët më të afërt e më të besuar të tij.  Këtë insti tucion, që ishte tipik helenistik e ndeshim në Mbretërinë Ilire për herë të parë gjatë sundimit të Teutës; « miqve » ajo u besoi drejtimin  e  punëve  të  shtetit. Në  kohën  e  Gentit  «  miqtë  »  e  mbretit  luanin  një  rol  të dukshëm në qeverisjen e vendit dhe ngarkoheshin me misione të rëndësishme diplomatike.
Faqe - 113
 
Mbreti  ishte  kryekomandant  i  forcave  të  armatosura  tokësore  dhe  detare.    Veprimet ushtarake i drejtonte vetë ose ua besonte komandantëve të veçantë.  Bërthamën kryesore të ushtrisë  që  ishte  m bështetja  kryesore  e  pushteti t  mbretëror  e  përbënin  kontingjentet  e rregullta,  të  cilat  sipas  rasti t  qëndronin  si  garnizone  në  qytete  ose  përqendroheshin  për  të ndërmarrë një ekspeditë apo për të përballuar luftimet në një front të caktuar. Burimet nuk bëjnë  fjalë  për  forca  ndihmëse  në  përbërjen  e  ushtrisë  ilire,  por  nuk  duhet  përjashtuar mundësia që fiset malore të kenë ushqyer ushtrinë mbretërore m e forca të tilla, sa herë që i thërriste mbreti, duke qenë të komanduara nga krerët e tyre. Njësi e flotës ilire  është lembi, një  anije  e vogël,  por  e  shpejtë dhe e manovrueshme. Çdo lemb,  përveç  rremtarëve,  kishte  edhe  50  luftëtarë  që  përbënin  njësinë  bazë  të  forcave ushtarake detare dhe mbase edhe tokësore ilire. Mbreti  kishte  nën  kontroll  punishtet  monetare  dhe  autorizonte  prerjen  e  monedhave  në emër  të  vet  ose  të  bashkësisë  qytetare  e  fisnore. Një  aparat  fiskal  vilte  taksat  me  të  cilat Genti kishte ngarkuar shtetasit; kurse burgjet dhe nënkuptohet, një aparat dhune garantonin rendin e vendosur nga shtresa sunduese dhe përfaqësuesi i saj më i lartë, mbreti. Në  marrëdhëniet  me  botën  e  jashtme  shtetin  e  përfaqësonte  gjithashtu  mbreti;  ai  shpallte luftën  dhe  përfundonte  paqen,  lidhte  aleanca,  zhvillonte  bisedime  të  drejtpërdrejta  ose përmes përfaqësuesve caktonte pengje për të garantuar një marrëveshje, merrte hua etj.. Administrimi i  qyteteve  dhe  i krahinës  që  lidhej  me  to  u  besohej  dinastëve,  të  cilët  mbreti mund  t’i zëvendësonte. Në  zonën  qendrore  të  mbretërisë  Genti arriti  ta kufizonte  shumë autonominë  e qyteteve  dhe  ta  dobësonte  autoritetin  e dinastëve  lokalë,  të  cilët në  burimet njihen ndryshe dhe si « principa illyriorum ». Siç  shihet,  në  këtë  periudhë  shteti  ilir  paraqitet  me  një  strukturë  të  gjithanshme  dhe  me organe  administrative  që  ishin  ngarkuar  me  funksione  të  ndryshme  në  veprimtaritë  për forcimin  e  pushtetit  qendror  dhe  konsolidim in  e  shtetit. Reforma monetare  ishte  një shprehje e qartë e kësaj politike.  Kontradiktat në plan ndërkombëtar që mplekseshin me ato sociale, të brendshme, e diktonin një politikë të tillë.  Genti e përçoi këtë pa ngurrim dhe me rezultat në zonën qendrore të mbretërisë. Politika e jashtm e e Gentit Duke qenë në marrëdhënie  të ndera me Romën, Genti u kujdes  të vendosë  marrëdhënie të mira me  fqinjët  ballkanikë. Qysh në fillim  të sundimit  të  tij,  ai  ia  arriti të vendoste  lidhje miqësore me fqinjën lindore, Mbretërinë Dardane.  Këto marrëdhënie mbreti i përforcoi me një martesë dinastike dhe sado e ndërlikuar që u bë më vonë gjendja politike në Ballkan, nga burimet nuk del që ato të jenë prishur. Por bazën e politikës së jashtme të shtetit ilir në këtë kohë e përbënin marrëdhëniet miqësore
Faqe - 114
 
me Maqedoninë. Synimet ekspansioniste të Romës kishin diktuar një politikë të tillë qysh në vitet e fundit të sundimit të Pleuratit. Tani në kohën e Gentit, vazhdimi  i kësaj politike bëhej edhe më  i nevojshëm, sepse, në fund të  viteve  80 dhe  sidomos gjatë dekadës  së re,  senati  e shtoi presionin politik mbi shtetet e Ballkanit dhe në mënyrë të veçantë mbi Maqedoninë dhe Mbretërinë Ilire.  Burimet letrare nuk hedhin dritë mbi  marrëdhëniet e tij me sundimtarin e Maqedonisë  Perseun,  në  vitet  e  para  të  sundimit  të  Gentit,  por  në  to  vihet  re  qartë  një paralelizëm  në  qëndrimin  armiqësor  të  Republikës  (Romës)  ndaj  tyre. Nga  ana  tjetër, materiali  numizmatik dëshmon  për lidhje  të  ngushta  ekonomike  dhe  si  rrjedhim  edhe politike, midis Mbretërisë Ilire dhe Maqedonisë. Marrëdhëniet e Gentit me  Perseun dokumentohen më mirë në  prag të luftës së fundit.  Dy lajme të Livit që lidhen me fundin e vitit 173 dhe fillimin e vitit pasues hedhin dritë mbi këto marrëdhënie. Njëri  ka  të  bëjë  me  vrasjen  e  Artetaurit,  një  dinasti  të  vogël  që  përkrahte politikën romake diku në Iliri, ndoshta në zonën e pushtuar nga romakët  dhe që në burime paraqitet si një aksion i kombinuar i Perseut dhe i Gentit.  Lajmi tjetër bën fjalë për dy sulme të Gentit kundër tokave të Isës dhe përkon në kohë me aktivitetin që zhvillon Perseu për të përmirësuar  pozitat  e  tij  në  jug  dhe  në  lindje.    Këto  ngjarje  që  shkaktuan  shqetësi min  e romakëve  dhe të aleatëve të  tyre  nuk mund të  merren thjesht  si  një produkt  i propagandës romake që synonte t’i paraqiste të dy sovranët si provokatorë.  Livi, sipas Polibit, pohon se, krahas delegatëve që vijnë nga Lindja me ankesa kundër Perseut, delegatë nga Isa vijnë para senatit për të akuzuar Gentin për atë që « ishte në një mendje me mbretin e Maqedonisë dhe që  të  dy  së  bashku  po  përgatitnin  luftën  kundër  romakëve  ». Gjendja  ishte  e  tillë  që  u impononte  të  dy  sovranëve  nevojën  e  veprimeve  të  bashkërenditura  për  të  përballuar rrezikun romak  që  sa vinte bëhej më kërcënues. Megjithatë  është  fakt  se duke  u përgatitur për  t’i  bërë  ballë  këtij rreziku,  të  dy  sovranët  nuk  donin  një  konflikt  të  hapur  me  Romën, fuqia e së cilës nuk ishte për të mos u përfillur.  Prandaj Genti, ashtu siç bën edhe Perseu, u shpejtua të dërgonte delegatë  në Romë « për të larë nga fajet që i ngarkonin isasit ». Senati nuk pranoi të bisedonte me të dërguarin e mbretit dhe i bëri të ditur pakënaqësinë e tij duke e  shoqëruar me kërcënime. Duke  dashur,  nga ana  tjetër,  që  ta izolonte plotësisht Perseun, senati  provoi  ta  bindë  Gentin  që  të  shkëputej  nga  miqësia  me  mbretin  maqedon  dhe  të bashkonte armët e tij me ato të romakëve.  Genti qëndroi në pozitat e tij dhe delegati romak u kthye në atdhe i dyshuar se ishte korruptuar me të hollat e mbretit ilir.  Me këtë ndërpriten përpjekjet romake për të tërhequr Gentin nga ana e tyre. Kështu në pragun e luftës kundër Maqedonisë, kur Roma zhvillonte një veprimtari të etshme diplomatike, të shoqëruar me presion të madh politik, për të izoluar Perseun, sundimtari ilir nuk  mori anën  e Republikës. Livi e paraqet Gentin  të lëkundur,  por  faktet tregojnë  se  as këtë radhë, as më pas, mbreti ilir nuk tregon shenja lëkundjeje në qëndrimin e tij ndaj Romës. Ishte  vetëm përgatitja e pamjaftueshme  që  do ta  pengonte  për  të  dalë  në fushën e betejës kundër saj. Lufta e tretë rom ako-m aqedone, veprim et luftarake të vitit 171 Krahas  përgatitjeve  diplomatike,  Roma  po  merrte  edhe  masat  ushtarake  për  të  asgjësuar
Faqe - 115
 
Maqedoninë dhe Mbretërinë Ilire që ishin dy  forcat  kryesore,  të cilat pengonin  planet e  saj ekspansioniste në Ballkan. Në  nëntorin  e  vitit  172  senati  urdhëroi  dërgimin e forcave  të  para  në  brigjet  e  përtejme  të Adriatikut,  të  përbëra  nga  5  000  këmbësorë  dhe  300  kalorës. Ky  kontingjent  i  vogël  që dërgohej  si  pararojë  e  ushtrisë  konsullore,  pasi  zbriti  në  Epir, me  sa  duket  në  Orik,  ngriti lëmin e vet në afërsi të Nymfeut, në tokat e Apolonisë.  Këndej një njësi prej 2 000 vetash u dërgua menjëherë  për  të zënë,  siç na  thuhet,  « fortesat  e  dasaretëve dhe të ilirëve  ».  Po  të gjykojmë nga të dhënat e mëvonshme, forcat romake duhet të jenë vendosur në këtë kohë në Lyhnid, Uskanë dhe në disa kështjella rreth saj, aty ku prania e tyre na del papritur në ngjarjet e  dimrit  të  vitit  170/169. Ky  aksion  kishte  një  qëllim  të  largët  strategjik. Ai  duhet  të siguronte pozitat romake në Iliri, të mbante  të hapura rrugët kryesore  për në Maqedoni dhe të bënte presion mbi Mbretërinë Ilire, duke e ndarë atë territorialisht nga Maqedonia. Më  vonë  forca  të  pakta  u  dërguan në Greqi  dhe  u  vendosën  nëpër  qytete  si  garnizone  të vogla që kishin  më  tepër  karakter  simbolik. Një  kontingjent i  veçantë u dërgua në  Thesali për të zënë Larisën si nj ë pikë me rëndësi strategjike.  Pasi ishin zënë pozitat e përparuara në Iliri  e  Thesali,  në  pranverën  e  vitit  171,  senati  vendosi  të  fillonte  luftën  kundër  Perseut. Goditja do të jepej nga Thesalia.  Ushtria konsullore pasi zbriti në Apoloni, përshkoi Epirin dhe ra në ultësirën thesale; këtu ajo u gjend përpara forcave të Perseut që kishin zënë rrugën e hyrjes për në Maqedoni; 40 000 ishin forcat konsullore përballë 43 000 forcave të Perseut, megjithatë  të  dyja  palët  iu  shmangën  betejave  vendimtare  dhe  stina  e  verës  së  vitit  171  u mbyll  pa  ndonjë  rezultat  të  shënuar,  duke  i  lënë  kundërshtarët  në  pozitat  e  mëparshme, fillestare. Ndërkaq Roma nuk e la krejt pas dore edhe Mbretërinë Ilire.  Ndërsa ushtria konsullore u nis për të zbritur në Apoloni, flota romake vuri dorë mbi 54 anije të Gentit, pa marrë pëlqimin e mbretit  dhe  i  përfshiu  në përbërjen  e forcave  detare që  do  të  zinin  Qefaloninë  dhe  do  të vepronin gjatë bregdetit grek në  mbështetje të forcave tokësore romake. Më vonë romakët duket  se  ndërmorën  një  aksion  të  dytë,  shumë  të  rëndësishëm,  kundër  Mbretërisë  Ilire. Ndërsa  po  zhvillohej  fushata  verore  në  Thesali,  konsulli  urdhëroi  të  nënshtroheshin  disa qytete  në  Iliri. Midis tyre  Karnunti, një  qytet  i paidentifikuar, u bëri një  qëndresë  të  fortë pushtuesve,  prandaj  pretori  që  komandonte  forcat  romake,  urdhëroi  plaçkitjen  e  këtyre qyteteve. Nuk është thënë qartë për ç’qëllim u organizua kjo fushatë,  megjithatë një ngjarje që ndoshta mund të lidhej me të, do të ishte ajo që ka të bëjë me ndryshimet në kufirin jugor të  Mbretërisë  Ilire. Duke  qenë  në  marrëdhënie  të  ndera  me  Gentin  dhe  pasi  dështuan përpjekjet  për  ta  bërë  atë  për  vete,  senati  urdhëroi  aneksimin  e  tokave  dhe  të  qyteteve parthine që i pat njohur Pleuratit më 196 dhe e shtyu kufirin e Mbretërisë Ilire nga Genusi në Ardaksan, aty ku shënohet disa vite më vonë.  Në këtë rast Karnunti dhe qytetet e tjera që u sulmuan  bashkë  me  të  duhen kërkuar  në  veri  të  Genusit. Është  për  t’u  shënuar  se  si  për rastin  e  grabitjes  së  anijeve,  ashtu  dhe  për  ndryshimet  që  ndodhën  në  kufirin  jugor  të mbretërisë, sundimtari ilir nuk jep  asnjë shenjë kundërshtimi,  sepse,  me sa  duket, nuk ishte në gjendje ta bënte një gjë të tillë.
Faqe - 116
 
Fushata e Perseut në Iliri në dim rin e vitit 170/169 Aleanca iliro-maqedone Gjendja  në  frontin  thesal  edhe  në  vitin  170  mbeti  e  pandryshuar. Në  Iliri  përkundrazi  u zhvilluan  ngjarje  të  rëndësishme. Në verën e këtij viti romakët i  shtuan  forcat  e  tyre rreth Mbretërisë  Ilire. Garnizoni  i  Isës  që  kishte  më  parë  vetëm  12  anij e  të  vogla  vendase  u përforcua me 18 anije të tjera pesërremëshe dhe 2 000 ushtarë, që do të ishin të gatshëm për çdo rast kundër Gentit.  Nga ana tjetër, Senati dërgoi në Iliri edhe 4 000 këmbësorë dhe kjo forcë u rrit  më vonë me 8  000 veta, me  trupat ndihmëse që u mobilizuan midis aleatëve  të Romës.  Kështu forcat romake nga 5 000 që ishin në fillim të konfliktit u rritën në vitin 170 në 15  000 veta.  Kjo  forcë e konsiderueshme që ushtronte presionin  e vet të vazhdueshëm mbi Mbretërinë Ilire, kishte krijuar një gjendje lufte të pashpallur. Gjendja e krijuar në Iliri  shqetësonte mjaft edhe Perseun, sundimtarin e Maqedonisë.  Forcat romake që ishin grumbulluar këtu po bëheshin një rrezik gjithnjë më serioz për  të dhe po e ngushtonin Gentin që ai e quante aleatin e tij të natyrshëm. Prandaj, pasi përfundoi fushatën kundër  dardanëve,  Perseu  vendosi  t’i  godiste  pozicionet  romake  në  Penesti  dhe,  duke  u shtyrë  në thellësi  të  Iliri së,  të  vendoste kontaktet me Gentin. Si  kohë  të  përshtatshme  për këtë ekspeditë,  Perseu  zgjodhi mesin  e  dimrit  (dhjetor-janar  170/169), kur  një sulm  romak kundër  Maqedonisë  nga  ana  e  Thesalisë  ishte  pothuajse  i  pamundshëm,  meqenëse  bora  e madhe i bënte të pakapërcyeshme malet që ndanin këto dy vende. Pasi përqendroi një forcë goditëse prej 12 500 vetash në Stuberë u drejtua kundër Uskanës, qytetit më të madh të tokës së  penestëve  dhe  e  rrethoi  atë. Mbas  një  qëndrese  të  vogël  garnizoni  romak  prej  4  000 vetash dhe forcat ndihmëse të mobilizuara tek ilirët u dorëzuan. Romakët i ndanë në grupe të  vogla dhe i  shpërndanë  nëpër  qytete  për  t’i mbajtur në  rojë,  kurse  uskanasit dhe ilirët e zënë rob i shitën. Pas kësaj Perseu u drejtua kundër qytetit Oene, që zinte një pozitë strategjike në rrugën  për në krahinën e labeatëve, qendër e mbretërisë së Gentit.  Por më parë iu desh të nënshtronte një  varg  kështjellash,  midis  të cilave Draudakun,  një qendër e fortë dhe  me  një popullsi  të dendur, që zinte një vend me rëndësi në mbrojtjen e Oenes.  Vetëm pasi zuri këto kështjella dhe bashkë me to edhe garnizonet e vogla romake, gjithsej 1 500 veta, Perseu arriti në Oene. Qyteti ishte vendosur në një vend të mbrojtur mirë nga lumi që i kalonte pranë dhe një mal i lartë në shpinë të tij.  Meqenëse nuk pranoi të dorëzohej, mbreti qe i detyruar ta merrte  me forcën  e  armëve  pas  një  rrethimi  të  gjatë  e  të  lodhshëm. I  zemëruar,  Perseu  urdhëroi  të masakroheshin  të  gjithë  burrat;  gratë  e  fëmijët  i  mori  rob  dhe  qytetin  ua  la  ta  plaçkisnin ushtarakëve. Pas kësaj fitoreje ekspedita i kishte arritur objektivat e saj: kishte larguar njëherë për njëherë rrezikun  e  një  invazioni  romak  nga perëndimi  dhe  kishte  çelur  rrugën  për  tek  Genti. I kënaqur Perseu u kthye në Stuberë dhe menjëherë u kujdes për të hyrë në lidhje me mbretin ilir, aleancën me të cilin në këtë çast e çmonte shumë.  Për këtë qëllim, nisi dy përfaqësues të vet, Adeun nga Maqedonia, dhe ilirin Pleurat,  i cili gjendej pranë  tij  i mërguar dhe që do të shërbente si përkthyes.  Delegatët  u porositën të informonin Gentin  mbi  rezultatet  e luftës
Faqe - 117
 
kundër  romakëve  dhe  dardanëve,  në mënyrë  të  veçantë t’i  vinin  në  dukje  fitoret  që kishte korrur Perseu gjatë fushatës së fundit në Iliri dhe t’i propozonin aleancë. Pasi përshkuan një rrugë të gjatë, përmes krahinave malore të Ilirisë delegatët arri tën në Skodra. Genti ndodhej në Lis, prandaj i ftoi ta  gjenin atje.  Bisedimet që filluan këtu në janar të vitit 169 dhe  që  u rimorën  disa  herë  gjatë  këtij  viti,  përfunduan  vetëm  në  janarin  tjetër  të  viti t  168. Që  në takimin e parë Genti e pranoi idenë e  një aleance, por u  tha të dërguarve  të Perseut  se nuk kishte  armë  dhe  të  holla  të  mjaftueshme  për  t’u  shpallur  luftën  romakëve. Pas  kësaj përgjigjeje  të  Gentit, tradicioni  antik  dhe  pas  tij  gjithë  historiografia  moderne,  kanë  parë gjithmonë lëkundjet dhe pavendosmërinë  e  mbretit ilir për t’u  prishur  haptazi me romakët dhe dëshirën e tij për të përfituar sa më shumë të holla.  Perseu, nga ana tjetër, paraqitet gjatë traktativave si një koprac që do t’ia arrijë qëllimit me një çmi m sa më të lirë, prandaj humbet kohën  me  bisedime  të  zgjatura  dhe  pa  rezultat. Nuk  ka  dyshim  se  qëndrimi  proromak  i Polibit, që i transmeton këto bisedime, ka bërë që të errësohet përmbajtja racionale e këtyre traktativave. Rezerva  që  bën  G enti  në  lidhje  me  mungesën  e  armëve  dhe  të  të  hollave dëshmon vetëm se ai ishte i papërgatitur për të hyrë në luftë.  Kjo vërtetohet edhe me atë që një  vit  më  vonë ai  do  ta bënte  këtë  pa ngurrim.   Fakti  që Genti  nuk iu përgjigj  menjëherë kërkesës  së  Perseut  tregon  se  midis  tyre  kishte,  me  sa  duket,  vështrime  të  ndryshme  të karakterit  taktik për çështjen e luftës. Ndërsa mbreti  maqedon,  mbasi  kishte  hyrë në luftë, donte që me aksionet e tij ushtarake dhe poli tike t’u imponohej romakëve, t’i bindte se ishte e pamundur fi torja mbi maqedonët, dhe t’i bënte të pranonin një zgjidhje kompromisi, Genti që e shikonte ende të balancuar forcën romake me atë maqedone, donte të fitonte kohë për një  përgatitje  të  mjaftueshm e  para  se  të  hynte  në  luftë,  në  qoftë  se  kjo  do  të  ishte  e pashmangshme. Ndërsa këta dy sovranë mendonin dhe vepronin me mënyrën e tyre, romakët merrnin masa për të kaluar në veprime vendimtare.  Në muajt e fundit të dimrit të vitit 169, aksionet e tyre në Iliri ishin ende të parëndësishme: ata ndërmorën një sulm që përfundoi pa sukses, për të ripushtuar  Uskanën  dhe  më  pas  u  kujdesën  që  të  forconin  kontrollin  mbi   krahinat  e pushtuara  të  Ilirisë,  duke  marrë  për  këtë  qëllim  pengje  nga  parthinët  dhe  disa  qytete  të penestëve,  që  kishin m betur  në  duart  e  tyre.   Romakët  nuk  patën  sukses në  një  aksion  që ndërmorën në Epir.   Por në prag të  verës gjendja ndryshoi.  Në frontin thesal romakët,  me një manovër të shkathët kaluan masivin e Olimpit dhe papritur u gjendën në Maqedoni, duke e detyruar Perseun të tërhiqej në pozita të reja mbrojtëse. Ndërkaq forcat romake në Iliri u rritën në 30 000 veta.  Në numrin e përgjithshëm të forcave tokësore  dhe  detare  që  përqendroi  Republika  në  fillim  të  vitit  168, kjo  ishte  një  fuqi  e konsiderueshme. Në kundërshtim me tendencën e historiografisë antike dhe moderne për të minimizuar  rolin  e  Mbretërisë  Ilire,  kjo  shifër  tregon  qartë  se  ç’vend  zë  ajo  në  këtë  luftë vendimtare për fatet e popujve të Ballkanit, sa kohë që Roma qe detyruar të drejtonte kundër saj një forcë të tillë ushtarake. Përpjekjet që u bënë nga Perseu gjatë dimrit 169/168 për të gjetur një zgjidhje diplomatike të konfliktit, duke përdorur si ndërmjetës shtetet helenistike, dështuan. N ë këto rrethana u bë e qartë se fati i luftës do të zgjidhej vetëm në fushën e betejës.
Faqe - 118
 
Në  janar  të vitit 168  bisedimet  midis përfaqësuesve  të Perseut dhe Gentit  morën fund pasi pala  maqedone  kishte  marrë përsipër  të jepte  një ndihmë  financiare  prej  300  talentesh  për nevojat e luftës dhe  «  gjithë sigurimet e domosdoshme ».   Kjo frazë që mbase nënkuptonte rregullimin e gjithë marrëdhënieve midis dy mbretërive gjatë dhe mbas luftës, mbetet për fat të keq te Polibi e papërfunduar. Menjëherë pas kësaj Genti ratifikoi marrëveshjen në Meteon dhe pasi bëri betimin, u dorëzoi përfaqësuesve të mbretit maqedon pengjet.  Perseu që i jepte një  rëndësi  të  veçantë  kësaj  aleance,  në  këtë  çast  kritik  për  Maqedoninë,  e shpalli përfundimin e marrëveshjes me një solemni tet të veçantë: ai organizoi në Dium ceremoninë e betimit dhe të këmbimit të pengjeve në prani të kalorisë maqedone, duke llogaritur kështu edhe efektin psikologjik që do të kishte kjo ngjarje në trupat e tij. Përveç  delegacionit  që  asistoi në  ceremoninë e  ratifikimit  të marrëveshjes, Genti  dërgoi  në Maqedoni edhe dy përfaqësues, të cilët së bashku me një delegacion maqedon do të shkonin në Rod për ta tërhequr këtë fuqi detare në aleancën e tyre.  Këtij misioni sovranët i jepnin një rëndësi  të  madhe,  sepse  sipas  tyre  po  të  bënin  për  vete  këtë  qytet,  romakëve  nuk  do  t’u mbetej asnjë shpresë për fitore as në tokë, as në det.  Ata ki shin shumë besim në suksesin e këtij  misioni, sepse  edhe  Rodi, me  pozitën  hegjemone  në  Mesdheun  Lindor  nuk  e  donte daljen e Republikës në këto anë. Pas  kësaj  Genti m ori  qëndrimin  e  parë  të  hapur  kundër  romakëve,  të  cilët  kohët  e  fundit kishin riaktivizuar diplomacinë e tyre për ta bërë për vete mbretin ilir. Dy delegatë që senati kishte dërguar për këtë qëllim i arrestoi dhe menjëherë kaloi në masat efektive për fillimin e veprimeve  luftarake. Në  këtë  pikë  tradita  polibiane  i  atribuon  Perseut  një  veprim  të pandershëm  që  e  shpjegon  me  vesin  e  tij  të  kopracisë. Sipas  Polibit,  mbreti  maqedon  i bindur  se  me këtë  hap  Genti  ishte  komprometuar  në marrëdhëniet  me  romakët,  ndërpreu dërgimin e ndihmës  financiare, lejoi  vetëm dërgimin e 10 talenteve, kurse  shumën  tjetër  të parave, të vulosura me simbole ilire, që kishte arritur në kufi, urdhëroi ta kthenin mbrapsht. Ky pasazh i Polibit, për vërtetësinë e të cilit e mbrojnë me forcë edhe autorë modernë, është vënë në  dyshim me të  drejtë, si një  shprehje e qëndrimit të tij, përgjithësisht armiqësor ndaj Perseut,  ashtu  sikurse  edhe  ndaj  Gentit,  figurat  e  të  cilëve  ky  historian  dhe  pas  tij  gjithë burimet antike i paraqisnin në një dritë të rreme. Lufta e tretë iliro-rom ake Kështu në çastin kur konflikti kishte arritur kulmin e tij, mbreti ilir kishte vendosur të hynte në luftë kundër  Romës, duke e zgjedhur këtë  si të vetmen  rrugë për mbrojtjen e pavarësisë politike. Vendimi i tij u prit me entuziazëm në Maqedoni, në Rod dhe duhet menduar edhe në vise të tjera të Ballkanit, sepse ngjallte shpresa për fitoren mbi romakët. Genti nuk  vonoi të vepronte.   Pasi  kishte grumbulluar në  Lis një  forcë të konsiderueshme prej  15 000  vetash, u hodh  në sulm.  Me  forcat  kryesore u  drejtua  kundër qytetit Basania, i cili siç na ka mbërritur në tekstin e Livit, ishte 5 milje nga Lisi.  Ky qytet ishte në aleancë me romakët.  Genti u mundua ta bëjë për vete atë me anë të bisedimeve, por mbasi nuk pranoi
Faqe - 119
 
të nënshtrohej, e rrethoi. Ndërkaq të vëllanë Karavandin e dërgoi me 1 000 këmbësorë dhe 50  kalorës, në veri  për  të nënshtruar  fisin e Kavëve. Qyteti Durn e priti mirë, kurse qyteti tjetër i mbylli dyert Karavandit.  Genti nuk pati sukses edhe në operacionet detare.  Flota e tij prej  80  anijesh  që  ishte  dërguar  të godiste  tokat rreth  Dyrrahut dhe  Apolonisë  dhe,  me  sa duket, të vendoste kontrollin mbi rrugën detare që lidhte të dy brigjet e Adriatikut, u thye në afërsi të Apolonisë në ndeshjen me flotën romake dhe qe e detyruar të tërhiqej në drejtim të veriut. Pas kësaj romakët, që kishin përqendruar ndërkaq forcat e tyre në Genus, u drejtuan kundër mbretit në Basania.  Forcat romake, dy herë më të mëdha në numër, mbasi pushtuan qendrat e rëndësishme gjatë rrugës, u gjendën para mureve të Skodrës.  Boshllëku që është krijuar në tekstin e Livit nuk jep m undësi për të njohur hol lësitë e këtyre veprimeve luftarake. Qëndresën e fundit Genti e  bëri në Skodra. Ai shpresonte shumë në këtë qytet që e kishte zgjedhur si kryeqendër të  mbretërisë, sepse pozita e tij ofronte një  mbrojtje  të sigurt. Dhe me  të  vërtetë i  rrethuar nga  dy  lumenj,  Klausali  dhe  Barbana  dhe  i  fortifikuar  mirë,  qyteti mund të përballonte me sukses një rrethim të gjatë.  Por mbreti nuk diti  ta organizonte mirë mbroj tjen. Në  vend  që forcat ilire të  qëndroni n  brenda  mureve  rrethuese  të qytetit dhe t’i shmangeshin  përleshjes  në  fushë  të  hapur,  u  futën  në  betejë  aty  ku  armiku  kishte  epërsi numerike, dhe i theu keqas.  Pasi dështuan edhe përpjekjet e vëllait të tij, Karavandit, për të grum bulluar forca të tjera nga krahinat përqark, Genti u dorëzua. Dhjetë ditë më vonë pas rënies së Skodrës, në  betejën që u zhvillua në  Pydna u  shkatërrua përfundimisht  dhe  ushtria  maqedone.    Njëherësh  me  Ilirinë  dhe  Maqedoninë  romakët nënshtruan  dhe  Epirin. Genti dhe  Perseu  bashkë me  familjet e tyre,  me  plaçkë  e  robër  të shumtë lufte u dërguan në Romë. Kështu  u  nënshtruan  dy  shtetet  e  fuqishme  të  Ballkanit  dhe  u  vendos  në  këto  krahina sundimi romak. Copëtim i i tokave të shtetit ilir Menjëherë pas  mbarimit të  luftës romakët u morën  me  ndarjen  administrative të  tokave  të shteteve  të  mundura. Senati  romak  i  shpalli  « të  lirë » ilirët  e  maqedonët;  në  të  vërtetë, sikurse  e  treguan  ngjarjet  e  mëvonshme,  ai  shpalli  humbjen  e  pavarësisë  së  tyre. Në  një mbledhje  që  u  bë  në  Skodra, në  vitin  167  p.e. sonë,  ku  morën  pjesë  pesë  të  dërguar  të posaçëm  nga  Roma  dhe përfaqësuesit  e  parisë  ilire  proromake,  komandanti  i  ushtrisë  Lue Anici shpalli vendimet e senatit romak.  Tokat e shtetit ilir u ndanë në tri njësi administrative të veçanta.  Në krahinën e parë, me qendër Lisin, qenë përfshirë tokat përreth këtij qyteti deri te lumi Mat në jug.  Njësia e dytë administative përbëhej nga krahina e banuar prej labeatëve, qendra e së cilës ishte Skodra.  Në krahinën e tretë bënin pjesë viset bregdetare ilire në veri të Skodrës  deri  te  lumi  Narona,  duke  përfshirë  qytetet  Rizen  e  Olcin. Pushtuesit  romakë shpallën  gjithashtu  se  të  gjithë  ilirët,  që  nuk  ishin  bashkuar  me  Gentin  në  luftën  kundër Romës  nuk  do  të  paguanin  taksa,  kurse  ilirët  e  tjerë  do  t’i jepnin  shtetit romak  gjysmën  e
Faqe - 120
 
taksave që i kishin paguar mbretit Gent.  Romakët larguan nga qytetet dhe kështjellat ushtritë e  tyre dhe  në krye  të  njësive  administrative  të  formuara  rishtas  vunë  përfaqësues nga  paria ilire, përkrahëse të politikës pushtuese të Romës në Iliri. Çfarë fshihej prapa « Lirisë » së dhënë nga Roma? Për të kuptuar këtë duhet marrë parasysh pohimi i  autorëve  antikë,  që theksojnë  se  Iliria  e  Maqedonia, të  mundura  ishin  vënë  « nën pushtetin e popullit romak » dhe se ilirët e maqedonët  do të jetonin « të  lirë  » vetëm mbasi romakët t’u jepnin atyre kushtetutën, duke rregulluar ligjet dhe duke caktuar taksat.  Pastaj tri krahinat  ilire  të  ndara  dhe  të  bazuara  mbi  autonominë  e  «  civitates-ve  »  bashkësive,  do  të kishin  organet  e  tyre  administrative,  por  nuk  do  të  kishin  të  drejtë  për  të  pasur  asnjë  lloj marrëdhënie  gjinie,  ekonomike e  politike  midis  tyre.    Në  këtë  mënyrë  ndërpriteshin  lidhjet ekonomike, bëhej i pamundur një bashkim ushtarak i tyre dhe shmangej kështu rreziku i një kryengritjeje. Krahinat  e qytetet  ilire  në jug të lumit  Mat,  të  cilat  nuk  kishin  bërë  pjesë  në  shtetin  ilir  të Gentit, sundi mtarët e paria e të cilëve qysh në dy luftërat e para iliro-romake kishte mbajtur krahun e Romës, siç qenë parthinët  e atintanët, romakët i  mbajtën nën protektoratin  e tyre. Të  tjerët  që  nuk kishin  marrë pjesë  në luftë, si bylinët, amantët, dasaretët etj., i  lanë përsëri më vete. Qytetet greke Korkyra, Apolonia e Dyrrahu ruajtën autonominë e tyre, por mbetën baza të  rëndësishme ushtarake për veprimet luftarake  të mëvonshme të Romës në  Ballkan. Për  pjesëmarrjen në  luftën  kundër  shtetit ilir senati romak u ndau  atyre 220 anijet  që ishin pjesë e plaçkës së zënë në Iliri. Në tokat e shtetit të Epirit, ku romakët kishin hasur gjatë veprimeve ushtarake një qëndresë të  fortë,  pas  shkatërrimeve  të  mëdha,  pas  masakrave  që  bënë  legjionet  romake  dhe shndërrimit  në  skllevër  të  një  pjese  të  madhe  të  popullsisë,  u  vendos  një  regjim  i  rreptë ushtarak. Vetëm  qytetit  Foinike,  bashkë  me  një  territor  të  vogël  të  banuar  nga  kaonët, romakët u lanë një farë autonomie, sikurse tregojnë disa mbi shkrime dhe monedhat e prera prej këtij qyteti. Kështu  pas  mbarimit të luftës së tretë iliro-romake, Iliria e Jugut u copëtua  ekonomikisht e politikisht. Të vëna nën protektoratin e Romës ose duke pasur një farë autonomie, krahinat e  qytetet  ilire  nuk  mundën  të  zhvillonin  si  më  parë  ekonominë  e  tyre. Disa  degë  të prodhimit,  si  nxjerrja  e  metaleve  e  ndërtimi  i  anijeve  u  ndërpre  dhe  kaluan  në  duart  e romakëve. Megjithëse  disa  qytete  të  Ilirisë  së  Jugut  vazhduan  prerjen  e  monedhave autonome,  qarkullimi  monetar  dhe  marrëdhëniet  tregtare  nuk  kishin  më  atë  intensitet  që kishin  pasur  para  luftërave  iliro-romake. Në  këtë  kohë  u  forcua  edhe  më  tepër  pozita  e shtresës  së  pasur  ilire,  e  skllavopronarëve  të  mëdhenj,  të  cilët  e  mbështetnin  politikën  e Romës  dhe  kërkonin  të  përfitonin  nga rrethanat  e  reja  ekonomike  e  politike  për  të  shtuar pronat e pasuritë e tyre. Kjo gjendje që u krijua në Ilirinë e Jugut në fund të shek. III dhe gjatë shek. II p.e. sonë nuk zgjati  shumë. Ajo  qe  e  varur  në  përgjithësi  nga  politika  që  Republika  do  të  ndiqte  në Gadishullin Ballkanik  dhe nga synimet pushtuese  të saj. Dy ngjarje që ndodhën brenda një
Faqe - 121
 
kohe të shkurtër,  agresioni romak ndaj krahinave veriore ilire dhe kthimi  i Maqedonisë  në provincë e bënë  të qartë qëndrimin që do të  mbante  Roma kundrej t  ilirëve. Romakët, pas kryengritjes maqedone të vitit 149 p.e. sonë, krijuan provincën e Maqedonisë dhe përfshinë në të të gjitha krahinat ilire në jug të lumit Mat.
Faqe - 122
 
K R E U    VI   ---   MBRETËRIA E DARDANISË
M bretëria Dardane doli në skenën historike në shek. IV  p.e. sonë dhe u bë një prej faktorëve relevantë, politikë dhe ushtarakë në Evropën Juglindore gjatë shekujve III-I p.e. sonë Shteti i Dardanisë, duke i bërë sfidë dominimit romak për një kohë të gjatë, ra nën pushtetin e Perandorisë Romake.  dhe iu bashkangjit Provincës së Mezisë së Epërme (Moesia Superior) në vitin 44 e. sonë. M ëvehtësia e dikurshme, që krijoi identitetin dardan dhe rezistenca e vazhdueshme, bënë që në vitin 279 e. sonë të krijohej njësia e veçantë administrative-politike romake, Provinca e Dardanisë.
Faqe - 123
 
Territori dhe popullsia Dardania  shtrihej  në  territorin  e  Kosovës  së  sotme,  të  Maqedonisë  Veriperëndimore,  të Serbisë Jugore dhe në një pjesë të Sanxhakut.  Në  gjysmën e  dytë të shek. III p.e. sonë, në kuadër  të  mbretërisë  hyri  edhe  Peonia  dhe  qyteti  me  rëndësi  gjeo-strategjike  Bylazora (Veleshi  i  sotëm ).    Kosova,  duke  përfshirë  edhe  territorin  e  Shkupit,  përbënte  hapësirën qëndrore të kësaj mbretërie. Dardania kishte një pozitë të volitshme gjeografike dhe gjeostrategjike, që mundësoi krijimin e ndërlidhjeve me hapësirat fqinje dhe ato më të largëta. Territori i saj, duke u përshkuar nga luginat  e  lumenjve  Vardar,  Drin,  Moravë,  Ibër  dhe  Sitnicë,  përbënte  një  udhëkryq  të rrugëkalimeve të rëndësishme ballkanike që shpinin drejt Egjeut, Adriatikut dhe Detit të Zi. Falë edhe pasurive natyrore (arit, argjendit, hekurit, fushave pjellore, pyjeve, kullotave), si dhe të klimës së  përshtatshme, kontinentale  dhe  mesdhetare,  Mbretëria Dardane  në shek. IV-II p.e. sonë njohu lulëzimin më të madh. Në Dardani jetonin një varg fisesh, por nga burimet e shkruara ngelën të njohur vetëm fisi i dardanëve, galabrëve, daunëve dhe i thunatëve Pa dyshim, fisi i dardanëve, pas konsolidimit dhe fuqizimit të aristokracisë fisnore, në shekujt VI-IV p.e. sonë,  mori rolin udhëheqës mbi bashkësitë fisnore duke i dhënë emrin mbretërisë.  Në shek. V p.e. sonë këto fise banonin në hapësirën  midis  lumenj ve  Axios  (Vardar),  Drilon  (Drin),  Margus  (Moravë)  dhe  Timakus (Timok). Etimologjia e emrit dardan, përkatësisht e Dardanisë, lidhet me glosën indoevropiane dardh- a, shqip: dardha, dhe do të thotë vendi i dardhave.  Edhe qytetet antike dardane e përcjellin zhvillimin  fonetik  të  shqipes,  si  Naissus-Nish,  Scupi-Shkup,  apo  emrat  e  maleve  e  të lumenjve në Dardani, si Scardus mons (Mali Sharr), Drinus (Drini) etj.. Dardanët janë një nga fiset e mëdha ilire.  Në epokën e hekurit, ata formuan një kulturë me veçori lokale duke ruajtur tiparet e përbashkëta me kulturën ilire.  Vendbanimet në këtë kohë janë  ngritur  në  kodra  gjeostrategjike,  pranë  burimeve  të  qëndrueshme  ekonomike. Vendbanimet  rrethohen  me  ledhe  prej  dheu,  përforcohen  me  gjerdhe,  apo  me  ledhe  prej gurësh,  të  ngritura  me  teknikë  të  thatë.    Këto  vendbanime  njihen  sot  me  emrat  gradina, gadisha e gradisha, disa  prej tyre  që  banuan  edhe në antikitetin e  vonë  e në  mesjetë,  njihen me toponimet gjytet dhe kala. Deri  në  shek.  IV  p.e.  sonë  varrimi  kryesor  është  bërë  në  nekropole  tumulare,  si  në  gjithë trevën tjetër ilire.  Në fazat e hershme të epokës së hekurit ka edhe varrime me urna - kultura Bërnicë (shek. XI-IX p.e. sonë). Dardania paraurbane Bazat për lindjen e shtetit  dardan  vërehen në protohistorinë dardane gjatë shek. VI-IV p.e.
Faqe - 124
 
sonë. Në  këtë fazë  protourbane  fuqizohet  ari stokracia  fisnore, e  cila  akumulon  pushtetin, duke krijuar kështu bazë për një shtresë të ardhshme skllavopronare.
Lidhjet  me  jugun  e  zhvilluar,  gjatë  shek.  VI-V  p.e.  sonë  shpejtuan  procesin  e  diferencimit shoqëror. Tregtarët  sollën  në  trojet  dardane  importe  të  shumta  luksoze  për  të  plotësuar nevojat e aristokracisë vendëse gjithnjë në rritje. Prodhimtaria  e  mjeshtërve  dardanë  u  intensifikua  nga  mesi  i  shek.  V  p.e.  sonë. Zejtarët poçarë, prodhonin enë me çark sipas traditës vendëse dhe sipas modeleve helene. Vendbanimet e fazës protourbane gjenden ende në kodra, por me elemente më të avancuara arkitektonike,  siç  janë  themelet  me  gurë  e  m e  lidhje  të  thatë. Ato  zgjerohen  në  shpate kodrash, me tendencë të vendosjes së tyre rrëzë kodrave apo në rrafsh, gjë që bëhet tipike në fazën vijuese, me krijimin e qendrave urbane. Nekropolet e shek. VI-IV p.e.s.  vazhdojnë të jenë të tipit tumular duke qenë pjesë e traditës së hershme ilire. Dardanët në shek. IV p.e. sonë Lindja dhe forcimi i Mbretërisë Dardane Lajmi i parë për dardanët i përket mesit të shek. IV p.e. sonë dhe tregon për një përpjekje të mbretërisë  së  Maqedonisë,  që  ishte  bërë  asokohe  fuqia  politike-ushtarake  më  e  madhe  në Ballkan, për të forcuar kufijtë veriorë.  Sipas historishkruesit romak, Justinit, Filipi II kishte mundur  të  mposhte  e  të  nënshtronte  dardanët  e  fqinjët  e  tjerë. Kjo  luftë  e  sundimtarit maqedon  lidhet  me  pushtimin  e  Paionisë  dhe  në  përgjithësi  me  veprimet  e  tij  ushtarake kundër ilirëve, sepse në vitin 344 p.e. sonë ai sulmoi edhe shtetin ilir. Gjendja  që  Filipi  II  vendosi  në  kufirin  me  dardanët  qe  e  përkohshme  dhe  më  tepër  një sigurim  i  kufijve  me  fqinjët  ilirë,  të  cilët  e  kundërshtonin  politikën  hegjemoniste  të Maqedonisë  në Ballkan.   Në  kufirin  me  dardanët shteti maqedon  kishte  arri tur  pasi  kishte pushtuar viset e paionëve.  Ngjarjet që ndodhën pas kësaj lufte, duke filluar me kryengritjen e vitit  335  p.e.  sonë  tregojnë  qartë  se  dardanët  nuk  u  pajtuan  me  politikën  pushtuese  të Maqedonisë  dhe  me  gjendjen  e  krijuar  në  kufirin  jugor,  prandaj  edhe  u  bashkuan me koalicionin antimaqedon. Duke përshkruar ngjarjet e mësipërme, autorët antikë nuk përmendin asnjë qendër banimi të dardanëve  dhe  nuk  thonë  asgjë  për  organizimin  e  tyre  të  brendshëm. Madje,  ata  nuk përmendin as sundimtarin e tyre.  Por ngjarjet e mëvonshme dhe të dhëna të tjera buri more dëshmojnë  se  në gjysmën  e  dytë  të  shek. IV  p.e.  sonë ishte kryer  bashkimi  i  fiseve në  një bashkësi  të fuqishme. Dardania asokohe  përbënte një  tërësi  gjeografike e politike  më vete. Në bashkësinë e dardanëve ishte  rritur mjaft pushteti i parisë pronare të tokave. Nga gjiri i kësaj parie doli më vonë dinastia mbretërore, që i vazhdoi luftërat me Maqedoninë, shkaku i të  cilave  nuk  qe  vetëm  plaçka. Këto  luftëra  u  nxitën,  në  radhë  të  parë,  nga  politika  e
Faqe - 125
 
sundimtarëve  maqedonë,  të  cilët  duke  m bajtur  të  pushtuar  Paioninë  kishin  ndërprerë marrëdhëniet  miqësore  midis  dy  fqinjëve  dhe  kërcënonin  në  mënyrë  të  vazhdueshme dardanët. Në fillim të shek. III p.e. sonë në trevën qendrore të Ballkanit del Mbretëria Dardane si një organizëm politik i rëndësishëm.  Në vitet 80 të atij shekulli, në trevën e mësipërme ndodhën dy ngjarje të rëndësishme, të cilat lidhen njëra me tjetrën: invazioni i keltëve, kalimi i tyre në drejtim  të  Greqisë  e  të  Maqedonisë  dhe ndihma  që  dardanët  i  ofrojnë Maqedonisë  për  t’u mbroj tur  nga  ky  invazion. Sipas  njoftimit  të  Justinit,  në  vitin  279  p.e.  sonë  «  mbreti  i dardanëve  » kishte  dërguar delegatë  te mbreti  maqedon  Ptoleme  Kerauni  për  t’i ofruar  një ndihmë ushtarake prej 20 mijë luftëtarësh në luftën kundër keltëve.  Por Ptoleme Kerauni e përbuzi ndihmën  dhe  iu  përgjigj  me  fjalë fyese  delegatëve dardanë. Dardanët morën  masa mbroj tëse  kundrejt  keltëve. Pas  disfatës  në  Greqi,  keltët  të  mundur  e  të  shpartalluar  u tërhoqën drejt veriut.  Tepricat e ushtrisë së tyre « u asgjësuan të gjitha në tokën e dardanëve, nëpër  të  cilën  deshën  të  kalonin  »,  kështu  shkruante  Diodori  në  tregimin  e  tij  për përfundimin e invazionit të keltëve. Ngjarjet që lidhen me invazionin  e  keltëve janë  një burim  i çmuar  për të njohur  gjendjen e krijuar te dardanët në fillim të shek. III p.e. sonë. Ndonëse nuk njihet emri i sundimtarit të dardanëve,  dihet  se  këta  të  fundit  kishin  mbretërinë  e tyre,  e  cila tashmë  ishte  një  forcë politike-ushtarake e fuqishme.  Ndryshe nuk ka si shpjegohet ndihma prej 20 000 luftëtarësh që mbreti dardan i ofroi shtetit maqedon. Ky veprim i sundimtarit të dardanëve duhet parë si një tregues i fuqisë së Mbretërisë së Dardanëve dhe, ndoshta, edhe si një përpjekje për të ndryshuar marrëdhëniet me fqinjët jugorë. Pas këtyre ngjarjeve, në burimet e shkruara antike, për katër dekada nuk ka ndonjë lajm për dardanët. Së  pari  mund  të  mendohet  se  gjatë  kësaj  kohe  dardanët  qenë  të  shtrënguar  të merrnin masa për zhdukjen e pasojave të invazionit kelt.  Duke u mbështetur në përhapjen e onomastikës  dardane  dijetarët  kanë  shfaqur  edhe  një  mendim  tjetër:  gjatë  periudhës  së mësipërme Mbretëria e Dardanëve u forcua edhe më tej duke zgjeruar njëkohësisht kufijtë e saj në veri e në jug. Në  gjysmën  e  dytë  të  shek.  III  p.e.  sonë  rifilluan  luftërat  midis  Mbretërisë  Dardane  dhe shtetit  maqedon. Shkaku  i  fillimit  të  luftërave  duket  se  ka  qenë  politika  pushtuese  e sundimtarëve  maqedonë  kundrejt  fqinjëve  të  tyre  iliro-veriorë  dhe  në  mënyrë  të  veçantë pushtimi  i  truallit  të  paionëve. Paionët  herëpashere  janë  ngritur  kundër  pushtuesve maqedonë  dhe,  duke  u  bashkuar  në  aleanca  antimaqedone, kanë mundur të çlirohen. Një aleancë  e  vjetër,  më  tepër  se  sa  një  pushtim,  duhet  të  ketë  ekzistuar  midis  dardanëve  e paionëve, sepse nuk mund të shpjegohen ndryshe të dhënat e autorëve antikë sipas të cilëve, sa herë që paionët fitonin pavarësinë, dardanët e kishin të hapur rrugën drejt Maqedonisë. Një politikë të tillë ndoqi edhe sundimtari  i parë dardan që njohim me emër, Longari,  i cili,
pasi  çliroi  Paioninë  në  vitin  231  p.e.  sonë,  luftoi  kundër  Demetrit  II  të  Maqedonisë  duke kundërshtuar  kështu përpjekjet e  shtetit maqedon për  të zgjeruar kufijtë veriorë. Mbretëria
Faqe - 126
 
Dardane  ishte  forcuar  shum ë  dhe  prej  kësaj  kohe  sundimtarët  maqedonë  u  detyruan  të angazhonin  forca  të  mëdha ushtarake  në konfliktin me dardanët, çka  ndikoi negativisht  në veprimet e tyre luftarake në Greqi dhe në përgjithësi në dobësimin e shtetit maqedon. Në  këtë periudhë ngritjeje të mbretërisë  së  tyre sundimtarët  dardanë  bënë përpjekje  për  ta forcuar  pozitën e tyre në zemër të Ballkanit edhe kundrejt shteteve të tjera fqinje. Në vitin 229  p.e. sonë, duke përfituar nga  rasti që shteti ilir,  në krye të  të cilit ndodhej  Teuta, ishte i zënë  në  veprime  ushtarake  në  jug,  në  Epir,  «  një  pjesë  e  ilirëve,  -  shkruan  Polibi,  -  ishin shkëputur  dhe ishin  hedhur  nga  ana e dardanëve  ». Teuta dha  urdhër  për të  bërë  paqe  me epirotët dhe për  kthimin e ushtrisë,  e cila duhet të nënshtronte popullsitë  e shkëputura nga varësia  e  shtetit  ilir. Polibi nuk  thotë  nëse  shteti  ilir  i  futi  nën  vartësinë e tij  ata  ilirë që  u bashkuan  me  dardanët. Trazirat,  me  të  cilat,  sipas  tij,  u  ndesh  dhjetë  vjet  më  vonë Skerdilaidi,  të  çojnë  në  mendimin  se  shteti  ilir nuk mund  t’i  mbante  nën  vartësi  këto  fise. Dardanët,  po  atë  vit,  duke  shfrytëzuar  gjendjen  e  vështirë që  kalonte  mbretëria  maqedone sulmuan  tokat e saj. Maqedonia  e  dobësuar e përballoi  me vështirësi  sulmin e  dardanëve, gjatë të cilit u vra edhe sundimtari i Maqedonisë Demetri II. Luftërat dardano-maqedone vazhduan edhe gjatë sundimit të Antigon Dozonit, kur iniciativa e luftës kaloi në duart e Maqedonisë, e ndihmuar edhe nga gjendja e re e krijuar nga aleanca me shtetin ilir.  Antigon Dozoni mundi të nxirrte dardanët jashtë Maqedonisë e Paionisë dhe nga të gjitha viset që kishin pushtuar në vitet e fundit të sundimit të Demetrit II. Në qytetin paion  Bylazora,  në  luginën  e  lumit  Aksios,  maqedonët  vendosën  një  garnizon  të  fortë ushtarak. Ky qytet kishte një rëndësi të madhe strategjike, sepse duke u ndodhur në luginën e  Aksiosit  u  mbyllte  dardanëve  rrugën  në  drejtim  të  Maqedonisë. Një  forcim  i  tillë  i maqedonëve në kufirin me dardanët ishte i domosdoshëm për mbrojtjen e hegjemonisë mbi Greqinë,  aq  më  tepër  kur  në  brigjet  perëndimore  të  Adriatikut  kishin  zbarkuar  legjionet romake dhe Republika e Romës kishte ardhur në kontakt me Maqedoninë.  Kjo gjendje herët a vonë do t’i çonte të dyja palët në luftë. Politikën  antidardane  e  zbatoi  më  me  konsekuencë  pasardhësi  i  Dozonit,  Filipi  V. Siç tregojnë  burimet  e  shkruara, Mbretëria  Dardane  edhe gjatë  sundimit  të  këtij  mbreti  nuk  u pajtua me gjendjen e kri juar në Paioni, as me pretendimet hegjemoniste të Maqedonisë.  Në vitin  219  p.e.  sonë,  kur  Filipi  V  ndodhej  në  Peloponez  ushtria  dardane  çliroi  atë  pjesë  të Paionisë që mbanin të pushtuar maqedonët dhe bashkë me të edhe qytetin Bylazora.  Filipi V u  detyrua  të  ndërpriste  luftën  në  Greqi  dhe  ta  dërgonte  ushtrinë  e  tij  në  kufijtë  veriorë. Veprimet  ushtarake  u  përqendruan  përreth  Bylazorës  dhe  luginës  së  Aksiosit.    Forcimi  i kufirit  verior  të  mbretërisë  maqedone  dhe  zotërimi  i  Bylazorës,  që  sipas  Polibit  do  ta vështirësonte hyrjen e dardanëve në Maqedoni, nuk i ndali sulmet e këtyre të fundit.  Në një pasazh  të  Livit  tregohet  se  sundimtari  maqedon  u  kthye  përsëri  në  vitin  211  në  kufirin dardan  dhe  kësaj radhe pushtoi edhe qytetin Sintia në pjesën  jugperëndimore të Dardanisë, dhe  në  veri  të  Pelagonisë  (rrafshi  i  Manastirit)  një  pikëmbështetje  tjetër  e  rëndësishme  e sulmeve të dardanëve. Luftërat  që  Mbretëria  e  Dardanëve  bëri  me  shtetin  maqedon  gjatë  sundimit  të  Filipit  V,
Faqe - 127
 
pavarësisht  që  nuk  arritën  të  zgjidhnin  në  favor  të  tyre  çështjen  e  vartësisë  së  paionëve,  e dobësuan  mjaft  Maqedoninë  dhe  u  bënë  një  pengesë  serioze  për  realizimin  e  ndërhyrjeve ushtarake  që  synonin  rivendosjen  e  hegjemonisë  maqedone  në  Greqi.    Për  Mbretërinë Dardane  u  krijua  një  situatë  e  favorshme  në  konfliktin  me  Maqedoninë  pas  agresionit  të Filipit  V  në  Ilirinë  e  Jugut.    Në  vitin  208  p.e.  sonë,  dardanët  në  aleancë  me  Eropin, sundimtarin e një krahine ilire juglindore, sulmuan Maqedoninë.  Ndërsa ky i fundit i kufizoi veprimet ushtarake në qytetin Lyhnid dhe në zonën përreth tij, ushtria dardane zbriti deri në Orestidë,  një  krahinë  në  kufirin  jugperëndimor  të  Maqedoni së.    Kësaj  radhe,  duke bashkëpunuar  me  forcat ilire të Dasaretisë, ushtria dardane  kaloi nëpër Pelagoni  në kufirin perëndimor të  mbretërisë maqedone. Futja e ushtrive ilire në  tokat  e  shtetit maqedon dhe sidomos pushti mi  i Orestidës nga ana e ushtri së së dardanëve e detyruan mbretin maqedon të hiqte dorë nga lufta e Ahesë dhe të kthehej në Maqedoni.  Sulmet e dardanëve, shkruante Livi,  bënë  që  Filipi  «  të  tërhiqej  edhe  nga  lufta  kundër  romakëve  dhe  e  vunë  përpara domosdoshmërisë  që  të  mbronte  mbretërinë  e  vet  ». Me  këto  ngjarje  të  fundit  duhet  të lidhet  edhe  një  lajm  i  Justini t,  sipas  të  cilit  «  dardanët  kishin  filluar  të  shkretojnë  krahinat kufitare të Maqedonisë dhe kishin marrë 20 mijë robër ».  Më pas, vazhdon ai, Filipi V duke analizuar  situatën  e  vështirë  në  të  cilën  gjendej  Maqedonia  dhe  marrëdhëniet  me kundërshtarët  kryesorë të saj, vendosi  që  fushatën e parë ta bënte  kundër dardanëve, sepse ata përbënin një kërcënim serioz dhe zotëronin fuqi të mëdha ushtarake.  Për zbatimin e këtij vendimi ai luftoi kundër dardanëve në vitet 208 e 206 para e. sonë. Bashkëpunim i dardano-rom ak kundër maqedonëve (Shek. II p.e. sonë) Gjendja e krijuar në Ballkan në fund të shek. III p.e. sonë, pas paqes që shteti maqedon bëri me  etolët  dhe  romakët,  që  i  dha  mundësi  atij për  të  sulmuar  dardanët,  nuk  vazhdoi  gjatë. Livi shkruan se në vitin 200 p.e. sonë, pas ekspeditës së suksesshme të romakëve në Dasareti (kundër  Maqedonisë)  tek  lëmi  i  romakëve  erdhën  mbretër  të  ndryshëm  e  prijësa  fqinjë  të maqedonëve, midis të cilëve  Pleurati, i  biri i Skerdilaidit  dhe Batoja,  i biri i Longarit. Ata i ofronin  komandantit  romak  ndihmë  ushtarake  kundër  maqedonëve. Dardanët  u  futën përsëri në koalicionin antimaqedon, por tani të  përgatitur  nga  Roma për  qëllimet e  saj.  Ky koalicion  e  afroi  Mbretërinë  e  Dardanëve  edhe  me  shtetin  ilir. Duke  bashkëpunuar  me ushtrinë romake që kishte arritur në kufijtë  e Maqedonisë dhe duke i bashkërenditur me  të veprimet  luftarake, pari a  sunduese  dardane  shpresonte  se  me premtimet  territoriale  që  i kishte bërë Roma, do të  realizonte aspiratën e  saj të vjetër, futjen e Paionisë  nën varësinë  e saj.  Kështu në luftën e dytë romako-maqedone morën pjesë edhe dardanët. Veprimet  e  para që  ndërmori  shteti  maqedon  në luftën  kundër  romakëve  qenë ato  kundër aleatëve të tyre, dardanëve, të cilët, sipas Livit, bashkë me  etolët  formonin dy mbështetje të mëdha  për  romakët.    Këto veprime  u  përqendruan në  mbylljen  e  në  forcimin  e  grykës  së Pelagonisë, një  rrugë  tjetër  kalimi  e përdorur  nga dardanët  sidomos  pas afrimit  të  tyre  me sundimtarët e Ilirisë së Jugut.  Në vitin 199 p.e. sonë, nën presionin e ushtrive romake Filipi V  i  largoi  forcat  ushtarake  të  komanduara  nga  djali  i  tij  Perseu  që  mbanin  ngushticat  e Pelagonisë dhe në këtë mënyrë u hapi rrugën për në Maqedoni ushtrive ilire të Pleuratit e të
Faqe - 128
 
dardanëve. Edhe në këtë luftë maqedonët i konsideruan dardanët si armiq më të rrezikshëm. Duke u tërhequr para  forcave  kundërshtare, sundimtari maqedon  mori  masa  vetëm  kundër dardanëve,  të  cilët  pasi  kishin  plaçkitur  Maqedoninë  e  Sipërme  bashkë  me  romakët,  u tërhoqën drejt viseve të tyre.  Ushtria dardane që po largohej nga Maqedonia, e sulmuar nga maqedonët u detyrua të rreshtohej për luftim.  Beteja që vuri përballë  ushtrinë  e armatosur rëndë  të  dardanëve kundër kalorisë e këmbësorisë së lehtë  të  stërvitur mirë të  Maqedonisë përfundoi  pa  fitoren  e  asnjërës  palë. Taktika  që  përdori  ushtria  dardane  bëri  që  në  këtë betejë ajo të mos kishte humbje të mëdha dhe të mos mbetej asnjë rob në duart e armikut. Në  vitin  197  p.e.  sonë,  pas  betejës  së  Kinokefalit  që  përfundoi  në  favor  të  romakëve,  u vendos një armëpushim midis Romës e Maqedonisë. Dardanët, megjithëse luftuan përkrah romakëve,  ndryshe  nga  shteti  ilir,  nuk  patën  asnjë  përfitim,  kështu  u  bë  e  qartë  politika  e diferencuar  e  Romës  dhe  synimet  e  qëndri mi  i  saj  ndaj  shteteve  të  ndryshme  ballkanike. Pakënaqësia e krijuar tek paria dardane ndaj romakëve, pas ngjarjeve të mësipërme, shkaktoi një  të çarë të thellë  në  marrëdhëniet  midis  tyre. Ata filluan përsëri  të  bëjnë një  politikë  të pavarur që e provon edhe fakti se etolët në vi tin 190 p.e. sonë, u kërkuan dardanëve ushtarë me pagesë në luftën kundër romakëve. Nga  ana  tjetër,  maqedonët  përfituan  nga  paqja  e  qëndrimi  hakmarrës  i  romakëve  kundër dardanëve,  të  cilëve iu  desh  të  luftojnë  të  vetëm  kundër  një  armiku  të  egërsuar. Për  këtë qëllim, Filipi  V, me forca  të  shumta  sulmoi  dardanët  dhe në  betejën  që  u  bë pranë qytetit Stobi  në  Paioni  e  theu  ushtrinë  e  tyre.    Por  dardanët  m betën  për  maqedonët  gjithnjë kundërshtarë  të  fortë  që  nuk  e  ndërprenë  luftën  kundër  tyre. Duke  e  ndjerë  forcën  e Mbretërisë  Dardane  dhe  mospajtimin  e  saj   me  politikën  maqedone,  sundimtarët  e Maqedonisë  menduan  ta  shkatërrojnë  atë  me  anën  e  forcave  të  treta. Për  këtë  Filipi  V  i shfrytëzoi bastarnët që banonin në krahinën e Danubit. « Qëllimi i Filipit, - thotë Tit-Livi, - ishte që të zhdukte fisin e dardanëve dhe të vendoste në tokat  e  tyre  bastarnët. Ai  [Filipi  V],  mendonte  se  prej  kësaj  do  të  kishte  një  përfitim  të dyfishtë,  nga  njëra  anë,  do  të  zhdukej  fisi i  dardanëve, i  cili  gjithmonë  kishte  qenë  armik  i rrezikshëm i Maqedonisë dhe shqetësonte mbretërit e saj në çaste të vështira, kurse, nga ana tjetër, do të dërgonte bastarnët në Itali që ta shkretonin atë pasi të linin në Dardani gratë dhe fëmijët e tyre ». Bastarnët  invaduan  viset  dardane  në  vitin  179  p.e.  sonë  të  ndihmuar  edhe  nga  trakët  e skordiskët, fqinjë veriorë  e lindorë të  tyre.   Invazionet  dhe qëndrimi i bastarnëve në viset e dardanëve  krijoi  për këta të fundit një  situatë shumë të  vështirë,  kurse Perseu, pasardhësi i Filipit V, mundi ta vazhdonte  i qetë luftën kundër Romës.  D ardanët e pësuan për të dytën herë nga aleatët e tyre romakë.  Roma nuk i dha asnjë përgjigje ankesës së delegatëve dardanë që  njoftonin  senatin  romak  se  invazioni  i  bastarnëve  ishte  i  përgatitur  dhe  i  nxitur  nga Maqedonia.  Të mbetur përsëri vetëm, sundimtarët dardanë grumbulluan ushtrinë e tyre dhe i sulmuan bastarnët.  Beteja përfundimtare, tregon Ti t-Livi, u zhvillua nën muret e një qyteti dardan.  Kjo betejë, të cilën e fituan dardanët, edhe pse Livi nuk e përmend këtë, përfundoi me largimin e bastarnëve nga Dardania në dimrin e vitit 176-175 p.e. sonë.
Faqe - 129
 
Atë  që  shteti  maqedon  nuk  mundi  ta  bëjë  m e  anën  e  bastarnëve,  u  përpoq  ta  bënte  me forcën  e  armëve  të  tij. Në  vitin  172  p.e.  sonë  në  krye  të  ushtrisë  maqedone  që  sulmoi Mbretërinë Dardane u vu vetë mbreti Perseu.  Fitorja e përkohshme nuk i lëkundi dardanët dhe  nuk pati ndonjë  rëndësi të madhe,  sepse në  dy  vitet që pasuan  Mbretëria e Dardanëve përmendet  si  një  fuqi  e  rëndësishme  në  brendi  të  Ballkanit. Në  këtë  kohë  ata  e  forcuan miqësinë me shtetin ilir nëpërmjet një lidhje martesore të Teutës, bijës së mbretit Monun, me Gentin. Kjo  aleancë  u  shoqërua  me  një  veprimtari  ushtarake  të  përkohshme  kundër Maqedonisë në kufijtë perëndimorë  të saj, por sukseset e Perseut  në krahinën e  banuar nga penestët  dhe  politika  antiromake  që  filloi  të  bënte  Genti  e  afruan  shtetin  ilir  me  shtetin maqedon.  Koniunktura politike që u krijua në  prag të luftës së  fundit  të romakëve kundër shtetit  maqedon e  shtetit  ilir  e  detyroi  Mbretërinë Dardane  të afrohej  përsëri me  romakët, etolët  e  penestët  kundër  maqedonëve. Por  me  gjithë  pjesëmarrjen  e  tyre  në  koalicionin
antimaqedon  edhe  pas  mundjes  përfundimtare  të  Maqedonisë,  dardanët  nuk  e  morën Paioninë. «  Dardanëve,  të  cilët  kërkonin  Paioninë,  pasi  ishin  kufitarë  me  tokat  e  tyre, komandanti romak, - thotë Livi, - iu përgjigj se u jepte liri gjithë atyre që qenë nën sundimin e  Perseut. Duke  mos  u  dhënë  Paioninë  e  kërkuar  prej tyre,  u  dha  të  drejtën  të  tregtonin kripë ». Organizim i politik dhe zhvillim i ekonom iko-shoqëror i dardanëve në shek. III-II p.e. sonë Mbretëria Dardane në shekujt III e II p.e. sonë u shfaq në ngjarjet historike të Ballkanit si një formacion  politik  i  fuqishëm  dhe  i  rëndësishëm. Treva  në  të  cilën  u  krijua  kjo  mbretëri ndodhej  në  zemër  të  Ballkanit  dhe  identifikohet  me  truallin  në  të  cilin autorët  antikë kanë vendosur  fisin  e  madh  ilir  të  dardanëve. Kjo  trevë  në  kohën  e  lulëzimit  të  Mbretërisë  së Dardanëve arrinte në veri deri në lumenjtë e Angros (Morava e Ibari) dhe te qyteti Nais, në kufirin me autariatët e skordiskët.  Në jug ajo shkonte deri te rrjedha e lumit Aksios (Vardar), duke  u  kufizuar  me  Paioninë,  Pelagoninë  e  Penestinë. Në  lindje  lumi  Margos  (Morava Perëndimore) e ndante Dardaninë nga Trakia, kurse në perëndim lumi Drin e mali i Sharit e kufizonin  me  truallin  e  shtetit  ilir. Dardania  e  lashtë  në  vija  të  përgjithshme  i  përgjigjet krahinës së sotme të Kosovës. Për  mungesë  të  dhënash  burimore  nuk  e  njohim  ende  mirë  organizimin  e  brendshëm  të Mbretërisë së Dardanëve. Nga të dhënat  burimore  të derisotme, që janë të pamjaftueshme, arrihet  në përfundimin se dardanët nuk arritën atë zhvillim ekonomik e shoqëror dhe atë organizim politik e shtetëror që patën  shtetet fqinje bashkëkohëse  të Ilirisë së Jugut e të  Maqedonisë.  Por kjo  nuk do të thotë se dardanët qenë në një  shkallë të  tillë të  zhvillimit  që përjashtonte praninë  tek ata  të një  organizimi shtetëror. Nga  pikëpamja  e  strukturës shoqërore dhe ekonomike  Mbretëria Dardane, e  lindur  mbi  bazën  e  një  bashkësie  fisnore, nuk  ka  qenë  thjesht  një  organizëm fisnor, primitiv. Gjatë gjithë ekzistencës së saj Mbretëria Dardane ka  pasur synime politike të qarta dhe me një veprimtari të organizuar, ku vendin kryesor e zënë natyrisht luftërat me
Faqe - 130
 
Maqedoninë. Nuk  është  vetëm « etja  për  plaçkë  »  ajo  që  i  shtynte  dardanët  në  luftë  me maqedonët. Luftëra  plaçkitëse  nuk  ka  bërë  vetëm  Mbretëria  Dardane,  ato  i  kanë  bërë  në reqi  edhe  sundimtarët  maqedonë,sikurse  edhe  më  vonë  komandantët  romakë. Luftërat dardano-maqedone kanë pasur si burim politikën e dy palëve ndërluftuese. Në plan të parë qëndronte politika  hegjemoniste  e  Maqedonisë,  por  duhet  thënë se  në  kohën e lulëzi mit  të saj edhe  Mbretëria Dardane  ka pasur prirje ekspansioniste, kryesisht  kundrejt fqinjës  së saj, Paionisë. Në  marrëdhëniet  me  fqinjët  Mbretëria  Dardane,  ashtu  si  shtetet  e  tjera,  përfaqësohej  nga mbretërit, të cilët janë përpjekur të mbrojnë interesat e shtetit të tyre edhe nëpërmjet lidhjeve martesore. Në Mbretërinë Dardane pushteti mbretëror ishte i trashëgueshëm. Mbreti komandonte dhe dispononte fuqinë  ushtarake të të  gjithë dardanëve. Nga  ato  pak  burime  që  njihen, del  se ushtria dardane ka qenë një ushtri e rregullt, e organizuar mirë, në bazën e së cilës qëndronte falanga  me tetë  mijë  luftëtarë. Ajo  ishte  një  ushtri e  përbërë nga  këmbësorë të armatosur rëndë, që manovronte në luftë sipas një taktike të veçantë.  Në vitin 199 p.e. sonë kur ushtria dardane po tërhiqej  nga  Maqedonia u sulmua nga  ushtria maqedone;  « dardanët, -  shkruan Tit-Livi,  -  kthyen  flamujt  dhe  u  vendosën  në  radhë  të  rregullta  përballë  armikut,  beteja  u zhvillua  njëlloj  si  në  një  luftë  të  vërtetë  ». Dhe  më  poshtë  ai  shton:  «  Por  sapo  dardanët viheshin në rrugë, njerëzit e mbretit [Filipi V] i bezdisnin me kalorinë e këmbësorinë e tyre të lehtë, kurse dardanët nuk kishin ushtri të këtij lloji dhe ishin ngarkuar me armë të rënda... U vranë pak, të plagosur pati më shum ë, por asnjë nuk u zu, sepse në raste të rralla dalin nga radhët e tyre dhe të shtrënguar të gjithë së bashku luftojnë ose tërhiqen ». Një ushtri e tillë nuk mund të ishte një ushtri fisnore.  Në Mbretërinë Dardane ushtria përbënte  një forcë të madhe. Në vitin 279 p.e. sonë mbreti dardan i ofron si ndihmë Ptoleme Keraunit një ushtri prej  20  mijë  luftëtarësh. Shtatëdhjetë vjet  më  vonë,  pasi kishte  hyrë  në  Maqedoni,  ushtria dardane duke  u tërhequr mori me vete  20 mijë  robër, kurse në betejën e vitit 170 p.e. sonë kundër  Perseut  ajo  humbi  10  mijë  luftëtarë. Këto  shifra  të  larta,  të  cilat  tregojnë  fuqinë ushtarake të  Mbretërisë Dardane, edhe  pse  mund  të duken të  tepruara, bashkë me të  gjitha veprimet luftarake të saj, janë dëshmi e pranisë së një organizimi shtetëror në Dardani. Mbretëria  Dardane,  si  një  organizëm  politiko-ushtarak  i  veçantë  ka  pasur  mënyrën  e  vet antike  të  prodhimit. Jeta ekonomike  në  Dardani  ka  qenë  mbështetur  në  radhë  të parë  në zhvillimin e bujqësisë. Rrafshinat e Dardanisë kanë qenë pjellore dhe të përshtatshme për të gjitha  degët  e  bujqësisë. Bujqësia  duke  qenë  dega  kryesore  e  ekonomisë,  ka  bërë  që  te dardanët  të mbizotërojë  popullsia  fshatare  dhe  njëkohësisht  të  ruhet  karakteri  rural  i popullsisë. Një  burim me  vlerë për të njohur zhvillimin ekonomiko-shoqëror dhe format e pronësisë  tokësore te dardanët  në  shek. III  p.e. sonë janë të dhënat e Agatharkidit. Në veprën  e  tij  «  Evropaikon  »,  ai  shkruan  se  « dardanët  kanë  kaq  shumë  skllevër  sa  dikush kishte një  mijë.. kurse  një  tjetër edhe  më  shumë. Secili nga  këta  [skllevër]  në  kohë paqe punon tokën,  kurse  në kohë lufte  merr pjesë në ushtri, duke pasur si prijës të  zotin e vet ». Duke pranuar  mendi min  e  përgjithshëm  se me termin dulloi =  skllevër, duhet kuptuar  një popullsi  fshatare  e  varur, vërtetohet  prania  te  dardanët e  një shtrese  të  pasur që  zotëronte
Faqe - 131
 
prona  të  mëdha  tokësore  dhe  të  një  popullsie  të  shpronësuar,  e  cila  kishte  detyrime  ndaj parisë ose shtresës  sunduese dardane.  Paria  dardane shfrytëzonte jo vetëm « skllevërit » që përmend Agatharkidi, por edhe robërit e luftës.  Kjo duhet të ketë qenë arsyeja që në luftën e vitit 216 p.e. sonë ushtria dardane mori me vete 20 mijë robër nga Maqedonia. Por kjo nuk ka  qenë  forma e vetme  e pronësisë së tokës në Mbretërinë Dardane. Te dardanët ka  pasur edhe një shtresë të fuqishme fshatarësh të lirë, të cilët bashkë me zejtarët e lirë kanë luajtur një  rol  të  rëndësi shëm  në  jetën  ekonomike  të  vendit. Edhe  gjatë  pushtimit  romak,  kur skllavëria  si  sistem  ekonomiko-shoqëror  u  përhap  në  një  shkallë  të  gjerë,  fshatarët  e  lirë mbetën një forcë e madhe në provincën e Dardanisë. Një degë gjithashtu e rëndësishme në jetën  ekonomike  të  dardanëve  ka  qenë  xehtaria,  nxjerrja  dhe  përpunimi  i  metaleve. Në mungesë të të dhënave të  mjaftueshme të drejtpërdrejta duhet marrë parasysh  shfrytëzimi i madh  i  burimeve  metalifere  në  kohën  e  pushtimit  romak,  përvoja  e  xehtarëve  dhe  e metalpunuesve dardanë. Nga  mesi  i  shek.  IV  p.e.  sonë  disa  nga  vendbanimet  e  fortifikuara  të  tipi t gradina zëvendësohen  me  qendra  urbane. Ato  u  ngritën  pranë  xeherorëve  ose  në  rrafsh e  në udhëkryqet  tregtare. Damastioni  ishte  një  prej qyteteve të  hershme, i  cili  u  ngrit  afër minierave të argjendi t rreth shek. V p.e. sonë.  Në njoftimet fragmentare të autorëve antikë ato quhen me termat polis, urbs, oppidum. Straboni përmend si të tilla Scupi, Naisi, Ulpiana pararomake, Novobërda  etj.. Qyteti  Sitnia, në  veri  të  Pelagonisë, përmendet  si  qendër  e rëndësishme. Ptolemeu, autor  i  shek. II  e. sonë  përmend  katër  qytete  të  vjetra  dhe  të rëndësishme të Dardanisë: Naissos, Arribantion, Ulpianon dhe Scupi. Duke iu referuar burimeve  e  të dhënave  arkeologjike  mund  të mendohet  se në  shek.  III-II ato kishin filluar të merrnin tiparet e qendrave urbane. Objekte të tilla, si vegla pune, stoli e prodhime  qeramike  që  janë  zbuluar  në  disa  qendërbanime  të  fortifikuara  dhe  që  janë prodhime  vendase,  dëshmojnë  për  transformimin  e  tyre  në  qendra  zejtare. Monedhat maqedone,  ato  të  Damastionit  e  të  qyteteve  Dyrrah  e  Apoloni  etj.,  si  edhe  objekte  të ndryshme të importuara duhen marrë si tregues të këmbimit mall-para dhe të një veprimtarie tregtare mjaft të gjerë që arrinte deri në Adriatik e në detin Egje. M bretëria Dardane në luftën kundër Rom ës Pas  pushtimit  të  Paionisë  e  të  Maqedonisë  nga  romakët  marrëdhëniet  e  dardanëve  me  ta ndryshuan. Që nga kjo kohë për parinë  sunduese dardane u bë e qartë se  me romakët nuk kishte vend më për bashkëpunim, i cili nuk u kishte sjellë përveç dëm eve, asnjë përfitim. Në kufijtë jugorë  vendin  e  shtetit  maqedon  e  kishte  zënë  Roma, synimet e së  cilës për nënshtrimin e plotë të ilirëve nuk mund  të  fshiheshin. Tradhtisë  së romakëve dardanët  iu përgjigjën,  në  fillim  me  sulme  kundër viseve  të  pushtuara  prej  tyre  ose  duke  mbroj tur kundërshtarët e Romës.  Më vonë, pas largimit të skordiskëve, të cilët me sulmet e tyre kishin dobësuar  Mbretërinë  Dardane, dardanët  u  radhitën  në  luftë  kundër  romakëve  përkrah fqinjëve të tyre lindorë, medëve.  Veprimet e përbashkëta të medëve e të dardanëve, për disa
dekada  e  penguan  depërtimin  e  ushtrisë  romake  në  viset  e  tyre. Ekspeditat  e  ndryshme romake  të  viteve  97  e  85  p.e.  sonë  gjetën  një  qëndresë  të  fortë  te  medët  e  dardanët  dhe
Faqe - 132
 
përpjekjet për t’i nënshtruar  jo vetëm që nuk patën sukses, por përfunduan me humbje  për Romën. Në  vitin  84  dardanët  bënin  pjesë  në  fiset  ballkanike  që  duke sulmuar provincën romake të Maqedonisë arritën deri në Delf. Për komandantët e mëkëmbësit romakë u bë e qartë  se  dardanët  ishin  kundërshtarë  të fortë dhe  për  nënshtrimin  e tyre  duheshin forca  të mëdha ushtarake dhe një përgatitje e veçantë për luftë në të cilën objekti kryesor i goditjes do të ishin dardanët. Këto  masa i  mori  konsulli romak Gai Skribon  Kurioni,  i  dërguar  në  vitin  76  p.e.  sonë  në provincën  e  Maqedonisë  në  krye  të  pesë  legjioneve. Me  këto  operaci one  luftarake  Roma donte  të  arrinte  nënshtrimin  sistematik  të  fqinjëve  veriorë  të  provincës  maqedone. Kryengri tja  që  bëri  njëri  nga  pesë  legjionet  fill  pas  zbarkimit  në  Iliri  tregon  se  në  qarqet ushtarake  të  Romës  jehona  e  ekspeditave  të  dështuara  kundër  dardanëve  dhe  qëndresa  e këtyre të fundit ishin nj ë fakt tanimë i njohur.  Frontini shkruan në Stratagemat, se « kur në luftën e Dardanisë, njëri nga pesë legjionet, e vendosura në rrethinat e Dyrrahut ngriti krye, iu  shmang  shërbimit  ushtarak  dhe  tha  se  nuk  kishte  ndërmend  të  ndiqte  komandantin  e paarsyeshëm  dhe  një ekspeditë  të  vështirë  e  të  rrezikshme,  Konsulli  G. Kurioni,  urdhëroi katër legjionet të  dilnin të  armatosura dhe të  radhiteshin  në formacion luftarak  me armë  të zhveshura  ». Katër legjionet  e  sjella  nga  Kurioni  dhe  ushtria  romake  që ndodhej  në provincën e  Maqedonisë sulmuan Mbretërinë  Dardane dhe u futën në Dardani. Burimet e
shkruara romake  nuk japin të dhëna të drejtpërdrejta për  atë  se si u zhvillua kjo « luftë  me dardanët », që qe një luftë e vërtetë për nënshtrimin e Dardanisë, si dhe për  përfundimin  e saj. Por  dihet  se  ushtria  romake  ka  gjetur  një  qëndresë  të  fortë  dhe  u  soll  mizorisht  me dardanët.  Kujtimi i masakrave romake në Dardani u ruajt për një kohë të gjatë. Në shek. IV e.  sonë  Amian  Marcelini, duke shkruar për dënimet  me  dhjetim që  perandori Valentinian  i dha ushtrisë së tij, e krahasonte atë me mizorinë e Skribon Kurionit në Dardani. Ky i fundit pas kësaj lufte  arriti  me ushtrinë  e  tij deri  në  Danub dhe  më  vonë  festoi edhe  triumfin  në Romë. Por në burimet e shkruara dardanët dalin edhe më vonë si kundërshtarë të romakëve. Në  bazë të  këtyre  të dhënave  kuptohet që edhe  pas  ekspeditës  së Kurionit nuk  ndodhi  një nënshtrim i plotë i Dardanisë, por më tepër një varësi nëpërmjet së cilës dardanët kishin disa detyrime kundrejt  romakëve. Disa ngjarje të mëvonshme  tregojnë se dardanët edhe  pse  të dobësuar nga luftërat kundër romakëve  dhe  nga pasojat e  tyre, vazhduan të  kundërshtonin politikën pushtuese të Romës.
Faqe - 133
 
K R E U    V I I
QËNDRESA E ILIRËVE KUNDËR PUSHTUESVE ROMAKË
Luftërat e gjata të shtetit ilir dhe atij maqedon ishin bërë pengesa më e fuqishme kundër pushtuesve romakë. Thyerja e këtyre dy fuqive më të rëndësishme në Ballkan i kishte hapur Romës rrugën për të vazhduar më tej politikën e saj ekspansioniste në këtë gadishull dhe më tej në Lindje.  Në shekullin II p.e. sonë dhe në shekujt që pasuan, Roma i shtriu luftërat e saj pushtuese edhe mbi krahinat e tjera të Ilirisë së brendshme dhe të asaj veriore. Objekt i synimeve të Romës u bënë, në radhë të parë Mbretëria Dardane dhe federata e dalmatëve, dy formacione shtetërore ilire, të cilat dolën në skenën politike më vonë.  M bretëria Dardane, siç u pa në kreun e mëparshëm, përmendet në burimet e shkruara edhe para këtyre luftërave dhe del si kundërshtare e fortë e ekspansionit maqedon në Ilirinë V erilindore, duke arritur zhvillimin e saj më të madh në pjesën e dytë të shek. III dhe gjatë shek. II p.e. sonë.  N ë këtë shekull të fundit dardanët u bënë gjithashtu edhe kundërshtarët më të fortë të pushtuesve romakë. Flamurin e luftës e morën dalmatët dhe fiset e tjera të veriut, që u bënë simbol i qëndresës kundër romakëve për një shekull e gjysmë.  Kryengritjet e njëpasnjëshme të ilirëve morën karakter të gjerë duke përfshirë thuaj gjithë trevën ilire nga Danubi në veri deri në skajet jugore të Ilirisë. Në prag të erës sonë shpërtheu kryengritja e madhe e ilirëve, e quajtur kryengritja e Batos, e cila qe kurorëzim i të gjitha kryengritjeve të mëparshme dhe i solli dëme të ndjeshme Perandorisë Romake duke e detyruar të hiqte dorë nga politika e saj agresive në Evropën Qendrore.
Faqe - 134
 
1.  FEDERATA E DALMATËVE
Në  veri  të shteti t ilir dhe të Mbretërisë Dardane banonin  popullsi të ndryshme ilire, të cilat me përjashtim të ilirëve të bregdetit të Adriatikut.  dalin vonë në burimet e shkruara antike. Midis tyre ata që përmenden më herët janë « liburnët » të njohur si një nga popullsitë ilire që zhvilluan  detarinë. Por  nga  ilirët  veriorë,  të  cilët  njihen  më  mirë  dhe  që  zënë një  vend  të rëndësishëm në ngjarjet e shekujve II-I p.e. sonë e në qëndresën kundër pushtuesve romakë, kanë qenë dalmatët. Kjo gjendje e trashëguar nga përshkrimet e autorëve antikë për ilirët e veriut është pasqyruar në  një  farë  mënyre  edhe  në  historiografinë  e  sotme. Nuk  mund  të  thuhet  se  mungojnë studimet  për  ilirët  e  veriut,  por  këto  studime  lidhen  më  tepër  me  popullsi  të  veçanta,  me shtrirjen e tyre  gjeografike dhe nuk ka një trajtim  të përgjithshëm të historisë së tyre.  Këto studime  mbështeten  pak  nga  të  dhënat  e  arkeologjisë,  edhe  pse  këto  janë  të  pasura  në krahinat  veriore  ilire  për  periudhat  prehistorike  e  protohistorike  dhe  për  periudhën  e pushtimit romak. Federata e dalm atëve dhe luftërat kundër pushtuesve rom akë Në shek. II p.e. sonë, dalmatët shfaqen në Ilirinë e Veriut si një fuqi politike aktive. Tokat e banuara prej tyre  deri në  atë  kohë ndodheshin  në  krahinën e brendshme, në jug  të  Alpeve Dinarike, ku gjendej edhe kryeqendra politike e tyre, kështjella e Delminit. Në këtë krahinë dalmatët krijuan një federatë të fuqishme, e cila erdhi duke  u shtrirë në drejtim të bregdetit. Në  federatën  e  dalmatëve  u  përfshinë  edhe  disa  popullsi  fqinje. Gjatë  shek.  II  p.e.  sonë territori i saj u zgjerua mjaft, në këtë territor qenë përfshirë jo vetëm tokat e brendshme, por edhe ato bregdetare. Në veri treva e federatës arriti deri te lumi Titius (Krka e sotme), duke pasur si fqinjë liburnët.  Në jug, në fillim ishte lumi Tilur (Cetina), por më vonë kufiri arriti deri  te  rrjedhja  e  poshtme  e  Naronës  (lumi  i  sotëm  Neretva), në  bri gjet  jugore  të  së  cilës banonin  daorsët. Më i  vështirë është  përcakti mi i kufirit lindor, pasi kemi të  bëjmë me një krahinë malore, por ka shumë të ngjarë që ai të arrinte deri tek viset e banuara nga desidiatët, në Bosnjë. Pjesa m ë e madhe e trevës së federatës  së dalmatëve,  brenda  këtyre kufijve dhe detit  Adriatik  ishte  thuajse  tërësisht  malore,  por  nuk  mungonin  edhe  disa  pllaja  të  mëdha. Kjo  veçori  e  relievit  të  viseve  dalmate  dhe  kullotat  e  pasura  të  rrafshnaltave  favorizonin zhvillimin e blegtorisë, kanë bërë që blegtoria të ishte baza kryesore e ekonomisë dhe që vetë dalmatët  të  njihen  më  tepër  si  blegtorë. Bujqësia vinte  në  rend  të  dytë, kurse  xehtaria ka qenë më pak e zhvilluar. Të dhënat e arkeologjisë tregojnë se edhe te dalmatët sikurse tek ilirët e tjerë, në periudhën e parë  të  hekurit  kishte  filluar  shthurja  e  bashkësisë  primitive  dhe  diferencimi  ekonomik  e shoqëror. Në gjirin e shoqërisë së dalmatëve ishte krijuar një shtresë e veçantë që zotëronte kope të mëdha bagëtish të imta, nga e cila doli paria fisnore, që u vu në krye të federatës dhe e  udhëhoqi në  luftërat e  ndryshme. Kësaj kohe i përkasin edhe  një tok qendërbanimesh të
Faqe - 135
 
fortifikuara, të  quajtura  zakonisht « gradina » të  ngritura  përreth  pll ajave  të  brendshme, rrënojat  e  të  cilave janë ruajtur deri  në ditët  tona. Këto qendërbanime  të  fortifikuara  apo kështjella  ngriheshin në majat e sheshuara  të disa  kodrave  të  ulta  dhe  janë  të  njëkohshme. Ato përveç mbrojtjes natyrore ishin të fortifikuara me ledhe gurësh që dalmatët bënë kundër pushtuesve  romakë. Ndryshonte  prej  tyre  Delmini,  kryeqendra  e  dalmatëve,  të  cilën Straboni  e ka  quajtur një qytet të  madh; sikurse del nga  përshkrimet e  disa autorëve të tjerë antikë, ai  ka  qenë  shumë  i  fortifikuar, i  rrethuar  me  mure  të  larta  dhe  i  vështirë  për  t’u pushtuar. Për  të  njohur  natyrën  e  qendërbanimeve  të  fortifikuara  të  dalmatëve  mund  të ndihmonte  arkeologjia;  por  ato qendërbanime  kanë  mbetur  ende  të  pastudiuara  mirë. Sidoqoftë ato nuk u zhvilluan si qendra qytetare, veçse me ndonjë përjashtim të rrallë, por i shërbyen kryesisht popullsisë blegtorale. Duke qenë blegtoria degë kryesore e ekonomisë së viseve  të  brendshme dalmate, në  këto vise  u zhvilluan  ato  zeje që lidhen  me  blegtorinë.
Kështu pasuria e madhe me dhen i dha shkas punimit të leshit dhe krijimit të punishteve të tekstilit. Në  popullsinë  blegtorale  të  dalmatëve  pati  një  zhvillim  edhe  punimi  i  drurit,  i ndihmuar nga pyjet e pasura të viseve të tyre. Të  dhënat  burimore  të  shkruara  dhe  arkeologjike,  tregojnë  se  te  dalmatët  e  viseve  të brendshme  u  ruajt  më  gjatë  organizimi fisnor; për marrëdhëniet ekonomike  e  shoqërore  të ruajtura  te  dalmatët  e  brendshëm   bën  fjalë  Straboni  kur  shkruan  se,  ende  në  kohën  e  tij, dalmatët  e  ndanin  tokën  çdo  tetë  vjet  dhe  se  ndryshe  nga  banorët  e  bregdetit,  përdornin monedhat. Nga  kjo  e  dhënë  e Strabonit  kuptohet  se  nuk  ishte  fjala  për  tokat  e kulturave bujqësore, ku ekzistonte prona private, por për kullotat, pyjet etj., të cilat vazhdonin, si edhe tek  ilirë  të tjerë, të  ishin prona të  përbashkëta.  Por,  në të  njëjtin vend Straboni shkruan  se Salona ishte një  skelë  e  dalmatëve  dhe se  në viset e tyre  ka pasur qendërbanime të shumta (sipas tij numri arrinte në 50); qytete të rëndësishme, përveç Salonës e  Delminit,  kanë qenë Propona,  Ninia,  Andetri etj..   Është e qartë se  njoftimi i parë i  Strabonit u përket  viseve  të brendshme, kurse në krahinën bregdetare gjendja ishte krejt ndryshe.  Në ishujt fqinjë dhe në bregdet ndodheshin kolonitë greke të Farit e të Isës dhe qytetet Tragur e Epeti, të varura prej kësaj  të  fundit. Në  krahinën  bregdetare  ku  ndodheshin  të  gjitha  qendrat  qytetare  që  u përmendën  më  sipër,  janë  gjetur  materiale  arkeologjike  e  monedha,  midis  të  cilave  edhe monedha  të  Dyrrahut  e  të  Apolonisë,  tregues  të  një  zhvillimi  ekonomik  e  shoqëror  të përparuar. Në  këtë  krahinë  të  gjerë  të  federatës  së  dalmatëve  organizimi  fisnor  po  ia lëshonte vendin shoqërisë  skllavopronare.  Ka  qenë  ky  zhvillim që pati treva  e federatës  së dalmatëve, i cili  e bëri  këtë të fundit  një fuqi politike  të rëndësishme në brigjet e Adriatikut Verior në shek. II-I p.e. sonë. Në fillim të shek. II p.e. sonë, gjatë sundimit të Pleuratit dalmatët qenë në vartësinë e shtetit ilir, por për një kohë të shkurtër.  Me vdekjen e Pleuratit dhe me ardhjen e Gentit në krye të shtetit ilir në vitin 181 p.e. sonë ata u bënë përsëri të pavarur.  Pas shkëputjes nga shteti ilir federata  e  dalmatëve  u  forcua  shumë.    Në  këtë  kohë  dalmatët  bashkuan  rreth  vetes  edhe popullsi të tjera ilire, të cilat qenë detyruar t’i jepnin federatës si tribut, bagëti dhe grurë.  Në viset  bregdetare  adriatikase,  Traguri  e  Epeti,  dy  qytete  që  ishin  nën  varësinë  e  kolonisë sirakuziane,  Isës, dhe  që  ndodheshin  pranë  Salonës, qenë  detyruar t’i  jepnin  gjithashtu  një tribut federatës së dalmatëve. Dalmatët u përpoqën njëkohësisht të nënshtronin daorsët, të
Faqe - 136
 
cilët zotëronin vetëm krahinat pas bregut të majtë të rrjedhjes së poshtme të lumit Naretva. Daorsët  para  vitit  168  p.e.  sonë  bënin  pjesë  në  shtetin  ilir  dhe  me  rënien  e këtij  të  fundit kishin hyrë nën protektoratin e Romës. Forcimi  i  federatës  së  dalmatëve  sidomos  në  viset  bregdetare  jugore,  nuk  mund  të  mos ngjallte shqetësime në  shtetin romak,  që  ndiqte një  politikë pushtuese  në viset  veriore ilire. Këtë  politikë  pushtuese  shteti  romak  e  justifikonte,  gjoja për të mbrojtur kufijtë  lindorë  të Italisë. Kështu  pati vepruar që  në kohën e luftërave  iliro-romake, ndërsa  në vitin 178 p.e. sonë ushtria romake, pasi kishte thyer qëndresën e istrëve, kishte pushtuar gjithë gadishullin e banuar prej tyre. Duke zbatuar më tej politikën pushtuese Roma sulmoi edhe federatën e dalmatëve.Për luftën  kundër dalmatëve romakët përdorën si pretekst ankesat e daorsëve  e të Isës, të cilët ishin nën tutelën e Romës, dhe sjelljet e këqija të dalmatëve kundër delegatëve të  tyre. Vepra  e  Polibit, që  është  burimi  kryesor  për  këto  ngjarje,  tregon  se  nuk  qenë veprimet e dalmatëve shkaku i luftës, por plani i Romës, i përgatitur me kohë për të pushtuar trevën  veriore  ilire.  «  Duke  ndërmarrë  një  fushatë  kundër  dalmatëve,  shkruan  Polibi,  në njërën anë do të nxitnin, do të ngrinin shpirtin luftarak të popullit të tyre dhe, në anën tjetër, do  t’u jepnin  një  mësim ilirëve dhe do  t’i detyronin t’i nënshtroheshin  sundimit të Romës. Për këto arsye romakët u shpallën luftë dalmatëve, por përpara popujve të tjerë hiqeshin se e bënë këtë për shkak të sjelljes së keqe të dalmatëve ndaj përfaqësuesve të tyre ». Në  vitin  156  p.e.  sonë  ushtria  romake  duke  pasur  si  bazë  rrjedhjen  e  poshtme  të  lumit Naretva filloi sulmin kundër dalmatëve.  Përpjekja e parë e ushtrisë romake për t’u futur në viset  e  dalmatëve  përfundoi  keq  dhe  ajo  u  detyrua  të  kthehej  përsëri  në  bazën  e  nisjes. Konsulli romak  G.  Mark Figuli, duke shpresuar se do  t’i zinte dalmatët në befasi, i sulmoi përsëri ata në  fillim të dimrit.  Dalmatët e përballuan me sukses sulmin që ushtria romake i bëri  kryeqendrës  së tyre Delmini t, por një  vit më  vonë,  pas  përgatitjesh  të mëdha, romakët duke  përdorur  të  gjitha  mjetet  mundën  të  pushtojnë  Delminin. Burimet  e  shkruara  nuk bëjnë fjalë për gjendjen që u krijua pas luftës. Ngjarjet e mëpastajme tregojnë se lufta vërtet përfundoi keq me pushtimin e Delminit, por jo me nënshtrimin e dalmatëve. Pas kësajlufte romakët  e  zgjeruan  agresionin  e  tyre  në  Ilirinë  e  Veriut  duke  sulmuar  japodët  e  panonët. Kësaj radhe sulmet e romakëve patën si pikënisje kufirin verilindor të Gadishullit Italik dhe si bazë  për  fushatat  e  tyre  kundër  ilirëve  shërbeu  qyteti  Akuilea,  në  Gadishullin  e  Istrisë,  ku shteti  romak  kishte  vendosur  një  koloni  me  qytetarë romakë. Japodët  e  panonët,  ashtu  si dalmatët i vazhduan për një kohë të gjatë luftërat kundër pushtuesve romakë. Me qëndresën që i bënë shtetit romak për më se njëqind vjet - nga gjysma e dytë e shek. II deri në gjysmën e dytë të shek. I p.e. sonë - popullsitë ilire të veriut, e detyruan atë të dërgonte në viset e tyre ushtri  të  reja,  por  pa  arritur  rezultate  të  dukshme. Në  krye  të  popullsive  veriore  ilire,  në luftën  kundër  romakëve,  qëndronin  dalmatët,  të  cilët  për  shumë  vjet  me  radhë  mbetën kundërshtarët m ë të fortë të Romës. Në  gjysmën  e dytë  të  shek.  II  p.e.  sonë  kundër  pushtuesve  romakë  luftuan  edhe  ardianët.Ardianët ishin  një nga  popullsitë e mëdha ilire  që jetonte në  brigjet e Adriatikut  të  Mesëm deri në afërsi të liqenit të Shkodrës. Viset e tyre, që bënin pjesë në shtetin ilir, pas vitit 168 p.e. sonë, ishin futur në njërën  nga  krahinat pseudoautonome  të  krijuara  nga  shteti  romak.
Faqe - 137
 
Nën ndikimin e luftës dhe të qëndresës së federatës së dalmatëve kundër Romës, ardianët e ndryshuan  statusin  e  vendosur  në  vitin  168  dhe  u  bënë  të  pavarur. Në  përpjekjet  për  të forcuar  pozitën e tyre në një krahinë të varur politikisht nga shteti romak, ata u ndeshën së pari  me  «  aleatët  »  e  këtij  shteti. Sipas  Tit-Livit ardianët  e  pleurejtë  « shkretonin  Ilirinë që ishte nën romakët ». Përpjekjet e ardianëve e të pleurejve për të forcuar pavarësinë e tyre, në një kohë kur edhe  fise të tjera ilire luftonin kundër pushtuesve  romakë,  krijuan  për Romën një situatë të vështirë, të rënduar edhe nga kryengritja e skllevërve në Sicili.  Për të dalë nga kjo  situatë  shteti  romak  dërgoi  në  viset  e  ardianëve  e  të  pleurejve  një  ushtri  relativisht  të madhe, të përbërë nga 10  mijë këmbësorë e  600  kalorës. Mënyra  se si u  zhvilluan  luftimet tregon se sul mi  romak  i gjeti ardianët  e pleurej të të  papërgatitur  për një luftë e  qëndresë  të gjatë.  Burim et japin njoftime vetëm për një betejë që u bë në vitin 135 p.e. sonë, ku romakët i thyen ardianët e pleurejtë.  Pas kësaj lufte shteti romak, për të shmangur një kryengritje e re, i shpërnguli me forcë ardianët nga bregdeti në viset e brendshme malore të Hercegovinës së sotme.

2.  KRYENGRITJET E ILIRËVE
Kryengritjet e ilirëve në m esin e shek. I p.e. sonë Megjithëse popullsitë e ndryshme ilire i shin mundur në beteja të veçanta nga ushtria romake, kjo  e  fundit  nuk  e  kishte  thyer  përfundimisht  qëndresën  e  tyre. Pas  luftërave  mbroj tëse filluan  kryengritjet. Mizoritë  e  ushtrive  romake,  veprimet  arbitrare  të  komandantëve  e  të qeveritarëve romakë, taksat e rënda, plaçkitjet e grabitjet e pushtuesve i shtynë në kryengritje ilirët  e  veriut  dhe  të  jugut. Pushtimi  romak  bëhej  përherë  e  më  i  rëndë;  në  krahinat  e pushtuara nuk ishin të siguruara as gjëja, as nderi dhe as jeta e ilirëve. Kjo  bëri  që në  gjysmën e dytë të  shek. I  p.e.  sonë,  gjatë  krizës politike  që  kaloi Republika Romake për shkak të luftës civile, lufta çlirimtare e ilirëve të zgjerohej edhe më shumë. Në krahina të ndryshme të Ilirisë, sidomos në ato bregdetare u krijua një situatë e favorshme, e cila  u  dha  shkas  përpj ekjeve  për  çlirim. Duke  pasur  synime  të  qarta  politike,  ilirët  u përpoqën të përfitonin nga konfliktet që lindën në gjirin e klasës sunduese romake. Kështu në  vitet  50  të  shek.  I  p.e.  sonë një  pjesë  e qyteteve  (ku  ishin  vendosur qytetarë  italikë)  që kishin  filluar  të  zhvilloheshin  ekonomikisht,  morën  anën  e  Cezarit;  paria  ilire,  e  nisur  nga interesat e saj jetësore, përkrahu kundërshtarin e tij, Pompeun. Të parët që morën armët dhe u ngritën kundër romakëve qenë pirustët; në vitin 50 p.e. sonë ata  sulmuan  krahinat jugore të  vëna  nën  administrimin  e  Cezarit.   Shteti romak mori  masa mbroj tjeje kundër  pirustëve kryengritës, dërgoi forca të reja  ushtarake  dhe fortifikoi qytetet. Ne  kemi  dëshminë  e  tri  mbishkrimeve  latine  të  gjetura  në  Lezhë  dhe  të  vetë  Cezarit  për rindërtimin e fortifikimeve të  Lisit, që duhet të ketë qenë një nga qytetet e para të sulmuara nga pirustët.
Faqe - 138
 
Atë që nuk mundën ta bënin pirustët, dëbimin e pushtuesve romakë nga vendi i tyre, e bënë dalmatët.  Në vitet 50 të shek. I p.e. sonë dalmatët rimëkëmbën federatën e tyre. Në kufirin verior me liburnët ata çliruan qytetin Promona dhe thyen ushtrinë e fortë romake të dërguar kundër  tyre  nga  Cezari. Në  vitet  47-48  në  një  betejë  të  madhe  ata  shkatërruan  tërësisht ushtrinë romake  të përbërë nga 15 kohorta këmbësorësh  e  3 000 kalorës. Më shumë se  2 000 ushtarë, 30 centurionë e 4 tribunë romakë u vranë në këtë betejë. Me disfatë përfunduan edhe operacionet e tjera të ushtrisë romake, e cila u thye, duke humbur edhe flamujt. Sipas Apianit, dalmatët pas këtyre betejave « nga plaçka e shumtë që zunë jo vetëm u pasuruan në të holla, por rritën  fuqi në e tyre  ushtarake ». Dalmatët mbetën të pavarur dhe të fuqishëm edhe pas vdekjes së Cezarit. Kundër pushtuesve romakë u ngritën edhe parthinët, tokat e të cilëve gjatë luftërave u bënë shesh lufte. Me pasoja për  ta qe lufta midis Cezarit e Pompeut që shkatërroi ekonominë  e tyre. Gjatë  kësaj  lufte  ushtritë  romake  grabitën  popullsinë  parthine  dhe  krijuan  aty  një gjendje  pasigurie. Për  herë  të  parë  parthinët  ngritën  krye  në  vitin  48  p.e.  sonë,  por kryengritja  më  e madhe  e  tyre ka qenë  ajo e  vitit 39,  gjatë  së cilës u shkaktuan  pushtuesve romakë humbje të mëdha.  Por në luftimet u vranë rreth 5 000 kryengritës. Sipas tregimit të Apianit, edhe pasi ishte shtypur kryengritja, njëri  prej komandantëve romakë, Mark  Antoni, do  të  ndihmonte  ushtrinë  që  kishte  në  tokat  ilire  dhe  me  qëllim  që  ta  bënte  të  pasur  dhe njëkohësi sht ta stërviste, e hodhi këtë ushtri kundër parthinëve. Gjatë  gjysmës së  dytë të  shek.  I fise të tjera kryengritëse ilire të  veriut vazhduan  të luftojnë kundër pushtuesve romakë.  Oktaviani, që ishte  bërë në  vitet 40 sundimtar i vetëm i shtetit romak,  u  detyrua  të  vinte  vetë  në  viset  ilire  të  çliruara  në  krye  të  një  ushtrie  prej  8-10 legjionesh (pothuaj  1/5  e  ushtrisë  së  tij). Me  këtë  fushatë  të  madhe ushtarake  Oktaviani kërkonte të forconte njëkohësisht edhe  pozitën e tij  në Itali.  Në vitin 35 p.e. sonë ushtria i sulmoi nga toka dhe nga deti liburnët, kaonët dhe japodët.  Këta të fundit u bënë legjioneve pushtuese një qëndresë të madhe.  Në qëndresën ilire të kësaj kohe mbetet si një shembull i madh  lufta  për  mbrojtjen  e  Metulit,  qytetit  kryesor  të  japodëve. Romakët  mundën  të pushtonin këtë qytet vetëm kur ai u shkatërrua i tëri dhe kur ishin vrarë mbrojtësit e tij.  Për të  mos  rënë  në  duart  e  armikut,  gratë  metulase  me  fëmijët  e  tyre  u  hodhën  në  zjarrin  që përfshiu  qytetin. Shteti  romak  sulmoi  pastaj  edhe  fise  të  tjera  ilire  si  panonët,  dalmatët  e dardanët. Pas kësaj fushate të përgjakshm e që u kushtoi rëndë romakëve, këta të fundit arritën deri në Danub, duke hapur edhe rrugën tokësore që lidhte krahinat danubiane me detin Egje.  Ilirët kryengritës, që luftonin jo  të bashkuar u  mundën  nga  ushtria e madhe romake e armatosur dhe  e  organizuar mirë.  Por popullsitë ilire nuk iu  nënshtruan pushtuesit as pas fushatës  së viteve 30, me gjithë masat e marra nga shteti romak, largimin me forcë prej vendit të tyre të shumë kryengritësve dhe kthimin në skllevër të robërve të zënë gjatë luftërave pushtuese. Kryengritja e ilirëve e viteve 6-9 të erës sonë Kryengri tja më e madhe ilire kundër pushtuesve romakë ka qenë ajo e  viteve 6-9 të e. sonë.
Faqe - 139
 
Ajo  dallohet nga kryengritjet e tjera për shtrirjen e gjerë të  saj, pjesëmarrjen e popullsive  të tëra ilire, për luftën e paepur të kryengritësve dhe për gjendjen e vështirë që krijoi për shtetin romak. Kryengritja  filloi  në  një  kohë  kur  Perandoria  Romake,  duke  vazhduar  politikën pushtuese  të  saj,  po  përgatitej  për  luftën  kundër  markomanëve  gjermanikë,  të  cilët  kishin krijuar  në  tokat  e  Çekisë  së  sotme  një  federatë  fisnore  të  fuqishme. Shteti  skllavopronar romak  kishte  ngarkuar me tribute  popujt e pushtuar  dhe  i kishte detyruar të  jepnin rekrutë për  luftërat  e  reja pushtuese. Për luftën  kundër markomanëve  ishte  përgatitur  një ushtri  e madhe  prej  12  legjionesh,  e  cila do të plotësohej  me  reparte ndihmëse. Ushtarët  e këtyre reparteve  do  të  rekrutoheshin  kryesisht  tek  fiset  e  mëdha  të  veriut:  dalmatët,  desidiatët, panonët etj..  Rekrutimi i bërë me forcë i shtyti përsëri në kryengritje ilirët, që ishin rënduar edhe nga pagesa e  taksave.  Dalmatët edhe  para  kësaj  kryengritjeje kishin qëndruar  të qetë. Të  parët  u  ngritën  desidiatët  dhe  shumë  shpejt  kryengritja  u  përhap  edhe  tek  popullsitë e tjera ilire, nga lumenjtë Sava e Dava në veri, deri tek lumi  Mat në  jug, ku u ngritën pirustët. Kjo ka qenë kryengritja më e madhe ku, për të parën herë, një tërësi popullsish  ilire  rrokën armët së  toku  dhe u hodhën në luftë kundër  pushtuesve romakë.   Ushtria  kryengritëse ilire përbëhej  nga 200 mijë  këmbësorë  e  9  000  kalorës  dhe  udhëhiqej  nga tre  komandantë: nga Bato  Desidiati  dhe  nga  një  tjetër  Bato  e  Pini  nga  fisi  i  breukëve  panonë. Duke bashkërenditur  veprimet  e  tyre, kryengritësit ilirë  filluan  operacionet në  tri drejtime: 1)  Një grup  kryengri tësi sh  u  drejtuan  nga  krahinat  bregdetare  adriatikase  dhe,  duke  çliruar  mjaft qytete  e  kështjella,  zbritën  në  jug  deri  në  afërsi  të  qytetit  të  Apolonisë,  në  provincën  e Maqedonisë. 2)  Një  grup  tjetër  kryengritësish  u  drejtua  nga  veriperëndimi,  për  të  çliruar krahinat ilire në kufi me Italinë dhe për të forcuar mbrojtjen në këto vise.  3) Një pjesë tjetër e kryengritësve qëndroi në brendësi të viseve dalmate, duke pasur si detyrë jo vetëm çlirimin e plotë të vendit, por edhe organizimin e mbrojtjes. Lufta çlirimtare e ilirëve dhe fitoret e para të tyre u bënë shqetësuese për romakët, të cilët po humbnin  kështu  tokat  e  pushtuara  në  pjesën  veriore  të  Ballkanit. Vrulli  i  kësaj  lufte  e tronditi  shumë  pushtetin  qendror  romak. Në  Romë  u  shpall  mobilizimi  i  përgjithshëm. Vetë  perandori  Oktavian  lëshoi kushtrimin në  senat,  se « në  dhjetë ditë, po  të mos  merren masa mbrojtjeje, armiku mund të hyjë brenda në Romë ».  Perandori kërkoi që për nevojat e ushtrisë shtresat e pasura të jepnin një pjesë të pasurisë së tyre. U thirrën nën armë veteranët e luftërave të  mëparshme dhe u pranuan në  ushtri  edhe skllevërit e liruar. Me  markomanët shteti  romak  bëri  një  marrëveshje,  e  cila  u  l ehtësua  edhe  nga  fakti  që  nuk  kishin  filluar veprimet  e  luftës. Legjionet  romake,  të  dërguara  kundër  markomanëve  dhe  të  vëna  nën komandën e Tiberit, morën urdhër të drejtohen për në Iliri, ku ziente kryengritja. Me gjithë masat e forta që mori Perandoria Romake, gjatë dy viteve të para të luftimeve me legjionet  romake, iniciativa ishte në duart e kryengritësve, të cilët duke vepruar me shpejtësi dhe  shkathtësi  e  goditnin  ushtrinë  romake  në  befasi  dhe  në  disa  drejtime  në  një  kohë, sulmonin kolonat e furnizimit etj.. Në luftë kundër kryengritësve ilirë, shteti romak solli nga Siria  dy  legjione  nga  më  të  fortat,  kërkoi  ndihmën  e  aleatit  të  tij  Remetalkut, mbretit  të Trakëve  dhe  dërgoi  në  Ilirik  komandantët  më  të  mirë  ushtarakë. Ushtria  romake  gjatë operacioneve  në  viset  ilire  përdori  të  gjitha  mjetet  për  të  mposhtur  qëndresën  e  ilirëve, forcën  e  armëve,  djegien  e  qendërbanimeve  të  ilirëve  kryengritës,  shkatërrimin  e  arave, të
Faqe - 140
 
kopshteve  e  të  pyjeve,  vrasjen  e  kthimin  e  popullsisë  ilire  në  skllevër. Në  vitin  e  tretë  të kryengritjes duke shfrytëzuar  gjendjen  e  vështirë të  krijuar  pas dimrit të fortë në  vitet 7/8, duke përdorur intrigat dhe përçarjet, romakët mundën me anë premtimesh të bënin për vete Baton,  njërin  prej  prijësve  breukë. Megjithëse  Batoja  i  breukëve  u  kap  shpejt  nga kryengritësit dhe  u dënua  si  tradhtar, kryengritësit panonë ishin përçarë dhe ushtria romake mundi ta shtypte qëndresën e fiseve kryengritëse të Panonisë. Në  vitin  9  vatra  kryesore  të kryengri tjes  mbetën krahinat  dalmate. Shteti romak, në  luftën kundër kryengritësve ilirë angazhoi të gjitha forcat ushtarake të grumbulluara.  Kryengritësit ilirë,  ndër  të  cilët  forcën  kryesore  e  përbënin  dalmatët, qenë  të  detyruar  t’u  bënin  ballë sulmeve të një ushtrie armike disa herë më të m adhe dhe që zotëronte mjete të shumta lufte. Kryengri tësit dalmatë treguan në luftimet kundër legjioneve romake një trimëri e vendosmëri të madhe dhe u shkaktuan dëme të shumta armiqve.  Nën muret e kështjellës së Andetrit, në Dalmati romakët nga rrethues u shndërruan në të rrethuar dhe shpëtuan nga një katastrofë e madhe, të ndihmuar përsëri nga tradhtia e disa përfaqësuesve të parisë vendase.  Në mbrojtje të një  kështjelle tjetër, Arbudës, me kryengritësit u bashkuan edhe  gratë, të cilat për të  mos rënë në duart e armiqve u hodhën me fëmijët e tyre në zjarrin që kishte përfshirë kështjellën dhe  në  humnerat  poshtë  saj. Kështjellat  dalmate,  të  mbrojtura  nga  kryengritësit  ranë  në duart e pushtuesve romakë si gërmadha dhe pa banorë. Popullsi të veçanta ilire e vazhduan qëndresën edhe pas rënies së kështjellave dalmate.  Të fundit që u mposhtën qenë desidiatët e  pirustët,  të  cilët  sikurse  shkruan  historishkruesi  romak  Velei  Paterkuli,  pjesëmarrës  në luftën kundër kryengritësve ilirë, « ishin pothuaj të pathyeshëm në sajë të pozitës së vendeve dhe të maleve, të natyrës së tyre të egër, të zotësisë së tyre të çuditshme për të luftuar... ». Kryengri tja e ilirëve e viteve 6-9 të e. sonë, sipas historishkruesit romak Suetonit, « ishte më e tmerrshme nga të gjitha luftërat e jashtme pas luftës punike ».  Gjatë luftës për mposhtjen e kryengritjes  shkruan  një  tjetër  historianshkrues  antik,  «  shumë  njerëz  humbën  dhe  u shpenzua  një  sasi  e  madhe  të  hollash. Sepse  gjatë  kësaj  lufte  u  desh  të  mblidhej  shumë ushtri, ndërsa plaçka e luftës ka qenë shumë e paktë ». Pasojat e kryengritjes së madhe ilire, dobësimi  i  fuqisë  ushtarake  të  Perandorisë  Romake,  që  nuk  dispononte  mjete  të mjaftueshme  për  një  luftë  të  re,  u  dukën  shumë  qartë  në  di sfatën  e  në  humbjen  e  tri legjioneve në pyllin e Teutiburgut në viset gjermane.  Kryengritja e madhe e ilirëve e viteve 6- 9 krijoi në Perandori një situatë të nderë e të vështirë.  Ajo i dha fund periudhës agresive të politikës  së  jashtme  të  Oktavianit. Shteti  romak  u  detyrua  të  hiqte  dorë  nga politika  e  tij pushtuese kundër markomanëve gjermanikë dhe Evropës Qendrore. Raprezaljet  që  bënë  romakët  në  viset  ku  shpërtheu  kryengritja  qenë  të  tmerrshme. Kryengri tësve iu mor toka dhe çdo gjë që kishi n; disave u prenë duart, kurse shumë të tjerë u shitën si skllevër.  Vetëm pas më shumë se një shekulli e gjysmë luftimesh pushtuesit romakë mundën  të  m poshtni n  qëndresën  e  armatosur  të  ilirëve  dhe  t’i  nënshtronin  «  në  një  farë mënyre ». Straboni shkruante asokohe se  shkretimi i  Ilirisë « ka  filluar prej shumë  kohësh dhe në disa vise nuk ka pushuar as sot e kësaj dite për shkak të kryengri tjeve... ».  « Romakët po ngrehin lëmet në shtëpitë e tyre ».
Faqe - 141
 
Pas  kryengritjes  së  madhe  të  viteve  6-9  të  e.  sonë  ndonëse  nuk  pati  lëvizje  të  mëdha  të organizuara  të  ilirëve  kundër  romakëve,  qëndresa  e  ilirëve  ndaj  pushtuesve,  e  sidomos kundër romanizimit e asimilimit vazhdoi gjatë.
Faqe - 142
 
K R E U    V I I I
ILIRIA NË PERIUDHËN  E ZGJERIMIT DHE TË RËNIES SË PERANDORISË ROMAKE - 1. GJENDJA EKONOMIKO - SHOQËRORE DHE ADMINISTRIMI I ILIRISË NË SHEK. I-III E. SONË
Shteti  romak  si  gjatë  luftërave,  ashtu  edhe  pas  mbarimit  të  tyre  u  mor  me  organizimin administrativ  të  vi seve  të  pushtuara,  të  cilin  e  kreu  në  disa  etapa  dhe  me  ndryshime  sipas koniunkturave që krijoheshin herë pas here dhe në pajtim me mundësitë që kishte vetë shteti romak. Qëllimi  kryesor i  organizimit administrativ të  Iliri së, ka  qenë përforcimi i  pushtetit romak,  me  anë  të  të  cilit  do  të  kalohej  në  një  administrim  e  shfrytëzim  më  racional  e sistematik të provincave ilire.  Kjo ka ndodhur në periudhën e fundit të Republikës së Romës dhe në mënyrë të veçantë me krijimin e perandorisë. Këtij qëllimi i shërbyen masa të tilla si konfiskimi  i  tokave  dhe  ndryshimet  në  pronësinë  tokësore,  shndërrimi  i  disa  qyteteve  në koloni  romake  dhe  ngulimet  e  një  popullsie  italike  e  orientale,  zhvillimi  i  teknikës  dhe  i prodhimit,  shfrytëzimi  i  minierave  dhe  ndërtimi  e  rindërtimi  i  rrugëve  dhe  në  përgjithësi situata  e  rëndë  që  iu  imponua  ilirëve,  veçanërisht  duke  filluar  nga  shek.  I  e.  sonë. Bashkë  me  këtë  politikë  Roma  bëri  përpjekje  të  mëdha  për  asimilimi n,  «  romanizimin  »  e popullsisë ilire, por pa arritur rezultate të dukshme. M arrëdhëniet agrare.  Krijim i i latifondeve Që  në shek. I p.e.  sonë, por në  mënyrë të  veçantë pas shek. I e. sonë, shteti skllavopronar romak filloi zbatimin në  viset ilire të një politike agrare, në  thelb të së cilës  ishte marrja  me forcë, konfiskimi  i tokave  më të mira e  pjellore, të  cilat i  shpalli « ager  publicus », prona  të shtetit romak.  Një pjesë të madhe të tokave të konfiskuara Roma ua dha qytetarëve romakë, kolonistëve  romakë  e  italikë  dhe  veteranëve  të  ushtrisë,  të  cilët  banonin  në  periferinë  e qyteteve, duke i shndërruar në toka të qyteteve që qenë kthyer në koloni e në municipe. Por nga fondi i tokave të grabitura  morën prona  edhe përfaqësuesit  e aristokracisë tokësore; në këtë  mënyrë  në  Iliri  u  krijuan  ekonomitë  e  mëdha  bujqësore,  latifondet. Latifondet gjendeshin kryesisht në fushat, zonat e ulëta kodrinore dhe në luginat e ulëta të lumenjve, më tepër pranë rrugëve të mëdha, sepse ato furnizonin me prodhime bujqësore qendërbanimet e mëdha. Nga  burimet  e  shkruara  del  se  zotërime  të  mëdha  tokash,  latifonde  ka  pasur  në krahinat bregdetare dhe në fushat e brendshme.  Përreth Buthrotit ka pasur prona të mëdha tokësore  Pompon  Atiku,  që  i  përkiste  parisë  skllavopronare  romake,  kurse  në  rrethet  e kolonive  të  Ulpianës  e  të  Skupit,  në  Dardani,  zotëronte  prona  të  gjera  tokësore familja patrice romake e Turëve. Me  gjithë  konfiskimet  tokësore  pushtuesit  romakë  i  lanë  toka  edhe  popullsisë  ilire  dhe  në këtë drejtim vepruan si pas qëndrimit që mbanin kundrejt fiseve të ndryshme. Në mënyrë të
Faqe - 143
 
veçantë  pronat  tokësore  të  vendasve  u  ruajtën  në  viset  e  brendshme  ilire, ku  në  shekujt e parë të  erës  sonë,  një pjesë e madhe  e  popullsisë  jetonte,  ende në  fshatra,  e  organizuar  në bashkësi  fshatare. Pjesëtarët  e  këtyre  bashkësive  fshatare,  krahas  pronës  së  përbashkët, kullotave, djerrinave e pyjeve zotëronin ngastra toke, të cilat i punonin vetë, me mjetet e tyre. Skllavopronarët  romakë,  pas  tyre  dhe paria  ilire,  vazhduan të konfiskonin  tokat  duke  bërë përpjekje të reja për t’i rritur pronat e tyre tokësore. Të dhënat mbishkrimore tregoj në se në fillim të shek. II të erës sonë, territori bujqësor i qytetit të Dyrrahut arrinte deri në Skampin (Elbasan) që ishte një fshat « vicus » i varur nga Dyrrahu.  Mbishkrimet latine, të zbuluara në fshatra të ndryshme të fushës së Tiranës dhe që i takojnë shek. I të erës sonë mbajnë emra jo ilire,  çka  do  të  thotë  se  edhe  në  këtë  zonë  pronat  bujqësore  u  ishin  marrë  vendësve. Në lidhje  me  grabitjen  e  tokave  të bashkësive  fshatare  vendëse  me  shumë  interes  është  një mbishkrim  i  shek.  II  të  erës  sonë  i  zbuluar  në  tokat  e  orestëve,  që  banonin  në  krahinat kufitare juglindore ilire.  Në këtë dokument mbishkrimor, i gjetur pranë Vatinës, theksohet e drejta e njohur e orestëve për zotërimin e tokave shtetërore në territorin e qytetit Vatina.  Në mbishkrim  theksohet  gjithashtu  se  nga  kjo  e  drejtë  përjashtohen  «  të  huajt  »,  në  këtë  rast pronarët romakë të tokave që kërkonin të zgjeronin pronat e tyre tokësore.  Një organizim të ngjashëm  me  orestët,  pra  edhe  marrëdhënie  agrare  të  ngjashme  me  ta  kanë  pasur  edhe dasaretët. Një  veçanti  e  krahinave  të  banuara  nga  orestët,  dasaretët  dhe  popullsitë  e  tjera malësore  të  Ilirisë  Juglindore  është  mungesa,  në  gjetjet  arkeologj ike,  e  dokumenteve mbishkrimore në  gjuhën  latine. Kjo  mungesë  mund  të  shpjegohet  vetëm  me  një status  të posaçëm të këtyre krahinave ilire. Marrëdhëniet  e  reja  agrare  të  vendosura  në  Iliri  gjatë  sundimit  romae  e keqësuan  shumë gjendjen  sidomos  të  asaj  pjese  të  fshatarësisë  ilire  që  i  ishin  grabitur  tokat. Fshatarët  e mbetur pa tokë u detyruan të iknin dhe të kërkonin punë si argatë në qytetet dhe në minierat. Ata që mbeteshin në  fshat për të jetuar, u shtrënguan  të punonin  si  mëditës - arrendatorë - në  pronat  tokësore  të  qyteteve  dhe  të  latifondistëve  romakë. N ë  veprën  e  tij  «  Mbi ekonominë  fshatare » shkrimtari  romak  Varroni  shkruan për  ekzistencën  në shek. I  të erës sonë të fshatarëve të varur, të skllavëruar në borxhe, të cilët ai i quan « obaerati », që sipas tij gjendeshin me shumicë në Iliri dhe punonin në vende e në kushte të vështira.  Edhe gjendja e fshatarëve të lirë nuk ishte aspak e mirë; m bi ta rëndonin taksa e detyrime të ndryshme, të cilat i çuan në shkatërri m të plotë.  Shumë prej fshatarëve të shpronësuar, në pamundësi për të përballuar jetën hyni n në borxhe, shpeshherë duke u kthyer edhe në skllevër.  Skllevërit në përgjithësi i bënin punimet bujqësore në latifondet dhe në pronat tokësore të qyteteve. Zhvillimi  i ekonomive  bujqësore në  territoret e konfiskuara nga  qytetet,  rritja e pronave  të mëdha tokësore e shpejtoi procesin e zëvendësimit të pronës së përbashkët (prona kolektive u bë pronë e « shtetit romak ») me atë private dhe pati si pasojë shtrirjen dhe thellimin më tej të marrëdhënieve skllavopronare në fshatin ilir.  Ky proces preku edhe pronat e vogla private në  ato vise që  hynin  nën  administrimin  e  qyteteve  ose  ku  kishte mundësi të zhvilloheshin latifondet. Më pas u bënë përpjekje për t’i shtrirë marrëdhëniet e reja agrare edhe në viset e brendshme. Megjithatë,  në krahinat e brendshme ilire vazhdoi të  ruhej  edhe  prona e vogël tokësore dhe fshatarët e  lirë. Në  këto  krahina blegtoria, krahas bujqësisë,  mbeti  një degë e
Faqe - 144
 
fuqishme e ekonomisë së popullsisë ilire. Qytetet Duke filluar nga shek. I i e. sonë në krahinat ilire ndodhën ndryshime edhe në jetën qytetare. Këto  ndryshime  u  bënë  natyrisht  në  pajtim  me  traditat  vendase  të  urbanizimit  dhe  me kushtet e reja politiko-ekonomike të krijuara në tre shekujt e parë të erës sonë. Kështu  në  Ilirinë  e  Jugut  dhe në  Epir,  gjatë  shekujve  të mësipërm  nuk  u  ngritën  qytete  të reja,  madje  në  krahasim  me  periudhën  pararendëse  numri  i  tyre  u  pakësua. Nuk  kanë  të bëjnë  me  procesin  e  urbanizimit  të  asaj  kohe,  disa  kështjella (castra),  me  karakter  thjesht ushtarak, të cilat u ngritën gjatë rrugëve më të rëndësishme. Me  pushtimin  romak  dhe  me  organizimin  administrativo-ekonomik  provincial  pjesa  më  e madhe e qyteteve autoktone nuk i kishin më funksionet ekonomike e politike që kishin pasur më parë dhe, duke mos pasur mundësi të zhvilloheshin më tej, filluan të bien. Në kushte të tilla banorët e disa qyteteve e qytezave të fortifikuara ilire braktisën vendbanimet kodrinore- malore  dhe  zbritën  në fushë. Disa  prej  tyre,  megjithëse  u  kthyen  administrativisht  në gjendjen e fshatrave, nuk kanë pushuar së qeni qendra qytetare, të tjerat u bënë vendbanime fshatare duke  u  marrë  kryesisht  me  bujqësi. Pati  edhe  ndonjë  qendërbanimi  të  fortifikuar ilire, që  duke  pasur  qysh  në fillim  karakter mbrojtës  u  shndërrua  si  qendër e një  garnizoni ushtarak romak. Shpëtuan nga rrënimi për dy-tre shekuj pak qytete që përfi tuan nga politika e diferencuar që zbatuan  në  fillim  autoritetet  pushtuese  romake. Kjo  politikë  mbështetej  në  qëndrimin proromak të disa qyteteve gjatë periudhës së luftërave iliro-romake dhe ndikohej nga fakti se romakët për një  farë kohe nuk qenë në gjendje të qeverisnin drejtpërdrejt të gjitha krahinat bashkë me të gjitha qytetet e pushtuara.  Në krye të këtyre qyteteve ishte ai i Apolonisë, ku u ruajtën krahas  autonomisë  së  brendshme  edhe  traditat kulturore-artistike  helenistike,  gjuha greke dhe punishtja monetare, ku priteshin monedha deri në fillim të shek. III  të erës sonë. Statusin e vjetër dhe një autonomi të brendshme ruajtën edhe qytetet Amantia e Foinike. Një impuls të ri në zhvillimin e tyre ekonomik e kulturor patën në të gjithë Ilirinë qytetet që morën statusin e kolonisë dhe të municipit. Në Ilirinë e Jugut koloni romake u bënë Skodra, Dyrrahu,  Bylisi  dhe  Buthroti,  kurse  në  Ilirinë  e  Veriut  dhe  të  brendshme  si  koloni  të rëndësishme qenë Narona, Salona, Jader, Epidauri  dhe  Skupi. Të dhënat  që  kemi për këto koloni  tregojnë  se  një  pjesë  e  konsiderueshme  e  popullsisë  së  tyre  përbëhej  nga  italikë  të ardhur  aty, nga  veteranë  të  legjioneve  romake  dhe  banorë  me  prejardhje  nga  Lindja. Kjo popullsi, pavarësisht nga përbërja etnike, kishte të drejtën e qytetarisë romake dhe formonte shtresën më të pasur të qyteteve. Në duart e saj ishin përqendruar postet më të rëndësishme administrative. Mbajtja e tyre, që konsiderohej detyrë nderi, ishte e lidhur edhe me detyrime në  fushën  e  ndërtimeve,  të  zbukurimit  të  qyteteve  etj.. Përfaqësuesit  e shtresës  së  pasur, kalorët, financonin shfaqje teatrale, garat sportive dhe luftërat e përgjakshme të gladiatorëve. Të hollat për të gjitha këto nxirreshin nga puna e skllevërve dhe e masës së gjerë të popullsisë
Faqe - 145
 
së varfër. Në  përbërjen  e  shtresave  të  larta  ka  pasur  edhe  ilirë  të  pasur,  përfaqësues  të  shtresës skllavopronare ose të parisë së vjetër fisnore, të cilët kishin marrë qytetarinë romake. Në një situatë  të  tillë,  paria  provinciale  ilire,  si  një  shtresë  e  privilegjuar,  e  cila  më  të  shumtën  i përkiste  shtresës  së  kalorëve  dhe  prej  nga  dilnin  edhe  komandatë  ushtarakë,  u  bë  një përkrahëse  e  shtetit  romak,  sepse  ajo  shihte  te  pushteti  i  fortë  perandorak  mbrojtësin  e interesave të saj. Shtresat e tjera  të popullsisë së lirë, me të drejta qytetare, përbëheshin nga pronarët e vegjël të  tokave,  zejtarët  e  tregtarët. Banorët  vendës  që  në  to  kanë  qenë  të  paktë,  sepse  qenë dëbuar  që në  fillim, madje edhe nga zonat periferike bujqësore, nuk kishin të drejta  politike dhe kryenin punë të rënda si punëtorë krahu, druvarë, barinj etj.. Kolonitë,  bashkë  me  municipet,  kanë  qenë  baza  ekonomike  të  Romës  dhe  njëkohësisht bërthama  përçuese  të  politikës  së  asimilimit  të  popullsisë  ilire.Veprimtaria  ekonomike  e kulturore e tyre ka  qenë e lidhur ngushtë me Romën e  modelet romake dhe gjuha zyrtare e tyre ka qenë gjuha latine. Institucionet  municipal e  ishin  të  njëjta  në  të  gjitha  qytetet-koloni  të  Ilirisë  dhe  ishin organizuar  sipas  shembullit  të  Romës. Organ  drejtues  ka  qenë  këshilli  i  qytetit  ordo decuriorum, i cili vendoste për çështjet më me rëndësi. Pushteti ekzekutiv ushtrohej nga një kolegj  prej  dy  magjistratësh  të  lartë,  të  zgjedhur  për  5  vjet,  duumviri  quinquennales. Funksionarë të tjerë të qytetit ishin edilet (aediles), të cilët kujdeseshin për ndërtimet publike e  furnizimin  e  popullsisë, kuestorët (questores), që  kishin  nën  kontrollin  e  tyre  arkën  e shtetit. Në  administrimin  e  qytetit  një  detyrë  e  lartë  ka  qenë  detyra  e  mbrojtësit  ose  e patronit të kolonisë (patronus coloniae), i cili ishte i ngarkuar nga perandori për të mbrojtur interesat e saj. Në krahinat ilire, përveç qyteteve-koloni në shekujt e parë të erës sonë nj ë rol të rëndësishëm kanë luajtur disa qendërbanime  të  vogla  të  quajtura  municipe,  të  cilat  kanë  pasur  një vetëqeverisje më të kufizuar. Municipet zotëronin gjithashtu prona tokësore në periferi në e afërt;  zejtaria  e  tregtia  nuk  kanë  qenë  aq  të  zhvilluara  dhe  në  përgjithësi  në  këto qendërbanime nuk  ka  pasur  institucione,  që ishin  karakteristike për kolonitë. Municipe ka pasur  edhe  në  viset  e  brendshme, disa  prej  të  cilave  kanë  qenë  lidhur  me  minierat. Një municip i tillë ka qenë Ulpiana në Dardani (afër Prishtinës), e ngritur në fillim të shek. II të erës  sonë  pranë  një  qendre  minerare, që  u  bë  shpejt  qendra  kryesore  e  krahinës. Në municipet  e  zonave  të  brendshme  popullsia  ishte  thuajse  tërësisht  vendase, në  to  puna  e skllevërve ka  qenë  përdorur  fare pak, për të m os thënë aspak,  kurse  banorët  ilirë  në pjesën më të madhe të tyre kanë qenë marrë me bujqësi e blegtori. Në këto qendërbanime u ruajtën më të forta  traditat  e  lashta  vendëse  dhe  politika  asimiluese  e  shtetit  romak  gjeti  një kundërshtim e një qëndresë më të madhe se në rajonet bregdetare. Burimet e shkruara antike tregojnë për ekzistencën në Iliri të di sa qendërbanimeve të vogla të
Faqe - 146
 
fortifikuara, të cilat  i  quajnë castella  ose oppida (kështjella  apo  qyteza),  banorët  e  të  cilave nuk kishin të drejtën e qytetarisë romake. Këto kështjella e qyteza ilire ishin edhe qendra të njësive krahinore të brendshme civitates-ve, ku qenë vendosur paria vendase dhe autoritetet provinciale të perandorisë që zbatonin politikën sunduese të saj. Zejtaria, tregtia dhe kom unikacioni Zhvillimi i mëtejshëm i qyteteve dhe lulëzimi i jetës qytetare në shekujt e parë të erës sonë në provincat  ilire  ka  qenë  i  lidhur  ngushtë  me  zhvillimin  që  morën  degët  e  ndryshme të ekonomisë,  zejtaria, tregtia dhe bashkë me ta rrjeti  i komunikacioni t. Me gjithë ngritjen që pati në dy shekujt e parë të perandorisë provinca e Maqedonisë, ku qenë përfshirë edhe Iliria e Jugut dhe Epiri, këto nuk arritën gjendjen që kishin pasur në kohën kur qenë të  pavarura. Ndryshe  prej  tyre,  në  krahinat  e  brendshme  e  të  veriut,  në  Dalmati,  Panoni,  Dardani  etj., vendosja  e  mënyrës antike (romake) të  prodhimit u pasua  nga një  zhvillim  ekonomik më i lartë se ai që kishin pasur më parë. Në  këtë  periudhë  u  zhvilluan  në  Iliri  ato  degë  të  zejtarive,  prodhim et  e  të  cilave  ishin  të destinuara për të plotësuar  kërkesat e  një rrethi të gjerë konsumatorësh, në radhë  të parë të vendasve. Në  këtë kategori hynin  veglat  e  punës, orendi të shtëpiake,  enët prej balte,  qelqi dhe  stolitë. Zhvillimi  i metalurgjisë  dhe  i disa zejeve  të rëndësishme  u pasua me futjen në përdorim  të  një  sërë  veglash  të  reja  pune,  të  cilat  e  shtuan  edhe  më  tej  prodhi min. Njëkohësisht  vërehet  edhe  krijimi, sidomos  në  qytetet  e  mëdha, të punishteve,  të  cilat  i zotëronin  skllavopronarë të njohur italikë,  sikurse është rasti  i kandilave prej  balte të pjekur të prodhuar në Bylis nga firmat e njohura FORTIS e FELIX të Italisë së Veriut, të cilat ishin llogaritur  gjithashtu  për  tregun  vendës. Nga  fundi  i shek.  I  dhe  sidomos në  shek.  II  të  e. sonë  bëhet  i  zakonshëm  edhe  në  provincat  prodhimi  i  kandilave  me  firmë,  me  kallëpe  të sjella  nga  Italia. Në  qytetet  e  mëdha  ku  zejtaria  ka  qenë  më  e  zhvilluar  zejtarët  ishin  të bashkuar sipas zejeve në shoqata (collegia).  Disa mbishkri me të zbuluara përmendin kolegjet e zejtarëve që punonin hekurin, gurin e drurin. Shumë qytete të Ilirisë kanë qenë të njohura për prodhimin e tullave e të tjegullave, të armëve, të tekstileve etj.. Një  nga  degët e ekonomisë që mori  një zhvillim  të madh në  krahinat ilire në  shek. I-III  të erës sonë dhe për të cilën pushtuesit treguan një zell të madh ka qenë shfrytëzi mi i minierave. Pas pushtimit të Ilirisë edhe minierat e arit, të argjendit, të bakrit e të hekurit të Dalmatisë, të Dardanisë  e  të  viseve  të  pirustëve u  bënë  prona  të  shtetit  romak  dhe  patën  një  rëndësi  të madhe për perandorinë. Shfrytëzimin e minierave perandorake ose e bënte vetë shteti ose ua jepte  sipërmarrësve  të  vegjël  romakë. Në minierat  punonin,  në  kushte të këqija,  skllevërit dhe  banorët  e lirë  vendës. Minierat  e provincave ilire filluan të shfrytëzoheshin në  mënyrë intensive në shek. II e. sonë. Flori, historian i shek. I-II të e. sonë, tregon se pas kryengritjes së  viteve  6-9  romakët  i  shtrënguan dalmatët «  të  gërmojnë  tokën  dhe të  nxjerrin prej  saj arin ». Më vonë minatorët dalmatë e pirustët u dërguan me forcë për të punuar në minierat e provincës së Dakisë. Një  rol  jo  të  vogël  në  jetën  e  krahinave  ilire  ka  luajtur  edhe  tregtia. Më  e  zhvilluar  ishte
Faqe - 147
 
tregtia që bënin qytetet si qendra të prodhimit  zejtar me  periferinë e tyre bujqësore dhe  me viset e brendshme, në të cilën merrnin pjesë gjerësisht shtresat e gjera të popullsisë vendëse. Një zhvillim të madh mori gjithashtu tregtia tranzite dhe ajo që bëhej në Gadishullin Italik e në  provincat  mesdhetare  të  perandorisë,  që  ishte  në  duart  e  shtresës  së  tregtarëve negotiatores,  të  cilët  u  dukën në  viset ilire  që  në  gjysmën e dytë  të  shek.  I p.e. sonë. Nga tregtia  përfituan  ato  krahina  që  ishin  në  afërsi  të  qendrave  të  mëdha  tregtare  ose  të përshkuara nga rrugët e mëdha  të komunikacionit. Qendra të rëndësishme tregtare të kësaj kohe qenë Dyrrahu, Salona, Jader etj., në skelat e të cilave shkarkoheshin mallra të ndryshme që  drejtoheshin  nga  perëndimi  në  lindje  dhe  anasjelltas. Sipas  një  burimi  të  shkruar,  nga krahinat dardane eksportohej djathë, kurse Dal matia, përveç djathit, eksportonte lëndë druri të përshtatshme për ndërtime dhe hekur. Qytetet dhe qendërbanimet e rëndësishme të provincave ilire të kësaj kohe kanë qenë lidhur me  rrugë. Shteti  romak,  fill  pas  pushtimit  të  tyre,  nisi  ndërtimin  e  rrugëve  të  reja  dhe rregullimin  e  rrugëve  të  vjetra. Një  rrugë  e  njohur  dhe e  rrahur  ka  qenë  rruga  Egnacia  (e ndërtuar fill pas formimit të provincës së Maqedonisë (mesi i shek. II p.e. sonë), mbi rrugën më të vjetër të Kandavisë), e cila duke u nisur nga Dyrrahu e Apolonia dhe duke kaluar nëpër Thesalonik  arrinte  në  Bizant  (Kostandinopojën  e  mëvonshme),  pasi  kishte  përshkuar  një pjesë të mirë të krahinave jugore të Ballkanit. Sipas Strabonit, rruga Egnacia ka qenë e gjatë 553  milje, afërsisht 830 km. Ajo  ishte rruga më  e shkurtër dhe më e sigurt midis  Italisë  së Jugut,  Greqisë  Veriore,  Maqedonisë  e  Azisë  së  Vogël. Një  rrugë  e  rëndësishme transballkanike ka qenë edhe ajo që nisej nga  bregdeti  jugor i Adriatikut, kalonte nëpër Lis, kapërcente Drinin dhe  dilte në Dardani duke arritur në Nais.  Në Nais ajo lidhej me rrugën që  vinte  nga  Veriu  (Danubi),  nga  Singiduni  e  Viminaci  dhe  që  mbaronte  në  Thesalonik. Rrugë të tjera të dorës së parë kalonin gjatë bregdetit për në veri dhe për në jug. Të  dhëna më  të plota për këto rrugë gjenden në itineraret (lista  rrugësh e harta grafike, të hartuara që në  fillim  të  shek.  III  e.  sonë), që  janë  një  burim  i  çmueshëm për rrugët  e lashta, ku  jepen edhe  emrat  e  vendbanimeve dhe  situata  gjeografike. Mjetet  e  nevojshme  për  ndërtimin  e rrugëve dhe  krahët  e punës romakët i  nxirrnin nga popullsia  vendase. Gjatë këtyre  udhëve ka  pasur  vende  për  këmbimin  e  kuajve  (mutatio)  dhe  stacione  të  posaçme  me  bujtina (mansio). Organizim i adm inistrativ i Ilirisë Në fund të shek. I p.e. sonë u krijua provinca e Ilirikut (Illyricum), ku qenë përfshirë krahinat e Ilirisë Veriore. Provinca e Ilirikut përfshinte një territor shumë të gjerë: në veri arrinte deri në Danub, kurse  në jug  deri te lumi  Mat;  në lindje provinca e Ilirikut  shtrihej në  qendër  të Ballkanit, duke  përfshirë  në përbërjen e  saj edhe territorin  e  Serbisë  së sotme. Ndryshimet që ekzistonin midis krahinave perëndimore bregdetare dhe atyre  të brendshme malore bënë të nevojshëm krijimin në pjesën qendrore të Ilirisë të një province tjetër.  Provinca e Mëzi së - me  këtë emër u quajt  provinca e re  -  përfshinte  edhe  Dardaninë, e cila  deri  atëhere kishte bërë pjesë në provincën e Maqedonisë. Kryengri tjet dhe në përgjithësi kundërshtimi që iu bë pushtimit në viset ilire, sidom os në ato
Faqe - 148
 
të provincës së Ilirikut e detyruan shtetin romak të rishikojë marrëdhëniet me provincat dhe të  riorganizojë  aparatin  administrativ. Pas  kryengritjes  së  madhe  të  viteve  6-9  të  e.  sonë provinca  e  Ilirikut  u  nda më  dysh:  në  jug u  krijua  provinca e  Dalmatisë  dhe në  veri  ajo  e Panonisë. Në etapën e fundit të organizi mit administrativ të provincave ilire, nga Perandoria e hershme Romake (shek. II e. sonë), u krijua provinca e Epirit, ku u futën krahinat ilire në jug të Vjosës, i gjithë Epiri dhe Akarnania e Etolia, në jug të tij. Provincat  e  nënshtruara  e  të  qetësuara në  një farë mënyre,  ishin nën  mbikëqyrjen e senatit romak, kurse provincat që kishin rëndësi strategjike, ku gjendja ishte e pasigurt dhe ku ishte e nevojshme  të  mbaheshin  reparte  ushtarake,  vareshin  drejtpërdrejt  nga  perandori. Në  Iliri provinca  perandorake  ishin  Panonia, Dalmatia, Mëzia  e  Epiri,  kurse  Maqedonia  ishte provincë e varur nga senati. Në  krye  të  provincave  qëndronin  sundimtarë  të  posaçëm,  mëkëmbësit, të cilët  sipas rëndësisë  së  provincave  ishin  të  rangjeve  të  ndryshme. Në  provincën  perandorake  të Dalmatisë, mëkëmbësi ishte në rangun e konsullit (legatus) (Augustipropraetore). Provinca e Epirit hynte  në grupin e  provincave  të dorës  së dytë  dhe sundohej  nga  mëkëmbës  që  vinin nga  shtresa  e  kalorëve  romakë. Në  krye  të  provincës  së  Maqedonisë  kanë  qenë  vënë senatorë në rangun e propretorit. Mëkëmbësit  emëroheshin  në  administrimin  e  provincës  për  një  vit,  duke  pasur  edhe funksionin  e  lartë  gjyqësor  dhe  politikën  fiskale.    Në  provincat  ku  mbaheshin  reparte ushtarake ata kishin në dorë edhe pushtetin ushtarak. Mëkëmbësit kanë qenë zotër të vërtetë të  provincave  dhe  kanë  pasur  një  pushtet  të  pakufizuar. Veprim taria  e  mëkëmbësve  në provincat  ka  qenë  jashtë  çdo  kontrolli,  ata  kishin  në  duart  e  tyre  jetën  e  banorëve  të provincave  dhe  shfrytëzonin postin  e tyre  për interesat vetjake, duke shtuar pasurinë e tyre me  anë  të  grabitjeve  sistematike. Në  përgjithësi  veprimet  e  mëkëmbësve  të  provincave karakterizoheshin nga një  arbitraritet i  theksuar. Shembull  i abuzimeve dhe i plaçkitjeve  të sundimtarëve  romakë,  i  shthurjes  dhe  i  paligjshmërisë  së  plotë  në  provincat, ishte  bërë provinca e Maqedonisë, gjatë sundimit të mëkëmbësit romak Kalpurn Pizonit, në vitet 57-55 p.e. sonë. Në një ligjëratë të  mbajtur kundër Pizonit,  oratori i njohur romak Ciceroni, e  ka përshkruar gjendjen e krahinave ilire në provincën e Maqedonisë të asaj kohe me këto fjalë: «  Dyrrahu  e  Apolonia  të  shkatërruara... parthinët  e  bylinët  të  gënjyer,  Epiri  krejt  i shkatërruar...  të  gjithë  kanë  provuar  se  ti  kishe  ardhur  vetëm  për  t’i  vjedhur,  plaçkitur, keqpërdorur dhe trajtuar si armiq... ». Në  provincat ilire mëkëmbësit kishin  mjaft nëpunës  ndihmës,  midis  tyre  ishin kuestorët që merreshin me financat, prokuratorët që drejtonin degë të ndryshme të ekonomisë dhe legatët që kryenin detyrat e tyre në ushtri dhe në gjyqe.  Një detyrë themelore e mëkëmbësve dhe e ndihmësve  të  tyre  ka  qenë  mbledhja  e  taksave  nga  popullsia  ilire. Shteti  romak  kishte përpunuar  një  si stem  të  hollësishëm  të  nxjerrjes  së  taksave  dhe  të  detyrimeve  të  tjera  në popullsitë e viseve të pushtuara. Taksat kryesore kanë qenë ato që paguheshin për tokën dhe ato  për  frymë  (tributum  soli  dhe  tributum  capiti). Baza  e  sistemit  fiskal  romak  ka  qenë regjistrimi i pasurisë.  Me caktimin e taksave janë marrë prokuratorët, të cilët  i caktonin ato
Faqe - 149
 
sipas  të ardhurave, sipërfaqes  dhe  cilësisë  së tokës. Këto  taksa, në  fillim  i paguanin vetëm banorët vendës, të cilët romakët i  quanin  «  peregrini  » (të  huaj).  Më  vonë  taksat  u shtrinë edhe mbi qytetarët romakë të vendosur në provincat ilire. Përveç  taksave  të  drejtpërdrejta,  popull sia  vendëse  ka  qenë  e shtrënguar  të  paguante  edhe taksa  të tjera të  tërthorta, që merreshin pjesërisht në të holla e  pjesërisht  në natyrë, si p.sh. taksën  për  ndërtimin  e  rrugëve,  për  pyllin,  për  peshkimin  dhe  taksën  doganore. Taksa doganore  apo  e  kufirit  paguhej  për  disa  mallra  të  importuara  që  kalonin  nëpër  rrugët tokësore  lumore  ose  detare  nga  një  njësi  administrative-doganore  në  tjetrën. Një  njësi doganore më vete përbënte Iliriku  (portorium Illyrici), në të cilën qenë përfshirë provinca e
Dalmatisë, e Panonisë, e Mëzisë, e Norikut dhe më vonë provinca e Dakisë. Nga banorët e provincave ilire nxirreshin shuma të mëdha në të holla për mbaj tjen e administratës romake dhe  të  reparteve  ushtarake  të  dislokuara  në  to.    Të  gjitha  taksat  e  abuzimet  e  nëpunësve romakë  rëndonin  thuajse  tërësisht  mbi  popullsinë  e  thjeshtë. Përfaqësuesi t  e  pushtetit perandorak, legatët, prokuratorët, fajdexhinjtë e tregtarët italikë i shihnin provincat si objekt grabitjeje. Një  nga  provincat  që  u  shkatërrua  shpejt  nga  veprimtaria  grabitqare  e sundimtarëve romakë ka qenë provinca e Maqedonisë.  Pasiguria e krijuar në këtë provincë,
kundërshtimet dhe  kryengritjet  e  banorëve  të  saj  kundër  qeveritarëve  romakë,  bënë  që  më vonë ajo të kthehej nga një provincë e admini struar nga senati në një provincë perandorake. Grabitjet dhe barra e rëndë e taksave kanë qenë më të theksuara në krahinat bregdetare dhe në ato të përshkuara nga rrugët e mëdha të komunikacioneve, ku kishte gjithfarë nëpunësish romakë. Në  viset  e  brendshme  dhe  në  krahinat  malore  të  provincave  ilire,  pushtuesit romakë  nuk  mund  të  vendosnin  marrëdhënie  të  tilla  vartësie  as  edhe  të  nënshtronin plotësisht  banorët  vendës  ndaj  autoriteteve  shfrytëzuese  të  perandorisë. Shumë  krahina  e bashkësi  territoriale  ruajtën  për  një  kohë  të  gjatë  një  vetadministrim  të  brendshëm. Këto bashkësi, të quajtura civitates, ishin të përbëra nga qendërbanime të vogla e fshatra që kishin përreth tyre një territor bujqësor të gjerë, që shtrihej në kufijtë e vjetër të popullsive ilire dhe që ishte pjesërisht tokë private dhe pjesërisht pronë e përbashkët.  Në krye të civitates-ve ka pasur një prefekt (praefectus civitatis) që zakonisht zgjidhej midis ushtarakëve të reparteve të afërta. Në këto bashkësi prefektët ushtronin autoritetin e  tyre  në emër të shtetit romak, pa pëlqimin  e  të  cilit  nuk  mund  të  merrej  asnjë  vendim. Më  vonë  oficerët  romakë  u zëvendësuan  nga  përfaqësues  të  parisë  vendëse  që  kishin  marrë  qytetarinë  romake. Duke organizuar  bashkësitë vendëse sundim tarët  romakë, mundën të siguronin  një  farë  kontrolli mbi  popullsinë  vendëse  dhe  ta  tërhiqnin  atë  në  jetën  e  shtetit  romak. Në  burimet mbishkrimore përfaqësuesit e parisë ilire të vënë në krye të bashkësive autonome, si p.sh.  te dalmatët, japodët, desi diatët  e  dokleatët,  janë  quajtur  praepositi  (kryetarë). Pranë  tyre  ka pasur  edhe  një  këshill  fisnor, i  përbërë  nga  përfaqësues  të  ndryshëm  të  parisë  vendëse, principes, që  ishin  gjithashtu  njerëz  të  besuar  të  Romës. Kjo  shtresë  e  parisë  ilire  erdhi gjithnjë duke u kufizuar; nga gjiri i saj kanë dalë më vonë ata që bënë përpjekjet e fundit, por pa  rezultat, për  të  mëkëmbur  perandorinë  e  hershme  romake  dhe  për  të  mbajtur  gjallë skllavopronarinë që ishte në shthurje e sipër. Për të lehtësuar sundimin e tyre romakët krijuan krahina të mëdha gjuhësore-administrative, të quajtura kuvende (conventus provinciae). Në provincën e Dalmatisë ka pasur tri kuvende. Në  kuvende merrnin pjesë përfaqësuesit e shtresave sunduese të qyteteve dhe të parisë ilire të bashkësive territoriale;  midis tyre zgjidhej për një vit, kryetari i kuvendit  dhe prifti i kultit të perandorit.
Faqe - 150

2.  ILIRIA NË PERIUDHËN  E RËNIES SË PERANDORISË ROMAKE

Historia  e  ilirëve  gjatë  shek.  IV,  V  e  VI  e. sonë,  një  periudhë  që  ka  të bëjë  me  krizën  e sistemit  antik  të  prodhimit  dhe  me  rënien  e  Perandorisë  Romake,  ndryshe  nga  ajo  e  tre shekujve të parë të erës sonë ka mbetur më pak e studiuar. Vëmendjen e studiuesve për këtë periudhë e kanë tërhequr sulmet e « barbarëve » dhe luftërat që Perandoria Romake dhe më pas  perandoria  e hershme  bizantine  kanë  bërë  për  mbrojtjen  e  kufijve  veriorë. Nuk  ka munguar  interesimi  i  historiografisë  së  huaj  edhe  për  «  perandorët  ilirë  »,  të  cilët  bënë përpjekje për t’ia zgjatur jetën Perandorisë Rom ake dhe njëkohësisht rendit skllavopronar në rënie e sipër. Kjo  është,  në  historinë  e  ilirëve,  një  periudhë  plot  me  ngjarje  të  rëndësishme,  në  të  cilën ndodhën  invazione  e  dyndje  popujsh  të  ndryshëm,  që  u  shoqëruan  me  ndryshime  në përbërjen etnike të popullsive ballkanike.  Shekujt IV-VI janë jo vetëm periudha e përballimit me  sukses  të  invazioneve  barbare,  por edhe  periudha  e rigjallërimit  të  ilirëve  pas rënies  së Perandorisë Romake, rigjallërim  që shfaqet në  shumë  aspekte  të  jetës  e  të  kulturës së  tyre. Ndryshe nga ajo e veriut, popullsia ilire e trevave jugore u qëndroi dyndjeve dhe invazioneve «  barbare  »  duke  ruajtur  fizionominë  e  vet  etnike.    Kjo me të drejtë është  njohur si një premisë  themelore  historike  e  etnogjenezës  së  popullit  shqiptar,  sepse  në  këtë  trevë,  në mesjetën e hershme, u mbrujt kombësia shqiptare. Kriza e sistem it antik të prodhimit dhe e Perandorisë Rom ake Duke  filluar  nga  shek. III  e.  sonë,  në  Perandorinë  Romake  m ënyra  antike  e  prodhimit  i kishte  shteruar  mundësitë  e  saj  për  një  zhvillim  të  mëtejshëm  dhe  filloi  të  shkonte  drejt rënies. Skllavëria  nuk  sillte  të ardhura  si më  parë.    Rendimenti  i skllevërve,  që  nuk  kishin asnjë  nxitje  për  punë,  bëhej  gjithnjë  e  më  i  pakët,  kurse  shfrytëzimi  i  tyre  më  pak  i leverdisshëm  dhe  skllevërit  e  tepërt  ishin  bërë  një  barrë  e  rëndë  për  pronarët  e  tyre. Marrëdhëniet e vjetra po bëheshin një pengesë në rrugën e zhvillimit shoqëror. Filloi kështu kriza e përgjithshme e sistemit antik të prodhimit. Në fushën e ekonomisë kriza u shfaq me rënien e prodhimit, me varfërimin e masave të gjera të popullsisë,  dobësimin  e lidhjeve  tregtare midis krahinave e  provincave  të ndryshme. Në shumë qytete pati një ulje të nivelit të jetës, çka është vërejtur edhe në zbulimet arkeologjike. Me  rënien  e  qendrave  të  mëdha  zejtare  banorët  e  provincave  nisin  t’i  prodhojnë  në  vend sendet për të cilat kishin nevojë, por kësaj radhe për një rreth të ngushtë konsumatorësh. Në gjendjen e krijuar duke filluar nga shek. IV u rrit edhe më shumë roli i bujqësisë. Ajo u bë
Faqe - 151
 
dega  vendimtare  e  prodhimit  në  gjithë  botën  antike. Ekonomia  e  latifondeve,  që  ishte bazuar  në  punën e  skllavit nuk  sillte  më  të  ardhura ndaj,  ekonomia  e  vogël  u  bë  përsëri e vetmja formë e bujqësisë që sillte fi time. Banorët e provincave mbetën gjithnjë nën presionin e vazhdueshëm të taksave, prej të cilave nëpunësit perandorakë kërkonin të nxirrnin burime të ardhurash sa më të mëdha.  Burimet e shkruara  antike  përmendin  Probin,  sundimtarin  e  Ilirikut,  i  cili  që  nga  fundi  i  shek.  III  e. sonë,  duke  mbledhur  taksat në  mënyrë  të  padrejtë,  i  kishte  dobësuar  krahinat veriore ilire, para se ato të shkatërroheshin nga barbarët. Një  shenjë tjetër e krizës ishte edhe  dobësi mi i  pushtetit qendror  në  perandori.   Gjendja e keqe  e  popullsisë  qytetare  e  fshatare  u  bë  shkak  për  shpërthimin  e  kryengritjeve. Në kryengritjet me skllevërit e kolonët  u bashkuan si fshatarët  e varfër, dhe vegjëlia e qyteteve. Lufta e tyre e tronditi thellë regjimi n perandorak.  Shpeshherë perandorët e sundimtarët për të  shtypur  kryengritjet  e  popullsive  të  provincave  kërkonin ndihmën  e barbarëve. Kështu veproi  perandori  Honor  me  gotët  e  udhëhequr  nga  Alariku:  në  vitin  395  e.  sonë  kishin ngritur krye taulantët dhe duke mos qenë në gjendje të shtypte « kryengritjen e shtetasve të tij », Perandori dërgoi kundër ilirëve vizigotët që ishin futur asokohe në Ballkan. Në  acarimin e  krizës së  përgjithshme të sistemit  antik të prodhimit një  rol  jo  të vogël kanë luajtur sulmet e « barbarëve ». Kufijtë veriorë e verilindorë që nga shek. III e këtej filluan të sulmoheshin gjithnjë e më shumë nga fise të ndryshme « barbare ». Një  nga  shfaqjet  më të  rënda të krizës që  ndikoi  në dobësimin e  perandorisë ka  qenë edhe prirja e qarqeve sunduese të provincave për t’u shkëputur nga pushteti qendror dhe sidomos lufta  për  pushtet  ose  lufta  midis  senatit  e  ushtrisë,  midis  perandorëve  të  senatit  e perandorëve të ushtrisë, bashkë  me  ta  edhe  ndryshimet  e  shpeshta  në  fron. Mbështetja e vetme e sigurt e pushtetit perandorak u bë ushtria.  Në periudhën e krizës dhe pas saj, pjesa më  e  madhe  e  ushtrisë  vinte  kryesisht  nga  popullsia  fshatare  e  provincave. Në  provincat periferike  një vend  të  dorës  së  parë  zinin  provincat ilire,  sidomos  ato  veriore  e lindore  ku ishin përqendruar njësi ushtarake të shumta dhe ku prona e vogël e tokës kishte një peshë të madhe. Ushtria, e cila vinte nga këto shtresa, u bë mburoja e fundit e perandorisë dhe filloi të luajë një rol vendimtar në ngjarjet politike të kohës. Nga gjiri i saj u krijua një pari e fortë provinciale  e interesuar për  ruajtjen e  skllavopronarisë  dhe  e  gatshme  për të luftuar  kundër skllevërve,  kolonëve  dhe  shtresave  popullore,  të  cilat  ngrinin  krye  herë  pas  here Në  vitin  212  e.  sonë,  i  imponuar  nga  fillimet  e  krizës  dhe  situata  e  krijuar  si  pasojë  e  saj, perandori  Karakalla  shpalli  ediktin  e  tij,  me  anë  të  të  cilit  popullsive  të  provincave  të konsideruara  deri atëhere  «  të  huaja  » iu  dhanë  të  drejtat  e qytetarisë  romake. Perandoria Romake e mori këtë masë për të zgjeruar bazën shoqërore mbi të cilën mbështetej  pushteti qendror  dhe  për  rëndësinë që  kishin  provincat e  pasura  të  Gadishullit  Ballkanik. Në  këtë mënyrë  u  thellua  edhe  më  shumë  procesi  i  « provincializmit »  dhe  i  « barbarizmit »  të Perandorisë Romake. Masat e marra nga perandorët në shek. III dhe më vonë nuk mundën të  ndalonin  krizën  e  përgjithshme  dhe  të  ruanin  skllavopronarinë. Këtë  nuk  mundën  ta bënin  as  disa  nga  përfaqësuesit  e  shtresave  sunduese  provinciale, të  cilët  arritën  të  bëhen
Faqe - 152
 
edhe perandorë. Në shekujt III-IV e. sonë, madje deri në shek. IV në krye të Perandorisë Romake kanë qenë disa  perandorë  me prejardhje ilire. Perandorë  « ushtarë  »  ilirë  kanë  qenë:  Deci, Klaudi  II, Aureliani, Probi, Diokleciani dhe Konstandini.  Burimet e shkruara bashkëkohëse tregojnë se këta  perandorë,  si  përfaqësues  të  qarqeve  sunduese  provinciale,  në  vija  të  përgjithshme ndoqën  një  politikë,  e  cila  synonte  të  forconte  pushtetin  e  perandorit,  të  ruante skllavopronarinë dhe të shtypte lëvizjet kryengritëse.  Ata forcuan ushtrinë dhe me anën e saj u përpoqën të mbronin kufijtë e perandorisë nga sulmet e jashtme.  Figura më kryesore midis perandorëve ilirë ka qenë Diokleciani, një ilir nga qyteti Dioklea (në provincën e Dalmatisë), që sundoi në vitet 284-305.  Diokleciani ndoqi të njëjtën politikë si paraardhësit e tij, por ai bëri  edhe  disa  reforma  administrative  e  ushtarake. Perandoria  Romake  u  nda  në  katër prefektura dhe 12 dioceza.  Në pjesën lindore të saj gjendej prefektura e Ilirikut, e cila ndahej në  tri  dioceza  e në  disa provinca. Tokat  shqiptare  që  nga  gjysma  e  parë e  shek. IV, qenë përfshirë në provincën e Prevalit me qendër Shkodrën, ku bënin pjesë Dalmatia e Jugut, Mali i Zi dhe Shqipëria Veriore, në provincën e Dardanisë me qendër Skupin, ku hynin pothuaj të tëra  krahinat  e  Kosovës  së  sotme,  në  provincën  e  Epirit  të  Ri  me  qendër  Dyrrahun, që përmblidhte krahinat e Shqipërisë Qendrore e Jugore deri te lumi Vjosa dhe në provincën e Epirit  të  Vjetër, me  qendër  Nikopolin, ku  hynin  tokat  në  jug  të  Vjosës  deri  në  gjirin  e Prevezës. Me reformat e tij ushtarake Diokleciani e rriti numrin e legjioneve dhe formoi me ushtarë të zgjedhur njësi  ushtarake të lëvizshme, të cilat në kohë  lufte  shoqëronin sundimtarët dhe në kohë paqeje qëndronin si garnizone në qytetet e kështjellat e provincave. Duke  filluar  nga  gjysma  e  dytë  e  shek. III,  por  në  mënyrë  të  veçantë  gjatë  shek. IV  në provincat  ilire  u bënë  ndërtime me  karakter  fortifikues  dhe u  hapën  e  u riparuan  rrugë  të ndryshme. Në  radhë  të  parë  këto  punime  u  bënë  në  provincat  veriore  dhe  shërbyen  për mbroj tjen e kufijve nga sulmet e « barbarëve ».  Por edhe në provincat e brendshme jugore, po  për  qëllime  ushtarake  u  rifortifikuan  shumë  qytete  dhe  u  ngritën  kështjella  të  reja. Ndryshe  nga  ato  të  veriut,  përveç  detyrës  së  mbrojtjes  së  Perandorisë  nga  invazionet  e  « barbarëve  »,  që  mund  të  hynin  në  Gadishullin  Ballkanik,  ato patën  edhe  një  mision  tjetër, shërbyen për qëndrimin e garnizoneve dhe për të përballuar kryengritjet e vendësve, të cilat u shtuan në situatën e krijuar nga kriza e rendi t skllavopronar. Reformat  administrative  e  ushtarake  dhe  ndërtimet  fortifikuese  të  bëra  nga  Diokleciani  e vonuan pak rënien e Perandorisë Romake, por nuk mundën ta ndalonin. Në këtë drejtim një rol jo të vogël kanë luajtur provincat veriore e verilindore ilire, por ndihmuan edhe rrethanat politike, sidomos lufta kundër sulmeve të barbarëve në kufirin danubian.  Kjo luftë kishte një karakter  të  dyfishtë  për  perandorët  e  komandantët  ushtarakë  ilirë,  ishte  një  luftë  për mbroj tjen  e  vendit  të  tyre,  por  edhe  për  mbrojtjen  e  Perandorisë  me  të  cilin  ishin  lidhur ngushtë i nteresat e tyre. Në sajë  të  disa masave  që mori  paria  e  re provinciale, duke përfshirë edhe  atë  ilire,  u  bë e
Faqe - 153
 
mundur të përballohej për një farë kohe kriza e Perandorisë Romake. Por ato nuk mundën ta shmangnin atë. Tiparet e krizës në provincat ilire Shthurja  e  sistemit  antik  të  prodhimit,  që  përfshiu  gjithë  perandorinë  dhe  që  ishte  arsyeja themelore e  krizës së  saj, nuk pati kudo përpjesëtime të  njëjta.  Në Lindje dhe në Ilirik,  ku prona  private  ishte  zhvilluar  më  ngadalë,  kjo  krizë  nuk  qe  aq  katastrofike  sa  në  provincat perëndimore. Pas shek. III e. sonë edhe në provincat ilire  bujqësia fitoi një rëndësi të madhe. Në  fshatin ilir, deri në fund të shek. IV e. sonë ka pasur një rritje të prodhimit bujqësor.  Sipas burimeve të  shkruara  në  Ilirik  ka  pasur  fshatarë  të  pasur  që  kishin  skllevër,  të  cilët  ishin,  kryesisht, robër lufte me origjinë gote. Në provincat ilire, për një farë kohe u gjallëruan edhe pronarët e  mëdhenj  të  tokave, që  i shtuan pronat  e  tyre pas  rënies së qyteteve. Por  latifondet qenë relativisht të pakta dhe të kufizuara në ultësirat bregdetare.
Me gjithë gjendjen e keqe që u krijua në Perandorinë  Romake, në provincat ilire fshatarët e lirë  mbetën  edhe  për  një  farë  kohe  një  forcë  e  madhe.    Për  ruajtjen  e  popullsisë  së  lirë fshatare  dhe  për  ta  mbrojtur  atë  nga  shkatërrimi  prej  borxheve,  ishin  të  interesuar  edhe perandorët, të cilëve u duhej si rezervë për ushtrinë dhe për taksat e ndryshme. Në zonat e brendshme  malore  ilire  kishte  edhe  bashkësi  fshatare,  pjesëtarët  e  të  cilave  ishin  zotërues tokash. Zbulimet arkeologjike dëshmojnë për një zhvillim të bujqësisë dhe të vendbanimeve fshatare në Iliri në shek. III-IV. Veglat bujqësore prej hekuri ishin të zakonshme dhe  mbizotëruese në inventaret e varreve të kësaj kohe, që u takonin vendbanimeve fshatare kryesisht të vogla. Vendbanimet  fshatare  u  shtuan edhe  në zonat  e  brendshme;  disa  prej  tyre  qenë  lidhur  me minierat e ndryshme, të cilat në kohën e krizës kishin kaluar në duart e banorëve vendas. Në  pronat  bujqësore  të  provincave  ilire  filloi  të  shtohet  numri  i  kolonëve,  një  dukuri  që njihej edhe më parë. Kolonët në fillim kanë qenë qiramarrës të lirë dhe vinin kryesisht nga radhët e fshatarëve të rrënuar dhe të mbetur pa tokë.  Kolonë zunë të bëheshin edhe robërit e luftës. Borxhet, që erdhën duke u shtuar i shkatërruan kolonët, fillimisht të lirë, dhe i bënë pjesë  të pandarë  të  tokës. Në përgjithësi gjendja  e  kolonëve  edhe në  Ilirik  ka  qenë  e  keqe dhe nuk ndryshonte nga ajo e skllevërve. Në kushte  të tilla kolonët braktisnin shpesh tokat dhe arratiseshin.  Perandori Konstandin, me anë të një dekreti, kishte shpallur se të gjithë ata që fshihnin kolonët e ikur gjobiteshin, kurse kolonët e arratisur duhej të ktheheshin me forcë në vendbanimin e tyre.  Ky ligj u përsërit disa herë, por pa sukses.  Në vitin 371 të e. sonë u lëshua një urdhër i posaçëm për kolonët e Ilirikut. Tani ligjet ndalonin shitjen e kolonëve pa tokën, kështu që këta të fundit u shndërruan në një shtresë shoqërore që lidhej me tokën. Të  gjitha  masat  që  mori  perandoria  në  kohën  e  krizës  në  fushën  e marrëdhënieve  agrare kishin të bënin me politikën fiskale të saj. Taksat që paguanin pronarët e tokave caktoheshin
Faqe - 154
 
jo vetëm sipas sipërfaqes së tokës që ata kishin, por edhe nga numri i frymëve, i njerëzve që punonin në  to. Kolonët mbetën të lidhur me tokën, ata ishin paraardhësit e bujkrobërve të kohës së mesjetës. Pas  shek.  III  e.  sonë  kriza  e  tatëpjeta  e  përgjithshme  pati  përfshirë  edhe  mjaft  qytete  të provincave ilire, sidomos të atyre jugore, duke ndikuar në rënien e jetës qytetare, ndonëse jo në  atë  masë  si  në pjesën  perëndim ore të perandorisë. Qytete të rëndësishme, si Apolonia, Bylisi, Amantia, Foinike, Antigonea e ndonjë tjetër që si koloni, munici p apo qytet « i lirë » i qenë përshtatur organizimit administrativ, me fillimin e krizës së sistemit antik të prodhimit e me rënien e ekonomisë morën tatëpjetën për t’u zhdukur më vonë bashkë me ato qytete ilire që kishin filluar  të binin që në dy shekujt e parë të erës sonë. Disa prej këtyre qendrave  të vjetra  qytetare  nuk  mundën  të  qëndrojnë  si  të  tilla  edhe  pse  u bënë  qendra  peshkopatash.
Një dukuri që nis të duket në shek. IV e. sonë ka qenë ngritja e gjallërimi i disa qytezave të lashta e  të  reja,  të fortifikuara me nismën e  fuqinë e popullsisë  vendase, roli  ekonomik i  të cilave u rrit, i ndihmuar nga kriza ekonomike e politike e perandorisë. Në rrënimin e qyteteve ndikuan faktorë të ndryshëm.  Së pari, duhet theksuar rënia e pronës së vogël e të mesme bujqësore të lidhura me qytetin, të cilat kishin ruajtur deri vonë tiparet e një ekonomie skllavopronare. Gjatë shek. IV pronat tokësore  të qyteteve u fortifikuan nga perandorët  dhe  nga  kleri  kristian  ose  kaluan  në  duart  e  pronarëve  të  mëdhenj. Pronat  e mëdha  tokësore  dhe  fshatrat  me  bashkësi  të  lira  luanin  asokohe  një  rol  të rëndësishëm  në jetën ekonomike të perandorisë. Në këto prona e fshatra u zhvillua edhe zejtaria, me të cilën u  morën  në  latifondet  skllevërit  e  kolonët  dhe  në  fshatrat  zejtarët  e  lirë. Pranë  tyre  u zhvendosën  një pjesë  e  popullsisë së qyteteve dhe u krijuan tregjet. Qytetet  humbën  edhe autonominë  e  privilegjet  e  vjetra  duke  kaluar  nën  vartësinë  e  prokuratorëve,  të  cilët  ishin emëruar  nga  sundimtarët  e  provincave. Edhe  gjendja  e  shtresës  së  lartë  qytetare  ishte keqësuar shumë.  Kuritë që kishin zënë vendin e dekurionëve të mëparshëm, të cilët mbanin ofiqet  administrative  në qytetet, u  pakësuan. Ata  jo  vetëm  që  duhej  të nxirrnin nga qytetet detyrimet  e  taksat,  por ishin  të  detyruar  të  paguanin  edhe  vetë. Detyra  e  kurive  u  bë  një barrë  e  rëndë;  nën  shtrëngimin  e  sundimtarëve,  në  disa  qytete  ajo  u  bë  e  trashëgueshme. Kurialët që  të shpëtonin nga detyrimet e rënda largoheshin  nga qytetet,  duke ikur  në fshat ose duke  u  futur në  ushtri.   Në  gjysmën e dytë  të shek. IV ndonjë perandor bëri përpjekje për të rimëkëmbur kuritë qytetare, por pa sukses. Rendi i kurive e kishte jetuar kohën e tij. Qytetet  mbetën  në  duart  e  nëpunësve  perandorakë,  të  cilët  u  pasuruan  në  sajë  të shpërdorimeve që bënin në kurriz të shtresave të ulëta qytetare. Kjo gjendje vazhdoi në ato qytete që përballuan krizën. Në provincat  jugore  jeta  qytetare  nuk  u  shua;  pati  edhe  qytete,  të  cilat  mbetën  si qendërbanime të rëndësishme,  sidomos  në  ultësirën  bregdetare. Në  një  burim  të shkruar, kur tregohet për pushtimet e bëra nga Teodoriku në provincën e Epirit të Ri thuhet: « askush nuk do të duronte që ai të mbante qytete kaq të mëdha ». Qyteti më i madh në trevën jugore ilire, i cili jo vetëm ruajti fizionominë e tij, por nga shekujt V e VI, sidomos në këtë të fundit, pati  një  zhvillim  e  lulëzim  të  mëtejshëm,  ka  qenë  Dyrrahu. Ai  ishte  njëkohësisht  edhe kryeqendër  e  provincës  dhe  seli  peshkopale. Një  funksion  të  tillë  ka  pasur  edhe  qyteti  i
Faqe - 155
 
Skodrës.  Mbetën si qendra qytetare, edhe pse për një farë kohe u degraduan si kështjella me karakter më  tepër ushtarak, qytetet  e  qytezat  e  lashta të  Lisit, të Antipatresë, të Aulonit,  të Kaninës, të  Adrianopol it, të  Justinianopolit, të  Buthrotit  etj.. Në  shekujt  IV-VI  pati  edhe kështjella ushtarake që u kthyen në qendra qytetare, sikurse ndodhi me Skampinin. Një  tablo  tjetër  kemi  në qytetet e provincave veriore dhe  të  brendshme ilire, të  cilat  kishin reparte ushtarake të shumta.  Në disa qytete, si në Salona, Naisi e ndonjë tjetër ka pasur një ngritje  të  madhe  të  atyre  degëve  të  zejtarisë  që  lidheshin  me  ushtrinë. Për  këtë  qëllim  u zgjerua  punimi  i  hekurit  dhe  punishtet  për  përpunimin  e  tij. Në  provincat  ballkanike prodhohej  rreth 40%  e  armëve  të ushtrisë romake. Qyteti  Nais  i Dardanisë  ishte  njëri nga qytetet  ku  ndodheshin  punishtet  e  mëdha perandorake  për  prodhi min  e  armëve. Nga provincat e  Dalmatisë dhe të  Dardanisë, sipas një  burimi të  shkruar  të kohës,  vazhdonin të tregtoheshin si mallra të kërkuara, hekuri, druri dhe prodhimet blegtorale. Por me gjithë zhvillimin që patën disa qytete, gjendja që u krijua në përgjithësi në qytetet e provincave  ilire  që kishin përballuar  krizën, qe e  rëndë.  Kjo bëri  që  perandorët të  merrnin disa  masa për të shmangur rrënimin e shtresave të ulëta e të  mesme qytetare të përbëra nga zejtarët, tregtarët, pronarët e tokave, sepse ndryshe rrezikoheshin të ardhurat shtetërore. Për këtë  qëllim  në  qytetet  e  Ilirikut  u  krijua  institucioni  për  mbrojtjen  e  shtresave  të  ulëta qytetare, i cili duhej të  kishte pushtet në çështjet policore, juridike dhe financiare. Por këto masa  nuk  u  zbatuan  dhe  gjendja  e  vështirë  e  popullsisë  së  qyteteve  të  Ilirikut  nuk  u përmirësua; nëpunësit perandorakë vazhduan veprimet e tyre grabitëse, sepse më vonë dolën dekrete të tjera që kishin të njëjtën frymë. Ashtu si në pronat bujqësore e në fshatrat, edhe në qytete u lëshuan urdhëresa  perandorake që të siguronin pagesën e rregullt  të taksave dhe furnizimin e ushtrisë me mallra e prodhime të ndryshme. Në shek. IV të gjithë zejtarët qenë shtrënguar  të regjistroheshin  në kolegje  nga  të cilat as fëmijët e tyre që  trashëgonin  zanatin nuk  mund të largoheshin. Por  si  skllevërit,  kolonët e fshatarët e varfëruar, edhe  shtresat  e ulëta  qytetare  nuk  e  duruan  këtë  gjendje,  ndaj  ngritën  krye,  duke  u  bashkuar  edhe  me « barbarët » që invadonin gjithnjë e më shpesh Gadishullin Ballkanik. Provincat ilire Me  ndarjen  e  Perandorisë  Romake  në  fund  të  shek.  IV  provincat  ilire  mbetën  me perandorinë e Lindjes, Bizantin.   Edhe pasi u bënë  pjesë e Perandorisë Bizantine  struktura ekonomiko-shoqërore e provincave ilire nuk ndryshoi.  I vetmi ndryshim ishte se ato u bënë krahina periferike të perandorisë, çka ndikoi më vonë në jetën e tyre. Në Perandori në Bizanti ne, ku bënin pjesë krahina të pasura me qendra të mëdha zejtare dhe ku  ruheshin  fshatarët  e  zejtarët  e  lirë,  kriza e skllavopronarisë  nuk  ishte  ndjerë  aq  shumë. Edhe pse nuk arriti të ndalonte dyndjet e « barbarëve » në Ballkan, Perandoria Bizantine me burimet e saj ekonomike mundi të përballonte gjendjen e krijuar gjatë këtyre dyndjeve dhe të qëndronte si një shtet i madh edhe një mijë vjet të tjera.  Kurse perandoria e Perëndimi t nuk mundi të rezistojë para sulmeve të « barbarëve » dhe në vi tin 476 ra në duart e gjermanikëve, të udhëhequr nga Odoakri.
Faqe - 156
 
Në shek. V-VI provincat jugore e juglindore ilire si Prevali,  Dardania, Epiri i  Ri dhe Epiri i Vjetër,  pas  shkatërrimeve  e  dëmeve  të  shkaktuara  nga  invazionet  barbare  u  mëkëmbën, madje në shek. VI patën një farë ngritjeje që u vu re në shumë drejtime. Bujqësia  mbeti  edhe  në  këta  shekuj  një  degë  e  rëndësi shme  e  ekonomisë. Karakteri  i pronave bujqësore mbeti  ai që kishte qenë edhe  më parë.  Në disa  vendime shtetërore që i takojnë vitit 535 duket  shumë qartë  gjendja  e  pronave bujqësore në  Ilirik. Qëllimi i  këtyre vendimeve  ishte  ndalimi  i  përpjekjeve  të  pronarëve  të  mëdhenj  dhe  i  fajdexhinjve  për  t’u marrë fshatarëve borxhlinj tokat e bagëtitë.  Në pronat e mëdha bujqësore figura qendrore ka qenë koloni. Në legjislacionin e asaj kohe flitet për kolonë të lirë e kolonë të varur. Të parët, krahas  tokës  që  merrni n  nga  pronarët,  kishin  edhe  ngastra e  vegla  të  tyre, kurse  të  fundit ishin të lidhur pas tokës; as vetë, as edhe fëmijët e tyre nuk mund të largoheshin nga vendet ku ishin regjistruar. Më vonë, midis kolonëve nuk kishte më asnjë ndryshim çka u pasqyrua më pas edhe në legjislacion. Edhe në shekujt V-VI në provincat ilire nuk qenë zhdukur pronat e vogla tokësore; në viset malore vazhdoni n  të  ruheshin  edhe bashkësitë  e  lira  fshatare. Si  më  parë,  edhe tani  shteti bizantin  duke ruajtur pronat  e vogla fshatare  dhe duke ndaluar  rrënimin e tyre, kërkonte  të siguronte  një  prodhim  sa  më  të  madh  drithërash,  të  mblidhte  taksat  dhe  të  rekrutonte ushtarë.  Fshatarët ishin të detyruar të kryenin edhe angari të shum ta në hapjen e rrugëve, në ndërtimin e urave e të kështjellave.  Për t’u shkëputur nga vështirësitë ekonomike, ngarkesat e shumta me taksa, veprimet e padrejta e dhuna e nëpunësve të financave dhe për të mos u kthyer në kolonë, fshatarët kërkuan mbrojtjen e pronarëve të mëdhenj me ndikim që ishin të interesuar të kujdeseshin për  ta (v.  468).  Lindi kështu patronazhi latifondar, i cili u përhap mjaft saqë perandorët nxorën urdhra për ta ndaluar atë. Rrënimi  i  fshatarësi së u  bë  më  i  theksuar,  veçanërisht  në fund  të  shek.  V dhe  në  fillim  të shek. VI, kur ajo u ngarkua me taksa edhe më të rënda.  Fshatarët e provincave ilire qenë të detyruar  t’u  paguanin  pronarëve  të  mëdhenj  të  tokave  një  taksë  të  re  në  të  holla,  ndërsa shtetit në ar. Të  gjitha këto ndihmuan në  ruajtjen në këto  provinca të marrëdhënieve  mall- para,  por  fshatarët  qenë shtrënguar  të  shisnin  në treg  prodhimet e tyre  ose të  merrnin  hua nga fajdexhinjtë. Duke mos qenë  në gjendje  për  të paguar me kohë  borxhet  ata  duhet  t’u dorëzonin atyre gjithçka zotëronin dhe pastaj të kërkonin mjete jetese në qytetet ose të hynin në radhët e ushtrisë. Në këtë mënyrë, në ushtrinë e perandori së së hershme bizantine hynë shumë ilirë. Për  provincat  jugore  ilire  të  asaj  kohe  ka  qenë  karakteristik  zhvillimi  i  bujqësisë  në qendërbanime të  vogla, të fortifikuara, të  cilat,  sikurse tregojnë  të  dhënat  e  arkeologjisë,  të shek. V-VI, ishin bërë qendra të rëndësishme ekonomike.  Por në këta shekuj ekzistonte një ndryshim  midis  provincave  jugore  e  veriore;  këto  të  fundit  i  përballuan  të  parat  goditjet e sulmeve  të  «  barbarëve  ». Në  provincat  jugore  që  nuk  u  prekën  aq  nga  inkursionet  e barbarëve dhe qenë krahina pa trupa të rregullta ushtarake, u ruajt në mënyrë më kompakte popullsia  e  vjetër  fshatare  e qytetare. Burimet  e  shkruara  tregojnë  se  edhe  në  shek. V
Faqe - 157
 
dardanët  përbënin  një  popullsi  të  madhe  e  kompakte,  kurse  nga  burimet  mbishkri more rezulton se  në këtë  provincë edhe  në shek. VI  vazhdonin  të  ruheshin  emra vetjakë e  emra fshatarësh ilirë. Në provincat ilire edhe në shek. V e VI jeta qytetare vazhdoi pa ndërprerje, megjithëse numri i  qyteteve  ishte  pakësuar  edhe  më  shumë. Hierokli,  në  udhërrëfyesin  e  tij  të  shek.  VI përmend  në katër  provincat jugore  ilire,  emrat e 27 qyteteve, disa  prej  të  cilave ishin  edhe qendra  peshkopale. Sidoqoftë,  me  gjithë  numrin  e  pakësuar  të  qyteteve  dhe  krizën  e skllavopronarisë, në  shek.  VI, në  Iliri  kishte  ende  qytete  relativisht të pasura ose qytete  që kishin ruajtur  rëndësinë e tyre. Në këtë kohë, pas  shkatërrimeve të shekujve paraardhës, ka qenë  karakteristike  një  rigjallërim  i  jetës  në  qytet  dhe  në  fshat,  dhe  një  qëndrueshmëri  në raportet mall-para. Që  nga  fundi i shek. V dhe gati  gjatë gjithë shek. VI, kur ndodhi rilulëzimi i  jetës qytetare, numri  i  monedhave  u  shtua  në  mënyrë  të  ndjeshme. Monedha  të  kësaj  kohe,  e  sidomos monedhat e perandori t Justinian, të perandorit Justin qarkullonin gjerësisht; ato gjendeshin jo vetëm  në  qytetet,  por  edhe  në  qendërbani me  të  fortifikuara  e  të  vogla  e  në  zona  të brendshme malore.
Në  pjesën  ballkanike  të  perandori së  së  Bizantit  një  qytet  i  madh  ka  qenë  Dyrrahu. Në Dyrrah  vinin  anije  nga  vende të  ndryshme  të  Mesdheut,  kurse  rrugët  tokësore  që  niseshin nga ky qytet nuk e kishin humbur rëndësinë e tyre.  Këtu ndodheshin punishtet dhe arsenalet që furnizonin me  armë e  me mjete të tjera ushtrinë e flotën  perandorake. Qyteti, dy herë i dëmtuar nga tërmetet dhe nga pushtimi i gotëve, ishte mëkëmbur dhe zbukuruar me mure të reja. Perandori bizantin Anastasi (v.  491-518) që ka qenë me origjinë nga ky qytet, e rrethoi Dyrrahun me një kurorë  trefishe muresh mbrojtëse dhe ndërtoi  aty një  hipodrom të  madh. Shkrimtari i shek.  VI, Prokopi nga Gaza,  e  përshkruan Dyrrahun  « si një  qytet  të madh që zgjatet nga toka në det, që ka me tepricë nga ato që mund të prodhojë toka e deti ». Ndërtime  me  karakter  fortifikues  në  provincat  jugore  ilire  janë  bërë  edhe  pas  sundimit  të Anastasit.  Prokopi i Cezaresë, bashkëkohës i perandorit Justinian ka shkruar se ky  i fundit, për të mbrojtur perandorinë e provincat e saj nga sulmet e mundshme të barbarëve, ndërtoi e rindërtoi një varg kështjellash. Vetëm në tri provincat ilire jugore sipas listës së hartuar nga autori  i  mësipërm, numri i  qendërbani meve të fortifikuara arrinte  deri  në  168. Kërkimet arkeologjike kanë treguar se në shek. V-VI në Iliri janë ndërtuar një tok kështjellash, shumë prej të cilave nuk përfshihen në listën e atyre kështjellave, që sipas Prokopit të Cezaresë janë ndërtuar e rindërtuar nga perandori Justinian.  Përveç qyteteve të rrethuara rishtas me mure, por shpeshherë të kufizuar në sipërfaqe të vogla, vërehen në këta dy shekuj përpjekje të vetë popullsisë  për  të  fortifikuar  qendërbanime  të  reja  ose për t’u  kthyer në kështjellat  e  vjetra. Sikurse  është  provuar  nga  të  dhënat  arkeologjike,  në  këta  shekuj  vihet  re  një  rritje  e  rolit ekonomik  të  qytezave  të  reja  të  fortifikuara,  sidomos  në  ato  krahina  ku  ishte  dobësuar autoriteti  perandorak. Kjo  bëri,  sidomos  në  periudhën  parafeudale,  që  të  rigjallërohet popullsia vendëse dhe që krahinat e brendshme të fitojnë një rëndësi të veçantë, e cila do të shfaqet që nga shek. VII e më tej në vendosjen e feudalizmit si sistem ekonomik.
Faqe - 158
 
Në  shek.  VI  u  krijuan  kushtet  jo  vetëm për  ndërtime me  karakter  mbrojtës, por  edhe  për ndërtime  të  tjera  me  karakter  monumental. Kësaj  kohe  i  përkasin  ndërtime  të  shumta  të kultit të krishterë në qytetin e Bylisit, Butrintit si dhe në qendrat e tjera të vogla.  Këto kanë qenë monumentet e fundit të shoqërisë antike. Në  shek. VI  autoriteti  perandorak ishte ende  i fortë në  krahinat bregdetare  dhe  në qytetet. Qytetet e provincave ilire nuk kishin më magistraturat municipale, as edhe vetadministrimin e vjetër. Ato kishin rënë në duart e funksionarëve perandorakë. Nga paria e vjetër sunduese kishte mbetur një pakicë e vogël e përbërë nga pronarët e mëdhenj të tokave.  Funksionarët shtetërorë dhe të kishës i ruajtën të paprekura pozitat sunduese.  Nga radhët e kësaj shtrese qenë zgjedhur edhe perandorët. I tillë ka qenë edhe Anastasi që vinte nga gjiri i aristokracisë senatoriale  të  Dyrrahut. Por  edhe  në  këtë  kohë  ushtria  vazhdonte  të  luante  një  rol  të rëndësishëm  në shtetin  e Bizanti t  dhe prej  asaj  vazhduan  si  më parë,  të  dilnin  perandorët. Ushtarakë  ilirë,  që  kishin  bërë  karrierë  në  ushtrinë  bizantine  qenë  edhe  perandori  Justin  I (518-527)  dhe ai Justinian (527-565).   Sipas një burimi  të shkruar bizantin perandori Justi n, fshatar  me origjinë nga  Dardania, duke  mos siguruar dot jetesën  në vendlindjen e tij kishte shkuar  në  Konstantinopol  dhe kishte  hyrë  në  radhët e ushtrisë,  ku  arriti  më  pastaj  deri  në postin më të lartë shtetëror. Me kohë, në qarqet sunduese të provincave ilire, si kudo në perandori, një rol të madh filloi të  luante  kisha  e  krishterë  e  përfaqësuar  nga  kleri  i  lartë, i  cili  për  shërbimet  kundrejt perandorisë merrte  si dhuratë  toka  e  pasuri të  ndryshme. Në  shek. VI  kisha  e krishterë ka pasur prona të saj në provincat e Bizantit prej nga nxirrte të ardhura të mëdha. Shek. VI përbën përpjekjen e  fundit  të rigjallërimit  të antikitetit  në Ballkan. Në  gjysmën e dytë të shek. VI dhe në gjysmën e parë të shek. VII do të rifillojnë invazione e dyndje të reja popujsh, të cilat do të sjellin ndryshime në përbërjen etnike të gadishullit dhe do të çojnë në rënien  e plotë të sistemit  antik  të  prodhimit. Në  Perandorinë e  Lindjes,  në  të  cilën  bënin pjesë edhe provincat ilire, ku skllavopronaria ka qenë më pak e zhvilluar, procesi i shthurjes së mënyrës antike të prodhimit dhe vendosja e feudalizmit u bë më me ngadalë.
Faqe - 159
 
3.  KULTURA NË PROVINCAT ILIRE

Kultura në shekujt e parë të erës sonë Në  shek.  I të e. sonë, me pushtimin e plotë të Ilirisë, nisi  të përhapej edhe kultura romake, duke u ndërthurur me kulturën vendëse ilire dhe duke zhdukur pak nga pak edhe ndryshimet kulturore  që  ekzistonin  deri  atëherë  midis  krahinave  ilire. Një  rol  të  rëndësishëm  në
përhapjen  e  kulturës  romake  në  provincat  ilire  ka  luajtur  aparati administrativo-ushtarak  i pushtuesve  romakë. Vatra  kryesore  të  përhapjes  së  kulturës  romake  u  bënë  kolonitë  e municipet,  ato  qytete,  të  cilat  si  pasojë  e  organizimit  të  ri  administrativ  u  bënë  qendra  të rëndësishme  ekonomike  dhe  patën  një jetë  të  gjallë  kulturore-artistike. Dukuritë  më  të shumta kulturore, të  ndikuara nga Roma, zunë vend, në masën më të madhe, tek  banorët e ardhur nga Italia ose nga provincat e tjera dhe te përfaqësuesit e shtresës së pasur vendëse. Në  provincat  ilire,  sikurse  edhe  në  provincat  e  tjera  të  perandorisë  romake  u  zhvilluan arkitektura zyrtare, skulptura - veçanërisht portreti, arti i mozaikut dhe piktura murale. Pushtuesit  romakë  për  nevojat  e  tyre  bënë  ndërtime  të  shumta,  të  cilat  në  disa  raste ndryshuan  planet  e  vjetra  urbanistike  të  qyteteve. Këto  ndryshime në  planin  urbanistik  të qyteteve të vjetra në provincat jugore ilire u bënë sepse romakët nuk ngritën ndonjë qytet të ri.  Më qartë ato shihen në Buthrot e Apoloni.  Në njërën nga tarracat e mëdha, të formuara në kodrën ku shtrihej qyteti i Apolonisë, në pjesën perëndimore të saj, gërmimet kanë nxjerë në dritë tepricat e një ansambli godinash me karakter shoqëror të ngritura në fillim të shek. II e. sonë. Këto  ndërtime,  që  i  takojnë  lagjes  qendrore  të  qytetit,  u  bënë  mbi  rrënojat  e godinave  më  të  lashta  ose  duke  i ndryshuar ato që  i përkisnin gjithashtu  qendrës  së qytetit para pushtimit romak. Në  ansamblin  e  godinave  të kësaj pjese qendrore të qytetit, bënin  pjesë  një teatër  i  vogël  i mbuluar (odeon),  një  bibliotekë  dhe  një  godinë  me  një  fasadë  monumentale,  e  quajtur  në literaturën arkeologjike, monumenti i agonotetit, e cila ka shërbyer si seli e këshillit të qytetit (buleteurion).  Me interes është këtu edhe mbishkrimi i skalitur në arkitekturën e fasadës që tregon, jo vetëm se kush e kishte ndërtuar këtë godinë monumentale, por edhe se me rastin e inaugurimit të saj ishin organizuar dyluftime midis 25 çifte gladiatorësh. Kjo supozon se në atë  kohë  në Apoloni ekzistonte  një  arenë  amfiteatër  i  madh  dhe  se  luftimet e gladiatorëve ishin  shfaqje  të  futura  nga  shtresa  skllavopronare  sunduese  e  italike. Me  kompleksin  e godinave  me  karakter  shoqëror  të  mësipërme  lidhej  edhe  një  hark  triumfi  me  tri  porta,  i ngritur  në  mes  të  sheshit  dhe  një  rrugë  magjistrale, e  cila  nga  godina  e  këshillit  zbriste  në drejtim  të  lagjeve  të  pj esës  perëndimore  të  qytetit,  ku  ndodheshin  edhe  banesat  e  parisë skllavopronare  apoloniate. Të  gjitha  këto  godina  nga pikëpamja  e  planimetrisë  dhe  e teknikës së ndërtimi t  nuk ndryshojnë nga ato  bashkëkohëse  të ngritura në provinca  të tjera ballkanike. Një  plan të  ri urbanistik ka pasur, në shekujt  e parë të erës  së sonë, edhe  qyteti  i Buthrotit. Nuk ka të dhëna që të provojnë nëse në fillim të erës sonë ndryshoi plani urbanistik i qytetit të Dyrrahut. Megjithatë, dihet se në këtë qytet, në shek. II, u ndërtua një amfiteatër i madh, një pjesë e të cilit është zbuluar. Një  zhvillim  të  mirë  ka  pasur  në  tre  shekujt  e  parë  të  e.  sonë  edhe  arti  plastik, skulptura. Skulpturën e  kësaj  kohe e njohim  në  mënyrë  të  veçantë nga  zbulimet  e bëra  në rrënojat e Apolonisë.  Karakteristike për skulpturën apoloniate të kësaj kohe është se një pjesë e mirë e veprave  skulpturore  i  mbetën  besnike  traditave  të  artit  klasik  e  helenistik  ose  riprodhojnë vepra  më  të  njohura  të  artit  grek,  kurse  në  portretet  shpesh  janë  zbatuar  rregullat kompozicionale dhe të  skalitjes karakteristike për  skulpturën romake. Në vargun e gjatë  të skulpturave  apoloniate të tre shekujve të  parë të  erës sonë ka  vepra origjinale, të denja  për
Faqe - 160
 
mjeshtra  të zotë  e  me  përvojë  të madhe, portrete  të stilit augustian  e  më të vona, si busti i Karakallës  e  ndonjë  tjetër,  por  ka  edhe  kopje  të  veprave  klasike,  të  cilat  kanë  një  forcë  të madhe shprehëse, janë shumë të bukura dhe dëshmojnë për një pjekuri artistike të autorëve të  tyre  (portreti  i  Dem ostenit,  busti  i  Filozofit  e  ndonjë  tjetër). Ndryshe  ka  ndodhur  në relievin sidomos atë mortor, ku nuk ndeshen më kompozimet e bukura të stileve sepolkrale apoloniate  dhe  në  vend  të  tyre  skaliten  relieve  me  një  dekoracion  uniform  e  monoton  të marrë nga repertori i stileve romake. Në plastikën e vogël vendin kryesor e zënë figurinat prej bronzi, të gjetura në qytete dhe në lokalitete  fshatare. Në këto figura  bronzi të  vogla,  të prodhuara  më  të shumtën në  seri,  të cilat  lidhen  me  hyjni  ashtu  edhe  me  personazhe  laike  (aktorë,  fëmijë,  atletë  etj.),  ka  edhe modele me vlera artistike të vërteta. Një  përhapje  të  gjerë,  gjatë  periudhës  së  pushtimit  romak  ka  pasur  edhe  arti  i  m ozaikut. Edhe mozaikët dhe zhvillimi i tyre, ashtu sikurse veprat më të bukura të arkitekturës dhe të skulpturës,  kanë  qenë  lidhur  me  shtresat  e  larta  të provincave, si të  atyre  të qyteteve, ashtu edhe të vendbanimeve fshatare, të zotëruesve të vilave e latifondistëve. Në këta mozaikë ku mbizotëron dekoracioni gjeometrik ndeshen  edhe elemente e  skena të  marra nga mitologjia greke e tejlashtë (Akili e Pentesilea në mozaikët e Apolonisë etj.). Ndryshime  të  dukshme  ndodhën  edhe  në  kulturën  materiale  e  shpirtërore,  veçanërisht  në qytetet  dhe  në  periferitë  e  tyre. Krahas  me  futjen  në  prodhim  të  një  sërë  veglash  të  reja pune,  gjatë  shekujve  të  parë  të  pushtimit  romak  hyjnë  në  përdorim  edhe  stoli  të  reja,  një pjesë prej të cilave  lidheshin me modele veshjesh të  ardhura. Midis stolive  vendin e  parë e zënë  fibulat, funksioni i  të  cilave  sigurohej nëpërmjet  një thumbi ku  kapej  gjilpëra,  duke  u zënë  vendin  atyre fibulave  ku  mbyllja  sigurohej  nëpërmjet  një spiraleje,  nga  dilte  gjilpëra. Fibula të kësaj kohe të llojit të quajtur « Aucissa », me këmbë përthyer ose të tipit « pincete » përhapen gjerësisht në provincat jugore ilire. Me  forma  e  teknikë  të  re paraqitet  në tre shekujt e parë të erës  sonë  edhe qeramika,  duke përfshirë edhe qeramikën e ndërtimit.  Përveç punishteve të poçarisë vendëse, që prodhojnë forma enësh të  zakonshme, edhe në  provincat e tjera romake, një përhapje të gjerë mori në dy shekujt e parë (në drejtim më tepër si imitacion) qeramika e quajtur « terra sigillata ».  Në këtë kohë zgjerohet më shumë edhe përdorimi i enëve prej qelqi. Në qytetet e në zonat fshatare deri në thellësi hyjnë në përdorim tjegulla - solene e kaliptere - të lakuara, tulla me trajta e përmasa të ndryshuara, ndërsa në ndërtim hynë llaçi e gëlqerja, të cilat sollën ndryshime në teknikën e ndërtimit, në cilësinë dhe në pamjen e godinave. Ajo  që bie në  sy në  gërmimet e zbulimet arkeologjike është  se këto ndryshime  në kulturën materiale  sikurse  shfaqjet  e  tjera  të  kulturës  së  veçantë,  i  takojnë  ultësirës  bregdetare, periferive të qyteteve dhe disa luginave të përshkuara nga rrugë magjistrale. Në këto krahina është  vërejtur  edhe  prania  e  kulteve  të  hyjnive  romake  dhe  më  rrallë  edhe  të  hyjnive  me prejardhje lindore.  Viset e brendshme ilire u prekën shumë më pak nga ndikimet e kulturës
Faqe - 161
 
romake. Në përgjithësi  në këto krahina elementet e kulturës materiale e shpirtërore romake janë të pakta, ndërsa ato vendase më të shumta. Ky raport do të thellohet edhe më tepër në shekujt që pasojnë,  në kohën  e krizës  së skllavopronarisë, kur elementet kulturore vendase, tradicionale e të reja zënë një vend gjithnjë e më të madh në jetën e banorëve të provincave ilire. Kultura në kohën e vonë antike (shek. IV-VI) Gjendja ekonomike e politike që u krijua në provincat ilire në shek. IV të e. sonë ndikoi edhe në zhvillimin e kulturës,  nxiti gjallërimin dhe  vazhdimin  e traditave kulturore  të lashta. Në shekujt që  pasuan, kultura materiale, bashkë me ndikimet bizantine  filloi të  marrë  tipare të qarta anase, mbi bazën e të cilave do të formohet kultura e hershme shqiptare. Ajo nuk pati atë  zhvillim  të  madh  si  më parë, por  në këtë  lindën elemente  të  reja të rëndësishme (si  në kulturën materiale, dhe në marrëdhëniet shoqërore), të cilat në mesjetë u zhvilluan në mënyrë më të plotë. Ndryshe  nga  periudha  pararendëse, në  provincat  ilire  u  zhvilluan  më  tepër  ndërtimet  me karakter fortifikues ushtarak dhe ato me karakter fetar, të krishterë. Në grupin e parë hynin kryesisht  kështjellat  e  reja  dhe  kështjellat  e  lashta  të  fortifikuara  për  qëllime  ushtarake, ndërtimi dhe rindërtimi i të cilave pati filluar që në shekullin IV dhe arriti kulmin në shek. VI në  kohën  e  sundimit  të  perandorit  Justianian, i  cili  sikurse  shkruan  biografi  i  tij,  në  dy provincat Epir i Ri dhe Epir i Vjetër, ndërtoi dhe rindërtoi 94 kështjella. Nga qytetet, në të cilat u bënë ndërti me të mëdha e të rëndësishme që prekën edhe sistemin e brendshëm  urbanistik  ka  qenë  Dyrrahu. Këto  ndërtime  u  bënë  në  kohën  e  sundimit  të perandorit  bizantin  Anastas,  që  ishte  me  origjinë  nga  ky  qytet. Nga  këto  objekte,  me  të vërtetë  monumentale,  janë  ruajtur  pjesë  të  si stemit  fortifikues:  muret  rrethuese  trefishe  të Dyrrahut të ngritura nga perandori  Anastas, të cilat  llogaritet  të kenë qenë 4  400 m të gjata, rreth  12  m  të  larta  dhe  3,50  m  të  gjera. Me  interes  është  edhe  rrjeti  i  kanalizimeve  që dëshmon gjithashtu për një qytet të madh dhe mjeshtra të aftë. Arkitektura  e  banesave,  siç  kanë  treguar  zbulimet  arkeologjike, nuk  pati  ndryshime  të dukshme. Si në planin, ashtu edhe në ndërtimin e saj u ruajtën traditat e lashta. Monumentet  arkitektonike  që  lidhen  me  fenë  e  krishterë,  dhe  që  ishin  karakteristike  për antikitetin e vonë kanë qenë bazilikat. Këto godina kulti janë me interes për planimetrinë e tyre, plastikën dekorative dhe për dyshemetë me mozaikë. Përsa u përket planimetrive janë gjetur bazilika të  thjeshta me tri  anijata (në Tepe të Elbasanit)  dhe  bazilika të tipit trikonke (në Lin të Pogradecit). Shpesh godinat e kultit paleokristian janë ngritur mbi ndërtime më të lashta, duke ndryshuar planimetritë e tyre (bazilika në Tiranë, pagëzimorja e Butrintit). Rrënojat  e  një  bazilike  monumentale  janë  zbuluar  në  qytetin  e  sotëm  të  Ballshit,  që  në mesjetë u bë një qendërbanim i rëndësishëm shqiptar (në burimet mesjetare është njohur me emrin  Kefalonia-Glavinica). Në  këtë  bazilikë  monumentale  është vërtet  e  pasur  dhe  me
Faqe - 162
 
vlerë  artistike  plastika  dekorative  arkitektonike. Në  plastikë  përveç  kapiteleve,  harqeve, arkitrave, spikasin në mënyrë të veçantë disa pilastra e panele të perdes ndarëse të altarit. Si pilastrat,  dhe  panelet  janë  punuar  në  reliev,  kanë  një  trajtim  të  mirë  artistik  dhe  një dekoracion të pasur ku nuk mungojnë elementet zbukuruese tradicional e vendase. Midis monumenteve të skulpturës të kohës së vonë antike dhe që nuk lidhen me kultet fetare janë disa relieve mortore, të punuara nga artistë vendas.  Këto relieve nga mënyra e trajtimit artistik,  kompozimit,  frymëzimit,  modelimit  e  nga  paraqitja  e  figurave  dhe  veshja  e  tyre, përbëjnë një tërësi që i veçon nga ato relieve sepulkrale të zakonshme për tre shekujt e parë të  erës  sonë. Ajo  që  i  bën  edhe  më  interesante  këto  vepra  artistike  ilire  (sepse  u  takojnë ilirëve),  është  se  ato  janë  gjetur  jo  në  qendra  qytetare,  por  në  lokalitete  të  brendshme, në fshatra  dhe  se  figurat  që  mbajnë  paraqesin  zakonisht  njerëz  të  punës,  fshatarë  e  zejtarë. Karakteristike për këtë kohë janë edhe disa portrete tek të cilët nuk vërehet as idealizmi i  artit grek,  as  natyralizmi  i  skulpturës  romake;  portretet  pasqyrojnë  qoftë  edhe  në  mënyrë  të thjeshtë karakterin burrëror, por edhe të rreptë të popullsisë ilire. Karakteristike për periudhën e vonë antike ka qenë lulëzimi i artit të mozaikut. Duke filluar nga shek. IV e. sonë arti i mozaikut përhapet edhe në viset e brendshme të provincave ilire, duke u lidhur në fillim  me qendërbanimet rurale, « vilat » fshatare dhe  më pas me godinat e kultit, bazilikat paleokristiane.  Në këta mozaikë janë të pranishme, krahas elementeve të reja dekorative,  edhe  ato  tradicionale  më  të  lashta. Kështu  në  dyshemetë  me  mozaikë  të godinave të kultit vërtet mbizotërojnë figurat që përfytyrojnë kafshë, shpendë e peshq tipike për  artin  masiv  paleokristian,  por  krahas  tyre,  në  kornizat  që  rrethojnë  emblemat  vërehen elemente dekorative gjeometrike, figura rombesh, motivi i gërshetës, i rrathëve që priten etj., që lidhen me një traditë të lashtë. Mozaikët e kohës së vonë antike, nga të cilët janë zbuluar mjaft në këto vitet e fundit, tregojnë për një lulëzim të këtij arti, sidomos në shek. V e VI dhe për praninë e atelieve mozaikpunuese vendase. Në antikitetin e vonë ndodhën ndryshime të dukshme edhe në kulturën materiale.  Zhvillimi i  bujqësisë  u  shoqërua  me  futjen  në  përdorim  dhe  përsosjen e  një  sërë  veglash  bujqësore. Shfrytëzi mi  intensiv i vendbanimeve me  metale bëri të nevojshëm shtimin e përmirësimin e veglave  të  minatorëve. Shek.  IV,  sipas  të  dhënave  arkeologjike,  me  gjithë  krizën  e përgjithshme, ka  qenë  periudhë  e  një  gjallëri mi  të  zejtarive,  të  qyteteve  të  mëdha  dhe  të qendrave të brendshme. Kjo vërehet në prodhimin e stolive, ku vendin e parë e zënë fibulat, të cilat edhe në këtë kohë vazhdojnë të kenë një funksion praktik e estetik. Një përhapje të gjerë  kanë  pasur  fibulat  e  gjoksit  të  tipit  të  quajtur  me  koka  qepe  dhe  ato  me  këmbë  të përthyer, pararendëse të fibulave të përdorura nga shqiptarët në mesjetën e hershme. Edhe  qeramika  masive  (tullat  e  tjegullat),  edhe  qeramika  e  përdorimit  të  përditshëm  nuk ndryshon  shumë  nga ajo  e  shekujve  pararendës.  Ndërsa në elementet  dekorative  përdoret pikturimi me breza ngjyrë kafe e të kuqe, trajtat e enëve thjeshtohen. Gjithnjë e më shpesh enët prej balte të pjekur zbukurohen me motivin e gropëzuar, çatalla dhe vija rrethore ose të valëzuara të gërricura, motive këto të traditës ilire.
Faqe - 163
 
Përsa  i përket  kulturës shpirtërore  për antikitetin e vonë  kultet  e  besimit  fetar  të krishterë,përhapen  gjithnjë  e  më  shumë  në  popullsinë  e  provincave  ilire.   Feja  e  krishtere, e  cila  në fillim  lindi  si  një  fe  e  shtresave  të  varfra,  të  cilat  mendonin  të  gjenin  tek  ajo  rrugën  e shpëtimit, u përqafua më vonë edhe nga shtresat e pasura dhe u bë fe zyrtare. Qëndresa e ilirëve ndaj rom anizim it Gjatë gjithë periudhës së pushtimit, Perandoria Romake, zbatoi në provincat ilire një politikë asimilimi, ose, sikur është cilësuar ndryshe, romanizimi.  Për të realizuar këtë politikë dhe për të  forcuar  pushtimin,  shteti  romak  ka  synuar  që  në krye  të  tërhiqte  dhe  të  bënte  për  vete parinë vendëse.  Për këtë, që herët, kësaj shtrese iu dha e drejta e qytetarisë romake dhe poste të ndryshme në administratën provinciale.  Edhe rekrutimi i të rinjve në ushtrinë romake që Roma ka zbatuar  gjerësisht në  disa  provinca, si në  Dalmati, Panoni e Dardani  ndikonte në këtë politikë të forcimit të sundimit të saj në Iliri. Të rinjtë e rekrutuar, që në fillim kryenin detyrimin  ushtarak  në  formacionet  ndihmëse  të  ushtrisë  romake  (në  burimet  e  shkruara latine përmenden kohortat dalmate e dardane dhe kalorët dalmatë).  Shteti romak i largonte nga vendlindja, i dërgonte në provincat veriore dhe në ato të Afrikës. Në këtë mënyrë, nga njëra  anë,  zëvendësoheshin  humbjet  e  ushtrisë  gjatë  luftërave pushtuese, ndërsa, nga  ana tjetër, dobësohej qëndresa e popullsisë ilire. Në  tregjet  e  provincave  ilire  shiteshin  asokohe  prodhimet  e  punishteve  të  mëdha  italike e jashtitalike. Në fushat e ndryshme të prodhimit, në metalurgji, në zejtari dhe në bujqësi hynë në  përdorim  një  tok  veglash të  reja  pune më të përsosura e më praktike. Bashkë me  to  u përhapën edhe  stoli e objekte  zbukurimi të reja. Përhapje të  gjerë ka pasur  edhe qeramika romake e kuqe me lustër, e quajtur « terra sigillata », dhe në të njëjtën kohë u bë uniformizimi i shumë prodhimeve të qeramikës.  Në përgjithësi në provincat ilire, sidomos në shekujt I-II të e. sonë, kishin hyrë elemente  të kulturës materiale e  artistike romake, bashkë me to edhe disa  shfaqje  të  kulturës  shpirtërore,  që  kishin  marrë  karakter  kozmopolit  dhe  ndesheshin edhe në provincat e tjera. Duke u nisur nga kjo pamje e përgjithshme që kanë pasur provincat ilire në tre shekujt e parë të  erës  sonë,  disa  dijetarë  kanë  shfaqur  mendimin  se  sikurse  popujt  e  tjerë, dakët, galët, iberët, edhe  ilirët u « romanizuan » plotësisht.  Sipas tyre asimilimi  nga ana e Romës u bë « me  anë  të  gjuhës, të  antroponomisë,  të  fesë  dhe  të  disa  shfaqjeve  shoqërore-politike  ». Mirëpo, argumentet që sjellin dijetarët për « romanizimin » në tërësi të ilirëve, nuk arrijnë ta provojnë këtë. Duhet pasur parasysh fakti se procesi i romanizimit, preku gjerësisht shtresat e  larta  të  popullsisë vendëse,  të cilat për shkak të  pozitës së  tyre të  privilegjuar  ishin  më  të ekspozuara ndaj ndikimeve romake, por  jo masën e popullsisë ilire. Pastaj ky proces nuk  u zhvillua  njëlloj  në  të gjitha  krahinat e fushat  e jetës dhe  ndikimet  e  tij kanë ndryshuar nga njëra krahinë ose provincë në tjetrën. Kështu p.sh. procesi i romanizimit mori përmasa më të gjera në Ilirinë Veriore, ku  u zhvillua edhe dalmatishtja, një gjuhë romane, e cila u zhduk përfundimisht në shek. XIX. Një argument që përdoret për të provuar romanizimin e ilirëve është përhapja e gjuhës latine
Faqe - 164
 
si gjuha  zyrtare e  kohës. Ka  edhe  gjuhëtarë që i  mbahen  pikëpamjes se përdorimi i  gjerë  i gjuhës  latine  në  të  shkruar  e  në  të  folur,  bëri  që  gjuha  ilire  të  zhduket. Dokumentet mbishkrimore  të  zbuluara  në  provincat  ilire  tregojnë  se  gjuha  latine  ka  qenë  gjuha  e administratës  dhe e kulturës dhe nuk ka pasur në  çdo kohë dhe kudo një përhapje  të gjerë. Në mënyrë shumë të qartë kjo vërehet në provincat e Ilirisë Jugore, ku numri i mbishkrimeve latine është shumë i vogël dhe i kufizuar, madje edhe në kolonitë romake dhe në periferinë e tyre të afërt. Në shumë krahina të këtyre provincave, sidomos në brendësi të vendi t, nuk ka dëshmi  mbishkrimore  të  përhapjes  së  gjuhës  latine. Gjuha  latine  nuk  mundi  asnjëherë  t’i zinte vendin gjuhës ilire si mjet shprehës në marrëdhëniet shoqërore e familjare, madje as në qytetet ku ilirët bashkëjetuan me banorët italikë të ardhur.  Hieronimi, një ilir  nga Dalmatia dhe që ka jetuar në shek. IV të e. sonë, shkruante se ilirët në kohën e tij flisnin gjuhën e tyre, e  cila  ndryshonte  nga  gjuha  latine. Për  më  tepër,  vetë  prania  e  gjuhës  shqipe  në  trevat  e Ilirisë Jugore dëshmon qartë kundër romanizimit të një pjese të madhe të popullsisë së këtyre trevave. Një  fushë tjetër,  ku  del  qartë  gjithashtu,  qëndresa  ilire, është onomastika, ruajtja  e  emrave tradicionalë vendës, si tek njerëzit, emrat e vendeve, lumenjve, maleve etj.. Emra vetjakë ilirë ka me shumicë në mbishkrimet latine të gjetura në provincat e ndryshme ilire.  Emra ilirë ka edhe  në monumentet  mbishkrimore  që u takojnë  edhe  personave zyrtarë  e  ushtarakëve që kishin  marrë  qytetarinë  romake  dhe  ishin  dërguar  për  të  kryer  shërbimin  ushtarak  larg atdheut.  Ilirët ruajtën, bashkë me qendërbanimet, e tyre edhe emrat e lashtë. Si të tilla mund të  përmenden  Skodra,  Lisi,  Dyrrahu,  Aulona,  Skupi,  Naisi  etj.. Të  rralla  kanë  qenë  edhe midis  qendërbanimeve  të  reja,  që  u  zhvilluan  si  qytete,  ato  që  mbanin  emra  romakë. U ruajtën, gjithashtu, edhe  emrat  e  shum ë lumenjve  e  maleve, si Drilon (Drin),  Mathis  (Mat), Skardi (Sharr) e shumë të tjerë, të cilët kanë mbetur si të tillë deri në ditët tona. Ilirët  nuk i  kishin  humbur vetitë  e  tyre  kulturore  e  etnike  dhe  këtë  e tregojnë  riti  i vjetër  i varrimit me vendosjen e trupit në varr dhe mënyra e ndërtimit të varreve. Në monumentet skulpturore, kryesisht në gurët e varreve, përveç emrave ilirë, figurat e skalitura mbajnë edhe veshjen popullore  ilire. Studiuesve të këtyre monumenteve u ka  rënë  në sy se shumica  prej tyre, sidomos relievet, janë punuar disi më ndryshe nga ato të njohura si vepra të skulpturës romake. Ato ruajnë disa tradita të artit helenisti k, të gërshetuara me një stil vendës, që është i ngjashëm dhe rrjedh nga ai i gdhendjes së druri t. Një fushë tjetër ku pushtuesit romakë u ndeshën me traditat e lashta vendëse dhe ku hasën qëndresë, ka qenë besi mi, feja.  Romakët nëpërmjet kolonive e qytetarëve romakë përhapën hyjnitë  e  panteonit  të  tyre. Në  të  njëjtën  kohë  ata  mundën  që të  unifikonin  disa  hyjni  të vjetra  vendëse me ato  romake  duke  u  dhënë  edhe  veshjen  e  jashtme,  emrin  latin (interpretatio  romana). Në  këtë  mënyrë  hyu  i  madh  i  parthinëve  u  barazua  me  Jupiterin romak,  por  në  mbishkrimet  ai  do  të cilësohet  Jupiter  Parthinus,  sikurse  hyjnesha  e Kandavëve,  kulti i  së  cilës  ishte  shumë i  përhapur;  ajo barazohej me Dianën  e  do të quhej Diana  Candavensis  - (Diana e Kandavëve). Në  Dalmati hyun  e  vjetër ilir Vidas  romakët e identifikuan  me  Silvanin  e  tyre,  mirëpo  në  relievet  ai  vazhdoi  të  paraqitej  me  atributet  e vjetra. Shumë nga kultet e vjetra ilire, me gjithë interpretimin romak, edhe gjatë tre shekujve
Faqe - 165
 
të parë të e. sonë, vazhduan të zinin një vend të rëndësi shëm në jetën shpirtërore të ilirëve.Të  nisur nga  këto fakte e të  dhëna  të  tjera,  dijetarë  të  ndryshëm  e  gjithnjë më të shumtë ekundërshtojnë  tezën  e  «  romanizimit  »  të  ilirëve. Duke  sjellë  argumente  gjuhësore,arkeologjike e  jashtarkeologjike këta  dijetarë kanë  provuar  se edhe  pas  futjes  nën sundimin romak, ilirët nuk u shfarosën dhe as u asimiluan, por ruajtën elemente të shumta të kulturës shpirtërore e materiale, u ruajtën si një popullsi kompakte dhe e qëndrueshme, se « kombësia ilire i qëndroi romanizimit më mirë » në Ilirinë Jugore (pak a shumë tokat e banuara sot nga shqiptarët) dhe  se  gjatë  sundimit  romak,  me  përjashtim  të  disa  qyteteve  bregdetare, si Dyrrahu, Apolonia etj. në tokat e brendshme populli duhet të ketë folur ilirishten.
Faqe - 166
 
Faqe - 167 - - -  « MESJETA »
 
K R E U    I
SHQIPËRIA NË PERANDORINË BIZANTINE (SHEK. V - X)
1. SHQIPTARËT DHE NDRYSHIMET ETNO -POLITIKE E SHOQËRORE- EKONOMIKE NË MESJETËN  E HERSHME

Shqipëria dhe Bizanti Pas ndarjes  së  Perandorisë  Romake  në  dy  pjesë, më 395,  trevat  iliro-shqiptare  hynë në përbërje të Perandorisë Bizantine, siç quhet zakonisht  pas  kësaj  date Perandoria  Romake  e Lindjes sipas emrit antik të kryeqytetit të saj, Bizant, që për nder të Konstandinit të Madh u quajt Konstandinopojë. Ashtu  siç  i  kishin  dhënë  në  shek.  III-IV  Perandorisë Romake  një numër  perandorësh  e gjeneralësh  të  shquar,  po  ashtu  gjatë  periudhës  së  hershme  bizantine (shek.  V-IX),  trevat iliro-shqiptare i dhanë Perandorisë Bizantine disa perandorë, ndër të cilët shquhen në mënyrë të veçantë Anastasi I nga Durrësi (491-518) dhe Justiniani I nga  Taurisium i  Shkupit  (527- 565). Me  reformat  dhe  me  masat  e  zbatuara  në  administratën  civile  e  ushtarake, këta  dy perandorë përgatitën kalimin nga antikiteti në mesjetë dhe hodhën bazat e asaj që do të ishte perandoria më jetëgjatë në historinë e qytetërimit mesdhetar. Pozicioni  skajor në  kufi  me  Italinë,  me  të cilën  interesat e Bizantit  mbetën deri  në  fund  të lidhura  ngushtë,  përcaktoi  rolin  e  jashtëzakonshëm  të  trevave iliro-shqiptare  në  kuadrin  e Perandorisë Bizantine. Ato u kthyen në një nyje komunikimi të Lindjes me Perëndimin dhe anasjelltas.  Një  rol të tillë e favorizonte ekzistenca e porteve të rëndësishme gjatë bregdetit të Adriatikut e të Jonit ose e arterieve rrugore që fillonin prej tyre dhe zgjateshin në thellësi të Gadishullit  duke  lidhur  bregdetin  me  qendra  të  tilla  të  rëndësishme,  si  Nishin, Shkupin, Ohrin, Sofjen, Kosturin, Selanikun, Adrianopojën  e  vetë  Konstandinopojën. Ashtu  si  në shekujt  e  lashtësisë,  rruga  Egnatia  vazhdoi  ta  luante  rolin  si  vija  kryesore  e  komunikimit midis provincave të Perandorisë  në rrafshin perëndim-lindje. Përgjatë traktit perëndimor të rrugës  Egnatia  (Durrës - Apoloni - Peqin - Ohër) janë  zhvilluar  disa  nga  betejat  më  të përgjakshme  të  historisë  bizantine. Perandorët  bizantinë  i  kushtuan  vëmendje  të  veçantë mbroj tjes  strategjike  të  trevave  iliro-shqiptare. Perandori Justiniani,  sipas  biografit  të  tij, Prokopit  të  Cezaresë,  ndërtoi  nga  e  para apo  rimëkëmbi  168  kështjella në  katër  provincat ilire: të Dardanisë, Prevalit dhe të dy Epirëve.  Nga ana e tij, Anastasi I e rrethoi qytetin e tij të lindjes, Durrësin me mure madhështore që shihen ende sot. Veç Durrësit, pikëmbështetje të  pushtetit  bizantin  në  Shqipëri  përbënin  Tivari,  Shkodra, Lezha, Kruja, Dibra, Prizreni, Shkupi, Berati, Devolli, Kolonja, Adrianopoja  etj.. Mbrojtja  e  tyre  dhe  e  territorit  në juridiksionin e tyre,  u ishte besuar  forcave  e  komandantëve  vendas. Trupa  ushtarake  iliro-shqiptare  shërbenin  gjithashtu  në  vise  të  tjera  të  Perandori së,  sa  në  Lindje  aq  edhe  në
Faqe - 168
 
Perëndim.    Në  kohën  e  perandorit  Justinian,  ushtarë  iliro-shqiptarë  shërbenin  në  ushtrinë bizantine me qëndrim në Itali. Në një nga mbishkrimet e asaj kohe të gjetura në Itali, bëhet fjalë  për  «  numrin  e  madh të ilirëve » (numerus  felix Illyricianorum). Edhe  në  shekujt  e mëvonshëm, reparte nga trevat iliro-shqiptare shërbenin në provincat bizantine të Italisë e në provinca të tjera në Evropë e Azi. Përhapja e krishterim it në Shqipëri Shqipëria  është  përcaktuar  si  një  nga  vendet  mesdhetare,  ku  krishterimi  depërtoi  qysh  në shekujt e parë.  Autori i shek. VI, Kosmas, i përfshin iliro-shqiptarët në grupin e popujve që në  kohën  e  tij  kishin  përqafuar krishterimin. Durrësi. Nikopoja  ishin  qendrat  kryesore bregdetare, nga ku feja  e re  u përhap  pastaj  në thellësi  të katër provincave ilire:  të Prevalit, Dardanisë, Epirit të Ri dhe të Epirit të Vjetër.  Që në shekujt e parë të erës së re, në qendrat urbane të këtyre trevave përmenden bashkësitë e para të krishtera, si dhe ngrihen ndërtesat e para të kultit të ri.  Të tilla ndërtesa, bazilika e pagëzimore (baptistere) të shek. IV-VI, ruhen edhe sot pjesërisht në rrethet  Durrës, Shkodër, Lezhë,  Mat, Apoloni, Elbasan, Dibër, Ohër, Tiranë, Vlorë, Gjirokastër, Sarandë, Butrint e akoma më në jug. Hershmërinë  e  krishtërimit  shqiptar  e  provojnë  gjithashtu  një  sërë  emrash  vendesh  që  u referohen martirëve të parë të Lindjes, kulti i të cilëve ka qenë i përhapur në shek. IV-VI. Të tilla janë  toponimet Shirgj  (Shën Sergj), Shubak (Shën Baku), Shëndekla (Shën Tekla), Shën Vlashi, që ndeshen në Shkodër, Durrës, Himarë e deri poshtë në Çamëri (Shën Vlash, Shën Tekla). Të lidhur me kultin e martirëve në fjalë si dhe me historinë e hershme të krishterimit, janë toponi me të tilla të huazuara nga vendet e Lindjes, si Rozafë (vend në Siri, ku u varros Shën Baku e Shën Serxhi), Barbullush  (Barbalista, vend buzë Eufratit,  ku  u masakrua Shën Baku), Sebaste, Jeriko. Persekutimet e mëdha kundër të krishterëve regjistruan edhe në Shqipëri martirë të shumtë, kulti i të cilëve u ruajt në shekuj.  Më të shquarit ndër këta martirë janë Shën Asti, peshkop i Durrësit, Shën Terini  nga  Butrinti, Shën Donati, peshkop  i  Evrojës (Paramithi), Lauri  dhe Flori nga Dardania etj.. Po në këtë kohë në toponomastikën e vendit futen emra të krishterë të  tipit Shëngjin,  Shën Gjergj,  Shupal (Shën Pal), Shmil (Shën Mëhill), Shën  Koll apo Shën Nik  (Shën  Nikollë),  Shëmri (Shën  Mëri), Shëndëlli  (Shën  Ilia),  Shëngjergj,  Shtish  -  Shën Matish (Shën Matheu), Shingjon, Shëgjun (Shën Gjon), Shën Ndreu etj., etj..  Të gjithë këta emra bëjnë pjesë në fondin e hershëm të toponomastikës së krishterë (shek. I-VII).  Të tilla toponime,  që  në  Ballkan  në  një  masë  e  në  një  shtrirje  të  tillë  gjenden  vetëm  në  trevat shqiptare,  lidhen  gjithsesi  me  periudhën  para  vendosjes  së  sllavëve  në  shek.  VI-VII. Përhapja e tyre sa  në viset bregdetare, aq edhe  në viset e thella malore larg bregdetit, është një  e  dhënë  më  shumë  që  provon  se  këto  hapësira  mbetën  në  thelb  të  paprekura  nga ngulimet  e  sllavëve  paganë  dhe  se  edhe  pas  dyndjeve  sllave  të  shek. VI-VII,  popullsia vendase autoktone u ruajt e paprekur në pjesën më të madhe të Ilirisë së Jugut. Pavarësisht  nga  përpjekjet  për  mbytjen  e  fesë  së  re,  krishterimi  u  afirmua  në  Shqipëri  në mënyrë përfundimtare. Pas persekutimeve të mëdha të shek. IV, burim et historike flasin për
Faqe - 169
 
një strukturë  kishtare m jaft të konsoliduar. Ajo ishte  e  organizuar mbi bazën e  provincave administrative  të  epokës  së  Dioklecianit. Në  qendrën  e  çdo  province  ndodhej  kisha mitropolitane  dhe aty e  kishte  selinë kryepeshkopi. Nën juridiksionin  e  këtij  të  fundit ndodheshin  peshkopët e dioqezave vartëse  (sufragane). Kështu,  në katër  qendrat  kryesore kishtare  në  trevat  shqiptare  ishin  kryepeshkopatat  e  Shkodrës  (Prevali),  Justiniana  Prima (Dardania), Durrësi (Epiri i Ri), Nikopoja (Epiri i Vjetër). Kryepeshkopi i Shkodrës kishte nën varësi 3 peshkopata vartëse (sufragane), ai i Shkupit 5, i Durrësit  8 dhe i Nikopojës 9. Me përhapjen e krishterimit  në viset  e  brendshme,  numri  i peshkopatave sa  vinte e rritej. Kështu, në  shek. X mitropolia e Durrësit  kishte tashmë  14 peshkopata  vartëse (sufragane) mes  të  cilave: Tivari, Licini (Ulqini),  Shkodra, Drishti, Dioklea (Genta), Pulti, Elisoni (Lezha), Kruja,  Stefaniaka, Kunavia, Cërniku. Siç  shihet, në atë kohë juridiksioni i mitropolisë së Durrësit ishte shtrirë drejt veriut duke përfshirë brenda saj  provincën  e  dikurshme  të  Prevalit. Siç ndodhte  shpesh, një  përhapje  e  tillë  e  pushtetit fetar kishte  pasuar  shtrirjen në  atë  drejtim të  juridiksionit  politiko-administrativ të  Durrësit (krijimi i temës së Durrësit në shek. IX). Kryepeshkopët kishin për detyrë të emëronin, të shkarkonin, të transferonin e të shuguronin peshkopët e juridiksionit të tyre. Për zgjidhjen e problemeve të ndryshme që kishin të bënin me administratën  kishtare  të  provincës  së  tij, kryepeshkopi  thërriste periodikisht  sinodin provincial. Nga  ana  e  tyre,  kryepeshkopët,  të  shoqëruar  herë-herë  edhe  nga  peshkopë  të dalluar, merrnin  pjesë  në  koncilet  ekumenike,  ku  mblidheshin  përfaqësuesit  më  të  lartë  të klerit  të  botës  së  krishterë,  për  të  diskutuar  mbi  problemet  e  dogmës  dhe  të  organizimit kishtar. Kështu, në Koncilin e fam shëm të Nikesë, më 431, mitropoliti i Durrësit i shoqëruar nga sufraganët  e tij, nënshkroi  aktin  përfundimtar  që  dënonte  herezinë  nestoriane.Në Koncilin  tjetër  të  rëndësishëm,  në  atë  të  Kalcedonisë  të  vitit  451,  ku  u  zgjidhën përfundimisht grindjet dogmatike mbi natyrën e Krishtit, morën pjesë edhe Lluka, mitropolit i Durrësit, Evandri, peshkop i Dioklesë dhe Euzebi, peshkop i Apoloni së. Organizim i kishtar i trevave shqiptare Në pikëpamje të organizimit të përgjithshëm kishtar, kisha shqiptare ishte në varësi të Papës së Romës.  Ky i fundit ushtronte autoritetin e vet në trevat shqiptare nëpërmjet mëkëmbësit (vikarit) të tij të përgjithshëm, me seli në Selanik.  Por, duke filluar nga shek. V, Patriarkana e Konstandinopojës  u  përpoq  t’i  vërë  në  varësinë  e  vet  peshkopatat  shqiptare. Ballafaqimi midis  Romës e Konstandinopojës për hegjemoni kishtare  në  Shqipëri (në  kishën e Ilirikut) doli  veçanërisht  në pah  gjatë  së  ashtuquajturës  «  Kriza  akaciane  »  (484-519). Me  atë  rast, peshkopët  iliro-shqiptarë  konfirmuan  besnikërinë  e  tyre  ndaj  Romës. Veçanërisht  të vendosur në komunionin me Papën ishin kleri i provincave të Dardanisë, Epirit të Vjetër dhe Prevalit. Kurse në provincën e Epirit të Ri qëndrimi qe i pavendosur. Sipas raporteve të të dërguarit të papës Hormisda, më 519, populli dhe kleri i Skampës apo i Liknidit (Ohrit) ishin besnikë të vendosur të Papatit, ndërkohë që peshkopë të tjerë të provincës kishtare të Epirit të  Ri, midis  tyre edhe  kryepeshkopi  i  Durrësit, anonin  nga Patriarkati  i  Konstandinopojës. Perandori  Anastasi I (491-518), me origjinë nga Durrësi, ndikoi  nga ana e tij për të forcuar
Faqe - 170
 
lidhjet  e  mitropolisë  së  Durrësit  me  Patriarkatin  e  Konstandinopojës. Gjithsesi, perandori tjetër  bizantin  me  origjinë  iliro-shqiptare,  Justiniani  I  (527-565),  e  njohu  juridiksionin  e Romës  mbi  kishën  e  Ilirikut,  aq  më  tepër  që,  nën  sundimin  e  tij,  Italia  u  bashkua  me Perandorinë  Bizantine dhe kontrolli i Perandorit përfshiu edhe territoret nën juridiksionin e Papës  së  Romës. Nën sundimin  e  tij  u  krijua  edhe një  vikariat  i  dytë  në Justiniana  Prima (Shkup), që mori nën juridiksion provincat  kishtare të Dardanisë  dhe të Prevalit. Epiri i Ri dhe  Epiri i Vjetër vazhduan të varen nga vikariati i Selanikut. Ndryshe nga bashkëpatrioti i tij nga Durrësi, perandori Anastas,  që  u përpoq t’i shkëpuste lidhjet e episkopatit të  Ilirikut me Romën dhe ta vendoste atë nën juridiksionin e Konstandinopojës, Justiniani rikonfirmoi lidhjet e peshkopatave të Ilirikut me Papën e Romës, duke u vënë fre ambicieve të Patriarkut të Konstandinopojës për t’i shtënë ato në dorë. Ndryshimet politike  që  ndodhën  në trevat  shqiptare dhe  në krejt rajonin  në shek.  VI-X,  u shoqëruan  me  ndryshi me  të  rëndësishme  edhe  në  kuadrin  e  organizimit  kishtar. Në përfundim  të  dyndjeve  të  popujve,  një  sërë  qendrash  peshkopate  u  rrënuan  dhe  nuk përmenden  më; të tilla  qenë: Onkezmi, Skampa,  Amantia, ndërkohë që të tjera  seli peshkopate shfaqen për herë të parë: Cerniku, Deja, Kruja, Himara, Devolli, Kolonja, Dibra etj.. Në kohën e sundimit bullgar (shek. IX-X), selia mitropolitane e Nikopojës (Epiri i Vjetër) u zhvendos  më  në  jug,  në  Naupakt,  ajo  e  Dardanisë  nga  Shkupi  kaloi  në  Ohër,  kurse mitropolia e Prevalit nga Shkodra kaloi në Tivar. Por ngjarja më e madhe në kuadrin e organizimit kishtar të trevave shqiptare ishte vendimi i vitit 732 i perandorit bizantin ikonoklast, Leoni III, për t’i  hequr peshkopatat shqiptare nga varësia e Papës së Romës  dhe  për  t’i  kaluar  ato  nën  juridiksionin  e  Patriarkut  të Konstandinopojës. Tashmë  një  pjesë  e  mirë  e  Italisë  bashkë  me  Romën  ndodhej  nën sundimin  e  frankëve,  rivalë  të  rreptë  të  bizantinëve,  kështu  që  pushoi  së  vepruari  edhe ndikimi i perandorit bizantin mbi Papën e Romës. Gjithsesi, edhe pas kësaj date vazhdoi ndikimi i Romës në një varg dioqezash të Shqipërisë së Epërme,  në  Preval  e  Dardani  në  mënyrë  të  veçantë. Në  këtë  drejtim  luajtën  rol  lidhjet gjithnjë  të  gjalla  ekonomike,tregtare  e kulturore  midis  dy  brigjeve  të  Adriatikut  (atë  kohë Italia  e  Jugut  ishte  gjithmonë  provincë  bizantine). Por  një  rol  të  veçantë  në  ruajtjen  e lidhjeve  kishtare  me  Romën  luajtën  manastiret  e  mëdha  të  urdhrit  të  Shën  Benediktit,  që shfaqen  në trevat shqiptare që prej shek. VI dhe që  vazhduan të mbijetojnë përgjatë gjithë mesjetës. Dyndjet e popujve, ngulim et sllave në Ballkan Nën  sundimin  e Dioklecianit  e  më  tej  të  Konstandinit, Perandoria  Romake  iu  përshtat  një organizimi  të  ri  administrativ. Njësia  më  e  madhe  administrative  u  bë  prefektura, që përmbante disa dioqeza, të cilat nga ana e tyre ishin të ndara në një numër edhe më të madh provincash. Prefektura e Ilirikut (praefectura praetorio per Illyricum ), përfshinte dioqezat e
Faqe - 171
 
Dakisë e të Maqedonisë. Në këtë të fundit bënin pjesë pronvincat e Prevalit, Dardanisë, Epirit të Vjetër dhe Epirit të Ri, që  përfaqësonin  hapësirën  gjeografike  të  banuar  nga  pasardhësit  e  ilirëve,  shqiptarët, përgjatë gjithë mesjetës e deri në kohët e reja.  Funksionari më i lartë i prefekturës së Ilirikut, prefekti i pretorit për Ilirikun, e kishte selinë e vet në Selanik. Po këtu ndodhej edhe selia e kryetarit të kishës së kësaj prefekture. Ndonëse nuk ndodhej në kushtet e dëshpëruara ku e kishte zhytur kriza e thellë ekonomike, shoqërore e politike pjesën perëndim ore të Perandorisë Romake, edhe Perandoria Romake e Lindjes po i vuante pasojat e krizës së kapërcimit të dy epokave.  Brishtësia e strukturave të saj shtetërore e ushtarake doli në pah gjatë ballafaqimit me dyndjet e popujve gjatë shek. IV- VII. Megjithëse  nuk përkonin me  drejtimin  kryesor  të dyndjes së popujve,  trevat  shqiptare  nuk mbetën tërësisht jashtë tyre.  Inkursionet e gotëve, gotëve të  lindjes (ostrogotëve) dhe atyre të  perëndimit (vizigotëve) aty  nga  fundi  i  shek. IV prekën edhe trevat  iliro-shqiptare. Popujt që u dyndën dhe invaduan Ballkanin shkaktuan dëme e rrënime të mëdha në të cilat u futën. Për periudhën  e  « dyndjes  së  popujve »  burimet  e  shkruara  janë  mjaft  të  rralla  dhe përbëhen  nga  kronikat  bizantine. Historianët  që  janë  marrë  me  këtë  periudhë  e  kanë shpeshherë të vështirë t’i akordojnë këto burime midis  tyre. Edhe materiali tjetër burimor, arkeologjik është i pamjaftueshëm. Sipas burimeve tashmë të  njohura vizigotët,  pas betejës së Adrianopoj ës të vitit 378, arritën deri në  brigjet e Adriatikut. Në marrëveshje me perandorin  Theodhosi I, e me kusht që të kryenin  shërbimin ushtarak, ata u lejuan të vendoseshin në pjesën veriore  e perëndimore të Gadishullit  Ballkanik, dhe  ndërprenë për  një kohë  sulmet  e  tyre. Dyndjet  e  «  barbarëve » vazhduan  edhe pas  ndarjes së Perandorisë Romake në  dy pjesë  të veçanta, në atë të lindjes dhe në atë të perëndimit (395). Të  dyja  pjesët  e  perandorisë  u  detyruan  për  një  kohë  të  gjatë  t’u  bënin  ballë  sulmeve  e invazionit  të  «  barbarëve  ». Për  pjesën  lindore  të  Perandorisë, atë  Bizantine,  një  rrezik  të madh  përbënin  asokohe  gotët  e  perëndimit që  ishin vendosur  në Gadishullin  Ballkanik. Prijësat e  tyre kishin  arritur  të  zinin  poste  të larta  si  komandantë  të  besëlidhur -  foederati, sikurse  u  quajtën  «  barbarët  ». Këta  të  fundit  ishin  të  pakënaqur  nga  marrëdhëniet  me perandorinë.  I  pari u ngrit Alariku, prijësi i vizigotëve, me pretekstin se nuk u ishin paguar rrogat  e  premtuara  si  të  besëlidhur. Me forcat  e  Alarikut  u  bashkuan  edhe gotë  të tjerë  të vendosur në krahina të ndryshme të Ballkanit; kryengritësit filluan plaçkitjen e Greqisë dhe të trevave iliro-shqiptare.  Perandoria Bizantine mundi të dalë nga kjo gjendje, pas paqes që bëri me Alarikun në vitin 398, duke lejuar vendosjen e ushtrive gote në krahinat jugperëndim ore të  Gadishullit si të besëlidhur dhe duke e emëruar prijësin e tyre  si kryekomandant  të ushtrive  bizantine  në Ilirik.  Pas  10 vjetëve Alariku me vizigotët u  largua për në  Itali, ku në vitin 410 pushtoi Romën.
Faqe - 172
 
Sulmet  e  gotëve  shkaktuan  një  rënie  të  mëtejshme  të  ekonomisë  fshatare  e  qytetare, shkretimin  e  shumë  krahinave. Ja  si  e  ka  përshkruar gjendjen  Hieronimi  nga  Stridoni  i Dalmacisë: « Më vjen të rrënqethët kur mendoj të tregoj shkatërrimet në kohën tonë, ka më tepër  se  12  vjet  që  gjaku  shkon  rrëke.    Gotët,  sarmatët,  alanët,  markomanët  shkretojnë, shkatërrojnë  dhe  plaçkitin  Trakinë,  Maqedoninë,  Thesalinë,  Dakinë,  Akajen,  Epirin  dhe gjithë Panoninë.  Kudo dhunë, kudo psherëtima, kudo fytyra e tmerrshme e vdekjes; për këtë dëshmitare është Iliria, dëshmitare është Trakia, dëshmitar është edhe vendi ku kam lerë, ku çdo gjë u shkatërrua, përveç qiellit e tokës, ferrave dhe pyjeve të dendura ». Afërsisht, në mesin e shek. V Gadishullin Ballkanik e sulmuan hunët të komanduar nga Atila, duke  shfrytëzuar rastin  që  ushtria bizantine  ishte  e zënë në  luftë  me  vandalët.   Brenda  pak vjetëve  ai  pushtoi  e  grabiti  shumë  qytete  të  trevave  iliro-shqiptare,  në  mënyrë  të  veçantë, Dardaninë.  Burimet  bashkëkohëse  e përshkruajnë Dardaninë  si  një vend të shkretuar. Me vdekjen e Atilës federata hune u prish dhe kështu pushuan sulmet e tyre kundër Perandorisë Bizantine. Në  vitin  479,  trevat  iliro-shqiptare  të  përfshira  në  provincën  e  Epiri t  të  Ri,  u  goditën  nga sulmi më i rëndë i ostrogotëve të udhëhequr nga Teodoriku. Ostrogotët, rreth 50 mijë veta, ndër  të  cilët  10  mijë  luftëtarë,  u  lëshuan  nga  vendbanimet  e  tyre  provizore  në  Traki  dhe nëpërmjet rrugës Egnatia depërtuan deri në viset bregdetare pranë Durrësit.  Vetë kjo qendër e  rëndësishme  ra  në  duar  të  ostrogotëve. Perandoria  Bizantine  bëri  ç’qe  e  mundur  për  t’i larguar të porsaardhurit nga ato treva, që ishin të një rëndësie strategjike të jashtëzakonshme për  perandorinë. Në  fakt  ostrogotët  shumë  shpejt  u  detyruan  të  tërhiqeshin  prej  andej. Në  periudhën  midis  viteve  500-517  hordhi  hunësh  të  nisura  nga  rrjedha  e  poshtme  e Danubit,  përshkuan  viset  ballkanike  deri  në  Epir  e  Thesali,  duke  shkretuar  gjithë  vendin. Bregdeti  i  Shqipërisë  vuajti  në atë  kohë  edhe  nga  sulme  të  ostrogotëve  të  organizuara  nga Italia, ku ky popull ishte vendosur qysh prej fundit të shek. V. Gjithsesi,  pas  kalimit  të  ostrogotëve  në  perëndim  (488),  në  pjesën  lindore  të  Perandorisë intensiteti i sulmeve të « barbarëve » u ul ndjeshëm.  Kjo gjendje qetësie relative do të zgjaste deri  në  dhjetëvjeçarët  e  parë  të  shek. VI,  kur  në  kufijtë  veriorë  u  shfaqën  popuj  të  rinj: bullgarët,  avarët,  antët,  gepidët,  e  mbi  të  gji tha  sllavët. Inkursionet  e  tyre  u  intensifikuan qysh në kohën e sundimit të perandorit Justinian. Rreth vitit 548 një turmë e madhe sllavësh plaçkiti  e  shkretoi  disa  provinca,  duke  depërtuar  deri  në  afërsi  të  Durrësit. Komandantët ushtarakë  të  Justinianit  nuk  guxuan  t’i  futnin  trupat  e  tyre  në  luftim  dhe  u  mjaftuan  t’i ndiqnin nga larg veprimet e sllavëve. Inkursionet sllave u përsëritën thuajse rregullisht edhe në vitet pasardhëse. Me qëllim që të frenonte  zbritjet e « barbarëve » nga kufijtë veriorë, perandori Justinian  me origjinë  nga  Taurisium  i  Dardanisë,  më  i  madhi  i  perandorëve  të  periudhës  së  hershme bizantine, i kushtoi vëmendje ngritjes së një sistemi fortifikatash në disa breza, që fillonte nga vija  kufitare  e  Danubit,  në  veri,  dhe  zhvillohej  valë-valë  duke  zbritur  në  drejtim  të  jugut. Sipas  Prokopit  të  Cezaresë,  historian  i  oborrit  të Justinianit, vetëm në atdheun e tij, në Dardani, perandori bizantin meremetoi 61 kështjella dhe ndërtoi nga themelet 8 kështjella të
Faqe - 173
 
tjera. Një ndër këto kështjella, e quajtur për nder të tij Justiniana Prima (Shkupi), u ngrit në vendlindjen e perandorit, Taurisium. Numri  i  kështjellave  të  ndërtuara  në  të  katër  provincat  e  Ilirisë  së  Jugut  arriti  në  168. Por këto masa mundën t’i frenojnë vetëm  përkohësisht sulmet e popujve « barbarë ». Këto u bënë edhe më kërcënuese, kur me sllavët u bashkuan edhe avarët, një popull luftarak nomad. Pas vdekjes  së Justinianit (565), hordhitë sllave shpeshherë së bashku me avarët ose të prira prej  tyre,  u  lëshuan  në  drejtim  të  jugut. Rrugët  e  rrahura  prej  tyre  zbrisnin  nga  rrjedha e Danubit në drejtim të jugut e juglindjes, ku synonin të godisnin qendra të tilla, si Selanikun, Adrianopojën  e  vetë  Konstandinopojën. Më  586  Selaniku  u  rrethua  nga  sllavët, të  cilët e vazhduan marshi min e tyre në jug, deri në Peloponez. Por sulmi më i fuqishëm avaro-sllav në Ilirik qe ai i vitit 609.  Hordhitë sllave shkretuan vise të  tëra  në Maqedoni, Thesali, Beoci e  deri në  Peloponez, prej nga arritën me anije  edhe në ishujt e Egjeut e deri  në Azinë e Vogël.  Nga kjo valë u prekën edhe provincat e Dardanisë e të Epirit të Vjetër. Atë kohë Selaniku pësoi rrethimin më të gjatë të tij.  Në qytet erdhën dhe u  strehuan  edhe  të  ikur  nga  viset  më  veriore,  ndër  të  cilët  edhe  nga  Nishi. Megjithëse drejti mi kryesor i  dyndjeve avaro-sllave ishin viset jugore të Ballkanit dhe qendrat e  mëdha  si  Selaniku  e  vetë  Konstandinopoja,  inkursionet  shkatërruese  nuk  kursyen  edhe brezin  perëndimor  të  trevave  iliro-shqiptare. Në  radhë  të  parë  prej  tyre  vuajtën  viset dalmatine dhe provinca e Prevalit.  Në vitin 592 një pararojë avaro-sllave arriti të shtyhej deri në qytetin e Lezhës. Disa vjet më vonë prej sllavëve u pushtua dhe u shkretua përfundimisht Salona. Banorët e qytetit dalmatin gjetën shpëtim në ishuj t pranë e në Split.  Në provincën e Prevalit,  u  rrënua  qyteti   i  Dioklesë,  banorët  e  të  cilit  kaluan  në  Tivar. Qendrat  e  tjera, si Budua, Ulqini, Shkodra, Lezha, rezistuan  dhe  patën  vazhdimësi  jete  edhe  në  shekujt  e ardhshëm. Ndryshe nga popujt  e  tjerë,  dyndjet e sllavëve në  Ballkan u shoqëruan  me një  dukuri të re, atë  të  ngulimeve. Në  vendet  e  shkelura  prej  tyre, sllavët  u  ngulën  duke  formuar  të ashtuquajturat  «  Sklavini  »  (vende  të  sllavëve). Në  fund  të  shek.  VI  e  fillim  të  shek. VII, Sklavini  të  tilla  ishin  formuar  në Maqedoni, Traki, Thesali,  Beoti e, në një  numër  mjaft  të madh, në Peloponez.  Prej Maqedonie, grupe të veçanta sllavësh arritën të depërtojnë dhe të vendosen  në  lartësitë  përgjatë  lugi nës  së  lumit  Devoll  e  Osum,  por  pa  formuar  bashkësi kompakte. Në  bregdetin  dalmat,  duke  filluar nga gryka  e Kotorrit  e  sipër, u  vendosën tributë  sllave  të trebinjëve,  kanavlitëve, zaklumëve,  narentanëve.    Konstandin  Porfirogjeneti,  perandor  e historian bizantin i shek. X, i numëron këto bashkësi si fise sllave. Por diokleasit, që banonin më  poshtë grykës  së Kotorrit,  ai nuk  i përfshin ndër  popujt sllavë. Në fillim të  shek. VII, perandor  Herakli  lejoi  vendosjen  e  dy  fiseve  të  mëdha  sllave,  të  kroatëve  dhe  të  serbëve. Këta  të  fundit  zunë  vendet  e  përshkuara  nga  lumenjtë  Lim  e  Drina  e  sipërme  bashkë  me Pivën e Tarën, luginën e Ibrit dhe rrjedhën e sipërme të Moravës perëndimore. Në jug dhe në  perëndim  serbët  kufizoheshin  me  diokletë  si  dhe  me trebinjët  e  zaklumët  sllavë,  që ndonjëherë njësohen me serbët. Bërthamën e vendeve serbe e përbënte krahina e Rashës, që
Faqe - 174
 
e  merrte emrin nga kështjella me  të njëjtin em ër, në  veri të  Novi-Pazarit të sotëm. Në  jug vendet e serbëve arrinin deri në buri met e lumit Lim. Në  përfundim  të  dyndjeve  të  popujve  gjatë  shek. IV-VI  e  sidomos  të  kolonizimit  sllav  të shek. VI-VII, përbërja  etnike e trevave ballkanike, pësoi modifikime të ndjeshme.  Në viset danubiane, në ato të Istries, të Dalmacisë e të rajoneve të brendshme u vendosën në mënyrë mjaft intensive popullsitë e reja sllave: trebinjatët, kanavlitët, paganët, serbët, kroatët. Masa sllavësh  u  vendosën  në  zonën e  Nishit  dhe  përgjatë  luginës  së  Vardarit, e  deri  në Selanik. Prej  këndej, grupe  të  veçuara  depërtuan  nëpër  luginat  e  Devollit  e  Vjosës, duke  zënë kryesisht  lartësitë  përgjatë  tyre. Ngulime  sllave  pati  edhe  në  malësitë  midis  Thesalisë  dhe Epirit  (malet  e  Pindit). Vendosje  masive  të  bashkësive  sllave  pati  në  Traki  e  Greqi, veçanërisht në Gadishullin  e  Peloponezit. Historiani  bizantin  i  shek. X,  Konstandin Porfirogjeneti,  thotë  se  në  atë  kohë  Peloponezi  «  ishte  sllavizuar  plotësisht  ». Gjithsesi, burimet historike, të dhënat arkeologjike e ato gjuhësore, i kanë shtyrë studiuesit të dalin në përfundimin  se  brezi  perëndimor  i  Ballkanit  që  përfshihej  në  provincat  diokleciane  të Prevalit, Epirit të Ri dhe të Epirit të Vjetër, me një shtyrje ku më shumë e ku më pak të thellë drejt  brendësisë, është  ndër  rajonet më  pak  të  prekur  nga  kolonizimi sllav. Përkundrazi, popullsia  e  hershme  autoktone iliro-shqiptare  u  përforcua  në  këtë  gjerësi  gjeografike  me grupe të tjera iliro-shqiptare të ardhura nga viset e brendshme, ku invazioni sllav kishte qenë masiv. Një  zhvendosj e  e  tillë  e  popullsisë  autoktone  iliro-shqiptare  drejt  zonave  më  të sigurta jugore dëshmohet pas rënies së Nishit, të Dardanisë e të Salonës në bregdetin dalmat pas vitit 612. Gjithsesi,buri met historike të mesjetës  së  hershme, ndërsa  flasin  për krijimin e zonave kompakte të sllavizuara (sklavini)  në viset  fqinje të Dalmacisë, Rashës, Maqedonisë, Peloponezit  etj., nuk përmendin  ekzistencën  e  të  tillave  në  katër  provincat  e  Ilirikut Perëndimor. Mbijetesa,  historikisht  e  dokumentuar,  në  këto  treva  të  qyteteve  antike, e qendrave  dhe  e  strukturave  kishtare, si  dhe  prania ndonëse  e dobësuar  e  pushtetit bizantin flasin përgjithësisht për ekzistencën këtu të kushteve pak a shumë normale të jetës në shekujt e errët të mesjetës. Grupet  e  izoluara sllave që kishin  arritur  të depërtonin drejt  luginave  të Devollit e Osumi t, nuk  arritën  të&n